ଵିଶ୍ରାମେ କାଷ୍ଠଚଯନେ ତଥା ସଞ୍ଚଯନେ ଖଗ । ମୃତିସ୍ଥାନେ ଶଵୋ ନାମ ଭୂମିସ୍ତୁଷ୍ଯତି ଦେଵତା
ବିଶ୍ରାମ ସ୍ଥାନ, କାଠର ଚଉକି ଓ ଏକଠା ହେବା ସ୍ଥାନରେ, ହେ ପକ୍ଷୀ, ମୃତ୍ୟୁ ସ୍ଥାନରେ ଭୂମିକୁ 'ଶବ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ ଏବଂ ଦେବତାମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।
ପାନ୍ଥୋ ଦ୍ଵାରି ଭଵେତ୍ତେନ ପ୍ରୀତା ସ୍ଯାଦ୍ଵାସ୍ତୁଦେଵତା । ଚତ୍ଵରେ ଖେଚରସ୍ତେନ ତୁଷ୍ଯେଦ୍ଭୃତାଦିଦେଵତା
ଦ୍ୱାରରେ ଯାତ୍ରୀ ଦଢ଼ି ହେଲେ ଘରର ଦେବତା ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି; ଚଉରାହାରେ ଆକାଶରେ ଘୁଞ୍ଚୁଥିବା ଦେବତା ଓ ଭାରବାହକ ଦେବତାମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।
ଵିଶ୍ରାମେ ଭୂତସଂଜ୍ଞୋଽଯଂ ତୁଷ୍ଟସ୍ତେନ ଦିଶୋ ଦଶ । ଚିତାଯାଂ ସାଧକ ଇତି ସଞ୍ଚିତୌ ପ୍ରେତ ଉଚ୍ଯତେ
ବିଶ୍ରାମ ସ୍ଥାନରେ ଏହାକୁ 'ଭୂତ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ ଏବଂ ଦଶ ଦିଗ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି; ଚିତାରେ 'ସାଧକ', ଏବଂ ଏକଠା ସ୍ଥାନରେ 'ପ୍ରେତ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ତିଲଦର୍ଭଘୃତେଧାଂସି ଗୃହୀତ୍ଵା ତୁ ସୁତାଦଯଃ । ଗାଥାଂ ଯମସ୍ଯ ସୂକ୍ତଂ ଵାପ୍ଯଧୀଯାନା ଵ୍ରଜନ୍ତି ହି
ତିଳ, କୁଶ ଘାସ, ଘିଅ ଓ ଦୀପ ନେଇ, ପୁଅ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଯମଙ୍କ ଗୀତ କିମ୍ବା ମନ୍ତ୍ର ପଢ଼ି ଆଗକୁ ବଢ଼ନ୍ତି।
ଅହରହର୍ନୀଯମାନୋ ଗାମଶ୍ଵଂ ପୁରୁଷଂ ଵୃଷମ୍ । ଵୈଵସ୍ଵତୋ ନ ତୃପ୍ଯେତ ସୁରଯା ତ୍ଵିଵ ଦୁର୍ମତିଃ
ପ୍ରତିଦିନ ଗାଈ, ଘୋଡ଼ା, ମଣିଷ କିମ୍ବା ବୃଷ ଦାନ କଲେ ମଧ୍ୟ ବୈବସ୍ବତ ତୃପ୍ତ ହେବେ ନାହିଁ, ଯେପରି ମୂର୍ଖ ମଦରେ କେବେ ତୃପ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଇମାଂ ଗାଥମପେତେତି ସୂକ୍ତଂ ଵା ପଥି ସଂପଠେତ୍ । ଦକ୍ଷିଣସ୍ଯାଂ ଦିଶ୍ଯରଣ୍ଯଂ ଵ୍ରଜେଯୁଃ ସର୍ଵବାନ୍ଧଵାଃ
ଏହି ଗୀତ କିମ୍ବା ମନ୍ତ୍ର ପଥରେ ପଢ଼ିବା ଉଚିତ; ସମସ୍ତ ଆତ୍ମୀୟମାନେ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ, ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବା ଉଚିତ।
ପଥି ଶ୍ରାଦ୍ଧଦ୍ଵଯଂ କୁର୍ଯାତ୍ପୂର୍ଵୋକ୍ତଵିଧିନା ଖଗ । ତତଃ ଶନୈର୍ଭୂତଲେ ଵୈ ଦକ୍ଷିଣାଶିରସଂ ଶଵମ୍
ପଥରେ ପୂର୍ବକଥିତ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଦୁଇଟି ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ, ହେ ପକ୍ଷୀ; ତାପରେ ଶବକୁ ଦକ୍ଷିଣ ମୁହଁ କରାଇ ଭୂମିରେ ଧୀରେ ଧୀରେ ରଖିବା ଉଚିତ।
ସ୍ଥାପଯିତ୍ଵା ଚିତାଭୂମୌ ପୂର୍ଵୋକ୍ତଂ ଶ୍ରାଦ୍ଧମାଚରେତ୍ । ତୃଣକାଷ୍ଠତିଲାଜ୍ଯାଦି ସ୍ଵଯଂ ନିନ୍ଯୁଃ ସୁତାଦଯଃ
ଚିତା ଭୂମିରେ ରଖି ସେଇପରି ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ; ପୁଅ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ନିଜେ ତିଳ, ଘାସ, କାଠ, ଘିଅ ଓ ଆଦି ନେଇଯିବେ।
ଶୂଦ୍ରାନୀତୈଃ କୃତଂ କର୍ମ ସର୍ଵଂ ଭଵତି ନିଷ୍ଫଲମ୍ । ପ୍ରାଚୀନାଵୀତିନା ଭାଵ୍ଯଂ ଦକ୍ଷିଣାଭିମୁକେନ ଚ
ଶୂଦ୍ର ଦ୍ୱାରା କରାଯାଇଥିବା ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଫଳହୀନ ହୁଏ; ପ୍ରାଚୀନାବୀତ ଧାରଣ କରି ଓ ଦକ୍ଷିଣ ମୁହଁ କରି କରିବା ଉଚିତ।
ଵେଦୀ ତତ୍ର ପ୍ରକର୍ତଵ୍ଯା ଯଥାଶାସ୍ତ୍ରମଥାଣ୍ଡଜ । ପ୍ରତେଵସ୍ତ୍ରଂ ଦ୍ଵିଧା କୃତ୍ଵାର୍ଧେନ ତଂ ଛାଦଯେତ୍ତତଃ
ସେଠାରେ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ବେଦି ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ, ହେ ଅଣ୍ଡଜ; ଶବର ଚାଦରକୁ ଦୁଇଭାଗ କରି ଏକଭାଗ ଦେଇ ଢାକିବା ଉଚିତ।
ଅର୍ଧଂ ଶ୍ମଶାନଵାସାର୍ଥଂ ଭୂମାଵେଵ ଵିନିଃ କ୍ଷିପେତ୍ । ତତଃ ପୂର୍ଵୋକ୍ତଵିଧିନା ପିଣ୍ଡଂ ପ୍ରେତକରେ ନ୍ଯସେତ୍
ଅର୍ଧ ଚାଦର ଶ୍ମଶାନରେ ବ୍ୟବହାର ପାଇଁ ଭୂମିରେ ରଖିବା ଉଚିତ; ପରେ ପୂର୍ବକଥିତ ନିୟମରେ ପିଣ୍ଡ ମୃତଦେହର ହାତରେ ରଖିବା ଉଚିତ।
ଆଜ୍ଯେନାଭ୍ଯଞ୍ଜନଂ କାର୍ଯଂ ସର୍ଵାଙ୍ଗେଷୁ ଶଵସ୍ଯ ଚ । ଦାହମୃତ୍ଯୋରନ୍ତରାଲେ ଵିଧିଃ ପିଣ୍ଡସ୍ଯ ତଂ ଶୃଣୁ
ଶବର ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗକୁ ଘିଅ ଲଗାଇବା ଉଚିତ; ଦାହ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ମଧ୍ୟରେ ପିଣ୍ଡ ଦେବା ବିଧିକୁ ଶୁଣ।
ପୂର୍ଵୋକ୍ତୈଃ ପଞ୍ଚଭିଃ ପିଣ୍ଡୈଃ ଶଵସ୍ଯାହୁତିଯୋଗ୍ଯତା । ଅନ୍ଯଥା ଚୋପଘାତାଚ୍ଚ ରାକ୍ଷସାଦ୍ଯା ଭଵନ୍ତି ହି
ପୂର୍ବକଥିତ ପାଞ୍ଚଟି ପିଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ଶବ ହବନ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ; ନହେଲେ ଭୁଲ ହେଲେ ରାକ୍ଷସ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୁଷ୍ଟ ଜନ୍ମ ହୁଏ।
ସଂମୃଜ୍ଯ ଚୋପଲିପ୍ଯାଥ ଉଲ୍ଲିଖ୍ଯୋଦ୍ଧୃତ୍ଯ ଵେଦିକାମ୍ । ଅଭ୍ଯୁକ୍ଷ୍ଯୋପସମାଧାଯ ଵହ୍ନିଂ ତତ୍ର ଵିଧାନତଃ
ବେଦିକାକୁ ସଫା କରି, ଲେପି, ଚିହ୍ନ ଦେଇ, ଉଠାଇ, ପରେ ଜଳ ଛିଟି ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଅଗ୍ନି ବ୍ୟବସ୍ଥା କର।
ପୁଷ୍ପାକ୍ଷତୈଶ୍ଚ ସଂପୂଜ୍ଯ ଦେଵଂ କ୍ରଵ୍ଯାଦସଂଜ୍ଞକମ୍ । ଶ୍ରୌତେନ ତୁ ଵିଧାନେନ ହ୍ଯାହିତାଗ୍ନିଂ ଦହେଦ୍ଵୁଧଃ
ଫୁଲ ଓ ଅଖଣ୍ଡ ଚାଉଳ ଦେଇ 'ମାଂସ ଭୋଜୀ' ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ; ପରେ ବେଦ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଅଗ୍ନିରେ ଶବକୁ ଦାହ କର।
ଚଣ୍ଡାଲାଗ୍ନିଂ ଚିତାଗ୍ନିଂ ଚ ପତିତାଗ୍ନିଂ ପରିତ୍ଯଜେତ୍ । ତ୍ଵଂ ଭୂତକୃଜ୍ଜଗଦ୍ଯୋନିସ୍ତ୍ଵଂ ଲୋକପରିପାଲକଃ
ଚଣ୍ଡାଳ ଅଗ୍ନି, ଚିତା ଅଗ୍ନି ଓ ପତିତ ଅଗ୍ନି ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ତୁମେ ସମସ୍ତ ଭୂତର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ସମସ୍ତ ଜଗତର ମୂଳ ଓ ଲୋକର ରକ୍ଷକ।
ଉପସଂହର ତସ୍ମାତ୍ତ୍ଵମେନଂ ସ୍ଵର୍ଗଂ ନଯାମୃତମ୍ । ଇତି କ୍ରଵ୍ଯାଦମଭ୍ଯର୍ଚ୍ଯ ଶରୀରାହୁତିମାଚରେତ୍
ତେଣୁ, ଏହି ମଣିଷକୁ ନେଇଯାଅ, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଓ ଅମୃତତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରାଅ। ଏପରି ମାଂସ ଭକ୍ଷକଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ଶରୀରକୁ ହବିସ୍ ଭାବେ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ।
ଅର୍ଧଦଗ୍ଧେ ତଥା ଦେହେ ଦଦ୍ଯାଦାଜ୍ଯାହୁତିଂ ତତଃ । ଅସ୍ମାତ୍ତ୍ଵମଧିଜାତୋଽସି ତ୍ଵଦଯଂ ଜାଯତାଂ ପୁନଃ
ଶରୀର ଅର୍ଧଉଁଜା ହେବାବେଳେ, ତାପରେ ଘିଅର ଆହୁତି ଦେଇ, 'ତୁମେ ଏଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଛ, ଏଠାରୁ ପୁଣି ଜନ୍ମ ହେଉ' ବୋଲି କହିବା ଉଚିତ।
ଅସୌ ସ୍ଵର୍ଗାଯ ଲୋକାଯ ସ୍ଵାହେତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ତୁ ନାମତଃ । ଏଵମାଜ୍ଯାହୁତିଂ ଦତ୍ତ୍ଵା ତିଲମିଶ୍ରାଂ ସମନ୍ତ୍ରକମ୍
'ଏହି ଜଣେ ସ୍ୱର୍ଗ ଲୋକ ପାଇଁ, ସ୍ୱାହା' ବୋଲି ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ତିଳ ମିଶିତ ଘିଅ ଓ ମନ୍ତ୍ର ସହିତ ଆହୁତି ଦେବା ଉଚିତ।
ରୋଦିତଵ୍ଯଂ ତତୋ ଗାଢମେଵଂ ତସ୍ଯ ସୁଖଂ ଭଵେତ୍ । ଦାହସ୍ଯାନନ୍ତରଂ ତତ୍ର କୃତ୍ଵା ସଞ୍ଚଯନିକ୍ରିଯାମ୍
ତାପରେ ଗଭୀର ଭାବରେ କାନ୍ଦିବା ଉଚିତ; ଏପରି କଲେ ତାଙ୍କୁ ଶାନ୍ତି ମିଳେ। ଦାହ ପରେ ସେଠାରେ ଅସ୍ଥି ସଞ୍ଚୟ କରିବା ଉଚିତ।
ପ୍ରେତପିଣ୍ଡଂ ପ୍ରଦଦ୍ଯାଚ୍ଚ ଦାହାର୍ତିଶମନଂ ଖଗ । ତତଃ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣଂ କୃକ୍ତ୍ଵା ଚିତାପ୍ରସ୍ଥାନଵୀକ୍ଷକାଃ
ପ୍ରେତ ପିଣ୍ଡ ଦେଇ, ଦାହର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଶାନ୍ତ କରିବା ଉଚିତ, ଏହାପରେ ଚିତାକୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି, ଯେଉଁମାନେ ଦାହ ଦେଖିଥିଲେ ସେମାନେ ଚାଲିଯିବେ।
କନିଷ୍ଠପୂର୍ଵାଃ ସ୍ନାନାର୍ଥଂ ଗଚ୍ଛେଯୁଃ ସୂକ୍ତଜାପକାଃ । ତତୋ ଜାଲସମୀପେ ତୁ ଗତ୍ଵା ପ୍ରକ୍ଷାଲ୍ଯ ଚାଂଶୁକମ୍
ସବୁଠାରୁ ଛୋଟମାନେ ପ୍ରଥମେ, ଯେଉଁମାନେ ସୂକ୍ତ ପଢନ୍ତି, ସେମାନେ ସ୍ନାନ ପାଇଁ ଯିବେ; ତାପରେ ଜଳ କୂଳରେ ଯାଇ, ଜମା କପଡ଼ା ଧୋଇବେ।
ପରିଧାଯ ପୁନସ୍ତଚ୍ଚ ବ୍ରୃଯୁସ୍ତଂ ପୁରୁଷଂ ପ୍ରତି । ଉଦକଂ ତୁ କରିଷ୍ଯାମଃ ସଚୈଲଂ ପୁରୁଷାସ୍ତତଃ
ପୁଣି ସେଇ କପଡ଼ା ପିନ୍ଧି, ସେ ମଣିଷକୁ କହିବେ: 'ଆମେ ଜଳ କ୍ରିୟା କରିବା, କପଡ଼ା ସହିତ, ହେ ପୁରୁଷମାନେ।'
କୁରୁଧ୍ଵମିତ୍ଯେଵ ଵଦେଚ୍ଛତଵର୍ଷାଵରେ ମୃତେ । ପୁତ୍ରାଦ୍ଯା ଵୃଦ୍ଧପୂର୍ଵାସ୍ତେ ଏକଵସ୍ତ୍ରାଃ ଶିଖାଂ ଵିନା
ଯଦି ଶତବର୍ଷ ବୟସ୍କ ମଣିଷ ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କରିଛନ୍ତି, ତେବେ 'କର' ବୋଲି କେବଳ କହିବା ଉଚିତ। ପୁଅ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ବଡ଼ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ଏକକପଡ଼ାରେ, ଶିଖା ଛାଡ଼ି, ଜଳକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବେ।
ପ୍ରାଚୀନାଵୀତିନଃ ସର୍ଵେ ଵିଶେଯୁର୍ମୌନିନୋ ଜଲମ୍ । ଅପନଃ ଶୋଶୁଚଦଘମନେନ ପିତୃଦିଙ୍ମୁଖାଃ
ସମସ୍ତେ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି, ମୌନ ରହି, ଯଜ୍ଞୋପବୀତ ଦକ୍ଷିଣ କାନ୍ଧରେ ରଖି, ଜଳକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବେ। ଏପରି ପିତୃଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି, ଦୁଃଖ ଓ ପାପ ଦୂର କରନ୍ତି।
ଜଲାଵଘଟ୍ଟନଂ ଚଵ ନ କୁର୍ଯୁଃ ସ୍ନାନକାରକାଃ । ତତସ୍ତଟେ ସମାଗତ୍ଯ ଶିଖାଂ ବଦ୍ଧ୍ଵା ଋଜୂନ୍ କୁଶାନ୍
ସ୍ନାନ କରୁଥିବାମାନେ ଜଳକୁ ଚପାଡ଼ିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ତାପରେ ତଟରେ ଆସି, ଶିଖା ବାନ୍ଧି, ସିଧା କୁଶ ଧରିବେ।
ଦକ୍ଷିଣାଗ୍ରହସ୍ତଯୋସ୍ତୁ କୃତ୍ଵାଥ ସତିଲଂ ଜଲମ୍ । ଆଦାଯାଞ୍ଜଲିନା ଯାମ୍ଯାଂ ଦୁଃ ଖୀ ପୈତୃକତୀର୍ଥତଃ
ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଦୁଇହାତ ରଖି, ତିଳ ମିଶିତ ଜଳ ଅଞ୍ଜଳିରେ ନେଇ, ପିତୃତୀର୍ଥରେ ଦୁଃଖ ସହିତ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଅର୍ପଣ କରିବେ।
ଏକଵାରଂ ତ୍ରିଵାରଂ ଵା ଦଶଵାରମଥାପି ଵା । ଭୂମାଵଶ୍ମନି ଵା ସର୍ଵେ କ୍ଷିପେଯୁର୍ଵାଗ୍ଯତାଃ ଖଗ
ଏକଥର, ତିନିଥର କିମ୍ବା ଦଶଥର, ସମସ୍ତେ ନିର୍ବିକଳ୍ପ ଭାବେ ଏହାକୁ ଭୂମି କିମ୍ବା ପଥର ଉପରେ ଢାଳିବେ।
ତୃପ୍ଯନ୍ତୁ ତୃପ୍ଯତାଂ ଵାପି ତର୍ପଯାମ୍ଯୁପତିଷ୍ଠତାମ୍ । ପ୍ରେତୈତଦମୁକଗୋତ୍ରେତ୍ଯୁକ୍ତେଷ୍ଵେଵଂ ସମୁଚ୍ଚରେତ୍
'ସେମାନେ ତୃପ୍ତି ପାଉନ୍ତୁ, କିମ୍ବା ତୃପ୍ତି ହେଉନ୍ତୁ; ମୁଁ ଉପସ୍ଥିତମାନେ ପାଇଁ ତର୍ପଣ କରୁଛି' ବୋଲି, 'ଏହି ପ୍ରେତ ଅମୁକ ଗୋତ୍ରର' ବୋଲି କହି, ଏପରି କ୍ରିୟା କରିବା ଉଚିତ।
ଜଲାଞ୍ଜଲୌ କୃତେ ପଶ୍ଚାଦ୍ଵିଧେଯଂ ଦନ୍ତଧାଵନମ୍ । ତ୍ଯଜନ୍ତି ଗୋତ୍ରିଣଃ ସର୍ଵେ ଦିନାନି ନଵ କାଶ୍ଯପ
ଜଳଅଞ୍ଜଳି ଦେଇ ସେଷ, ଦାନ୍ତ ମାଜିବା ଉଚିତ। ସମସ୍ତ ଗୋତ୍ରୀୟ ନବଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ହେ କାଶ୍ୟପ।