ଗରୁଡପୁରାଣମ୍

ଅହଂ ବହ୍ମ ପରଂ ଜ୍ଯୋତିଃ ପ୍ରସଂଖ୍ଯାଯ ଵିମୁଚ୍ଯତେ । ନଵଦ୍ଵାରମିଦଂ ଗେହଂ ତିସୃଣାଂ?ପଞ୍ଚସାକ୍ଷିକମ୍ ॥ ୧,୨୩୭.

ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମା, ପରମ ଜ୍ୟୋତି; ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ଏହି ଦେହ ନବଦ୍ୱାର ଥିବା ଘର, ତିନି ଓ ପାଞ୍ଚ ଦ୍ୱାରରେ ସାକ୍ଷୀ ଅଛନ୍ତି।

କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞାଧିଷ୍ଠିତଂ ଵିଦ୍ଵାନ୍ଯୋ ଵେଦ ସ ଵରଃ କଵିଃ । ଅଶ୍ଵମେଧସହସ୍ରାଣି ଵାଜପେଯଶତାନି ଚ । ଜ୍ଞାନଯଜ୍ଞସ୍ଯ ସର୍ଵାଣି କଲାଂ ନାର୍ହନ୍ତି ଷୋଚ୍ଶୀମ୍ ॥ ୧,୨୩୭.

ଯିଏ ଦେହରେ ବସିଥିବା ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣିଛି, ସେ ଜଣେ ପ୍ରଜ୍ଞାନୀ ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୁନି ଅଟୁଟ ଜ୍ଞାନୀ ଅଟେ । ହଜାର ହଜାର ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ, ଶତଶଃ ବାଜପେୟ ଯଜ୍ଞ ମଧ୍ୟ ଏହି ଜ୍ଞାନ ଯଜ୍ଞର ଏକ ଅଂଶକୁ ମଧ୍ୟ ସମାନ କରିପାରିବେ ନାହିଁ ।

ଶ୍ରୀଗରୁଡମହାପୁରାଣମ୍ ୨୩୮ ଶ୍ରୀଭଗଵାନୁଵାଚ । ଯମଶ୍ଚ ନିଯମ.ପାର୍ଥ ଆସନଂ ପ୍ରାଣସଂଯମଃ । ପ୍ରତ୍ଯାହାରସ୍ତଥା ଧ୍ଯାନଂ ଧାରଣାର୍ଜୁନ ସପ୍ତମୀ ॥ ୧,୨୩୮.

ଶ୍ରୀଭଗବାନ୍ କହିଲେ — ଅର୍ଜୁନ, ଯମ, ନିୟମ, ଆସନ, ପ୍ରାଣାୟାମ, ପ୍ରତ୍ୟାହାର, ଧ୍ୟାନ ଏବଂ ଧାରଣା — ଏହି ସାତଟି ଯୋଗର ଅଙ୍ଗ ।

ସମାଧିରିତି ଚାଷ୍ଟାଙ୍ଗୋ ଯୋଗ ଉକ୍ତୋ ଵିମୁକ୍ତଯେ । କର୍ମଣା ମନସା ଵାଚା ସର୍ଵଭୂତେଷୁ ସର୍ଵଦା ॥ ୧,୨୩୮.

ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ଏହି ସାତଟିଙ୍କ ସହିତ ସମାଧି ଅଷ୍ଟମ ଅଙ୍ଗ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । କାର୍ଯ୍ୟ, ମନ ଓ ଉଚ୍ଚାରଣ ଦ୍ୱାରା, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀପ୍ରତି, ସବୁବେଳେ ଏହା ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୁଏ ।

ହିଂସାଵିରାମକୋ ଧର୍ମୋ ହ୍ଯାହିଂସା ପରମଂ ସୁଖମ୍ । ଵିଧିନା ଯା ଭଵେଦ୍ଧିଂସା ସା ତ୍ଵହିଂସା ପ୍ରକୀର୍ତିତା ॥ ୧,୨୩୮.

ଯେ ଧର୍ମ ହିଂସାରୁ ବିରତ ହୁଏ, ସେଇ ଅହିଂସା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସୁଖ । ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଯେଉଁ ହିଂସା ହୁଏ, ତାହାକୁ ମଧ୍ୟ ଅହିଂସା ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।

ସତ୍ଯଂ ବ୍ରୂଯାତ୍ପ୍ରିଯଂ ବ୍ରୂଯାନ୍ନ ବ୍ରୂଯାତ୍ସତ୍ଯମପ୍ରିଯମ୍ । ପ୍ରିଯଂ ଚ ନାନୃତଂ ବ୍ରୂଯାଦେଷ ଧର୍ମଃ ସନାତନଃ ॥ ୧,୨୩୮.

ସତ୍ୟ କହିବା ଉଚିତ, ପ୍ରିୟ କଥା କହିବା ଉଚିତ; କିନ୍ତୁ ଅପ୍ରିୟ ସତ୍ୟ କହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ଏବଂ ପ୍ରିୟ କଥା ମିଥ୍ୟା ହେଲେ କହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ । ଏହି ହେଉଛି ସନାତନ ଧର୍ମ ।

ଯଚ୍ଚଦ୍ରଵ୍ଯାପହରଣଂ ଚୌର୍ଯାଦ୍ଵାଥ ବଲେନ ଵା । ସ୍ତେଯଂ ତସ୍ଯାନାଚରଣମସ୍ତେଯଂ ଧର୍ମସାଧନମ୍ ॥ ୧,୨୩୮.

ଅନ୍ୟର ସମ୍ପତ୍ତି ଚୋରି କିମ୍ବା ବଳପୂର୍ବକ ନେବା, ଏହା ଚୋରି ହେଉଛି । ଏହାରୁ ଦୂରେ ରହିବା, ଅନ୍ୟର ଜିନିଷ ନ ନେବା, ଏହି ଅସ୍ତେୟ ଧର୍ମର ପ୍ରାକ୍ଟିସ୍ ଅଟେ ।

କର୍ମଣା ମନସା ଵାଚା ସର୍ଵାଵସ୍ଥାସୁ ସର୍ଵଦା । ସର୍ଵତ୍ର ମୈଥୁନତ୍ଯାଗଂ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯଂ ପ୍ରଚକ୍ଷତେ ॥ ୧,୨୩୮.

କାର୍ଯ୍ୟ, ମନ ଓ ଉଚ୍ଚାରଣ ଦ୍ୱାରା, ସମସ୍ତ ପରିସ୍ଥିତିରେ, ସବୁବେଳେ — ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୈଥୁନ ତ୍ୟାଗ କୁ 'ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।

ଦ୍ରଵ୍ଯାଣାମପ୍ଯନାଦାନମାପତ୍ସ୍ଵପି ତଥେଚ୍ଛଯା । ଅପରିଗ୍ରହମିତ୍ଯାହୁସ୍ତଂ ପ୍ରଯତ୍ନେନ ଵର୍ଜଯେତ୍ ॥ ୧,୨୩୮.

ଯେଉଁ ଜିନିଷ ଆପଦକାଳରେ କିମ୍ବା ଇଚ୍ଛାକ୍ରମେ ମଧ୍ୟ ନ ନିଆଯାଏ, ଏହି ଅପରିଗ୍ରହ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଏହାକୁ ସଦା ଚେଷ୍ଟା କରି ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ ।

ଦ୍ଵିଧା ଶୌଚଂ ମୃଜ୍ଜଲାଭ୍ଯାଂ ବାହ୍ଯ ଭାଵାଦଥାନ୍ତରାତ୍ । ଯଦୃଚ୍ଛାଲାଭତସ୍ତୁଷ୍ଟିଃ ସନ୍ତୋଷଃ ସୁଖଲକ୍ଷଣମ୍ ॥ ୧,୨୩୮.

ଶୌଚ ଦୁଇପ୍ରକାର — ବାହ୍ୟ, ଜଳ ଓ ପରିଶୁଧ୍ଧି ଦ୍ୱାରା; ଆଭ୍ୟନ୍ତର, ମନର ଭାବ ଦ୍ୱାରା । ଯାହା ଯେପରି ମିଳିଥାଏ ତାହିରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହିବା, ଏହା ହେଉଛି ସୁଖର ଚିହ୍ନ ।

ମନସଶ୍ଚୈନ୍ଦ୍ରିଯାଣାଂ ଚ ଐକାଗ୍ର୍ଯଂ ପରମଂ ତପଃ । ଶରୀରଶୋଷଣଂ ଵାପି କୃଚ୍ଛ୍ରଚାନ୍ଦ୍ରାଯଣାଦିଭିଃ ॥ ୧,୨୩୮.

ମନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଏକାଗ୍ରତା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ତପସ୍ୟା । କିମ୍ବା ଶରୀରକୁ କଠିନ ଉପବାସ, କୃଚ୍ଛ୍ର, ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ ଇତ୍ୟାଦି ଦ୍ୱାରା କ୍ଷୟ କରିବା ।

ଵେଦାନ୍ତଶତରୁଦ୍ରୀଯପ୍ରଣଵାଦିଜପ ବୁଧାଃ । ସତ୍ତ୍ଵଶୁଦ୍ଧିକରଂ ପୁଂସାଂ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯଂ ପରିଚକ୍ଷତେ ॥ ୧,୨୩୮.

ବେଦାନ୍ତ, ଶତରୁଦ୍ରୀୟ, ପ୍ରଣବ ଇତ୍ୟାଦି ଜପ କରିବାକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ 'ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ' ବୋଲି କହନ୍ତି, ଯାହା ପୁରୁଷଙ୍କର ମନକୁ ପବିତ୍ର କରେ ।

ସ୍ତୁତିସ୍ମରଣପୂଜାଦିଵାଙ୍ମନଃ କାଯକର୍ମଭିଃ । ଅନିଶ୍ଚଲା ହରୌ ଭକ୍ତିରେତଦୀଶ୍ଵରଚିନ୍ତନମ୍ । ଆସନଂ ସ୍ଵସ୍ତିକଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ପଦ୍ମମର୍ଧାସନଂ ତଥା ॥ ୧,୨୩୮.

ସ୍ତୁତି, ସ୍ମରଣ, ପୂଜା ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ମାନେ — ମନ, ବାଣୀ ଏବଂ ଶରୀର ଦ୍ୱାରା — ଅଚଳ ଭକ୍ତି ଯେଉଁଥିରେ ହରିଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କରାଯାଏ, ଏହିଠାରେ ଈଶ୍ୱର ଚିନ୍ତନ ହୁଏ । ଆସନ ଭିତରୁ ସ୍ୱସ୍ତିକ, ପଦ୍ମ ଏବଂ ଅର୍ଧାସନ ପ୍ରସ୍ତାବିତ ।

ପ୍ରାଣଃ ସ୍ଵଦେହଜୋ ଵାଯୁରାଯାମସ୍ତନ୍ନିରୋଧନମ୍ । ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣାଂ ଵିଚରତାଂ ଵିଷଯେଷୁ ତ୍ଵସତ୍ସ୍ଵିଵ ॥ ୧,୨୩୮.

ପ୍ରାଣ ହେଉଛି ନିଜ ଦେହରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ବାୟୁ; ଏହାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାକୁ ପ୍ରାଣାୟାମ କୁହାଯାଏ । ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ବିଷୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଘୁରୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ଥିବା ପରି ଲାଗେ ନାହିଁ ।

ଶ୍ରୀଗରୁଡମହାପୁରାଣମ୍ ୨୩୯ ଶ୍ରୀଭଗଵାନୁଵାଚ । ସନ୍ନପି ବ୍ରହ୍ମ ତସ୍ମାତ୍ଖଂ ମରୁତ୍ଖାଚ୍ଚ ତତୋଽନଲଃ ॥ ୧,୨୩୯.

ଶ୍ରୀଭଗବାନ୍ କହିଲେ — ସତ୍ତାରୁ ଆକାଶ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଆକାଶରୁ ବାୟୁ, ବାୟୁରୁ ଅଗ୍ନି ହେଲା ।

ଅଗ୍ନେରାପସ୍ତତଃ ପୃଥ୍ଵୀ ପ୍ରପଞ୍ଚାକୃତିସୂତିକା । ତତଃ ସପ୍ତଦଶଂ ଲିଙ୍ଗଂ ପଞ୍ଚକର୍ମେନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଚ ॥ ୧,୨୩୯.

ଅଗ୍ନିରୁ ଜଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ପରେ ପୃଥିବୀ ହେଲା, ଯାହା ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ଗର୍ଭ । ତାପରେ ସପ୍ତଦଶ ତତ୍ତ୍ୱ, ଲିଙ୍ଗ ଶରୀର ଏବଂ ପାଞ୍ଚ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ ହେଲା ।

ଵାକ୍ପାଣିପାଦଂ ପାଯୁଶ୍ଚାପ୍ଯୁପସ୍ଥମଥ ଧୀନ୍ଦ୍ରିଯମ୍ । ଶ୍ରୋତ୍ରଂ ତ୍ଵକ୍ଚକ୍ଷୁଷୀ ଜିହ୍ଵା ଘ୍ରାଣଂ ସ୍ଯାତ୍ପଞ୍ଚ ଵାଯଵଃ ॥ ୧,୨୩୯.

ବାକ୍, ହାତ, ପାଦ, ପାୟୁ ଏବଂ ଉପସ୍ଥ — ଏହି ପାଞ୍ଚ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ; ଶ୍ରବଣ, ସ୍ପର୍ଶ, ଦୃଷ୍ଟି, ରୁଚି, ଘ୍ରାଣ — ଏହି ପାଞ୍ଚ ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ । ଏହିମାନେ ପାଞ୍ଚ ପ୍ରାଣ ।

ପ୍ରାଣୋପାନଃ ସମାନଶ୍ଚ ଵ୍ଯାନସ୍ତୂଦାନ ଏଵ ଚ । ମନୋନ୍ତଃ କରଣଂ ଧୀଶ୍ଚ ସ୍ଯାନ୍ମନଃ ସଂଶଯାତ୍ମକମ୍ ॥ ୧,୨୩୯.

ପ୍ରାଣ, ଅପାନ, ସମାନ, ବ୍ୟାନ, ଉଦାନ — ଏହି ପାଞ୍ଚ ପ୍ରାଣ । ମନ ହେଉଛି ଅନ୍ତଃକରଣ, ବୁଦ୍ଧି ହେଉଛି ନିଶ୍ଚୟର ରୂପ; ମନ ସନ୍ଦେହର ସ୍ୱଭାବ ଅଟେ ।

ବୁଦ୍ଧିର୍ନିଶ୍ଚଯରୂପା ତୁ ଏତତ୍ସୂକ୍ଷ୍ମସ୍ଵରୂପକମ୍ । ହିରଣ୍ଯଗର୍ଭମାତ୍ମୀଯସୂତ୍ରଂ ତତ୍କାର୍ଯାଲିଙ୍ଗକମ୍ ॥ ୧,୨୩୯.

ବୁଦ୍ଧି ହେଉଛି ନିଶ୍ଚୟର ରୂପ; ଏହା ସୂକ୍ଷ୍ମ ରୂପ । ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ, ଜୀବାତ୍ମା, ସୂତ୍ରାତ୍ମା — ଏମାନେ ଏହାର କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚିହ୍ନ ।

ପଞ୍ଚୀକୃତାନି ଭୂତାନି ହ୍ଯପଞ୍ଚୀକୃତଭୂତତଃ । ପଞ୍ଚୀକୃତେଭ୍ଯୋ ଭୂତେଭ୍ଯୋ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡଂ ସମଜାଯତ ॥ ୧,୨୩୯.

ଅପଞ୍ଚୀକୃତ ଭୂତରୁ ପଞ୍ଚୀକୃତ ଭୂତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଏହି ପଞ୍ଚୀକୃତ ଭୂତମାନଙ୍କ ଠାରୁ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଜନ୍ମ ନେଲା।

ଲୋକପ୍ରସିଦ୍ଧଂ ସ୍ଥୂଲାଖ୍ଯଂ ଶରୀରଂ ଚରଣାଦିମତ୍ । ପଞ୍ଚୀକୃତାନି ଭୂତାନି ତତ୍କାର୍ଯଂ ତତ୍ସ୍ଥମେଵ ଚ ॥ ୧,୨୩୯.

ଜଗତରେ ଯେଉଁ ଦେହକୁ ମୋଟା ଓ ପାଦ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଙ୍ଗ ଥିବା ବୋଲି ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଏ, ସେହି ଦେହ ପଞ୍ଚୀକୃତ ଭୂତର ଫଳ ଓ ସେମାନଙ୍କ ଭିତରେ ଅବସ୍ଥିତ।

ସର୍ଵଂ ଶରୀରଜାତଂ ଚ ପ୍ରାଣିନାଂ ସ୍ଥୂଲମୀରିତମ୍ । ତ୍ରିଧାହ୍ରି ପରମାତ୍ମସ୍ଥଂ ଶରୀରଂ ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ବୁଧୈଃ ॥ ୧,୨୩୯.

ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଜନ୍ମ ହୋଇଥିବା ଦେହକୁ ମୋଟା ଦେହ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ପଣ୍ଡିତମାନେ କହନ୍ତି, ପରମାତ୍ମା ଭିତରେ ଥିବା ଏହି ଦେହ ତିନି ପ୍ରକାରର।

ଦେହଦ୍ଵଯାଭିଗାମୀ ଚ ତ୍ଵମଥୋ ଜୀଵ ଏକତଃ । ସ୍ଵଭେଦଵାକ୍ଯାଦ୍ବ୍ରହ୍ମୈଵ ପ୍ରଵିଷ୍ଟଂ ଦେହଯୋର୍ଦ୍ଵଯୋଃ ॥ ୧,୨୩୯.

ତୁମେ, ଏକମାତ୍ର ଜୀବ, ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଦେହକୁ ପ୍ରବେଶ କରୁଛ; ତଥାପି ନିଜର ଭିନ୍ନତା ଭାବନା ଅନୁଯାୟୀ, ବ୍ରହ୍ମା ହିଁ ଦୁଇ ଦେହରେ ପ୍ରବେଶ କରିଛନ୍ତି।

ଜଲାର୍କ୍ଵଵଦ୍ଵଦରଵଜ୍ଜୀଵଃ ପ୍ରାଣାଦିଧାରଣଃ । ଜାଗ୍ରତ୍ସ୍ଵପ୍ନସୁଷୁପ୍ତୀନାଂ ସାକ୍ଷୀ ଜୀଵଃ ସ ଚ ସ୍ମୃତଃ ॥ ୧,୨୩୯.

ଯେପରି ଜଳ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ବାୟୁ ଜୀବନକୁ ଧାରଣ କରେ, ସେପରି ଜୀବ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାଣ ଓ ଶ୍ୱାସକୁ ଧାରଣ କରେ; ଜୀବକୁ ଜାଗ୍ରତ, ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ସୁଷୁପ୍ତିର ସାକ୍ଷୀ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।

ଜାଗ୍ରତ୍ସ୍ଵପ୍ନସୁଷୁପ୍ତ୍ଯାଖ୍ଯୈର୍ଵ୍ଯାତିରିକ୍ତଶ୍ଚ ନିର୍ଗୁଣଃ । ନିର୍ଗାତାଵଯଵୋସଂଗୋ ନିତ୍ଯଶୁଦ୍ଧସ୍ଵଭାଵକଃ ॥ ୧,୨୩୯.

ଯେଉଁଠାରେ ଜାଗ୍ରତ, ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ସୁଷୁପ୍ତି ନାମକ ଅବସ୍ଥା ଠାରୁ ଅଲଗା, ଗୁଣହୀନ, ଅଙ୍ଗ ଓ ଆସକ୍ତି ରହିତ, ସଦା ପବିତ୍ର ସ୍ୱଭାବର।

ପରମାତ୍ମୈଵ ଯଜ୍ଜାଗ୍ରତ୍ସ୍ଵପ୍ନାଦ୍ଯୈର୍ଯସ୍ତ୍ରିଧା ମତଃ । ଅନ୍ତଃ କରଣରାଶେଶ୍ଚୈଵାନ୍ତଃ କରଣଃସ୍ଥିତଃ ॥ ୧,୨୩୯.

ଯିଏ ଜାଗ୍ରତ, ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅବସ୍ଥାରେ ତିନି ପ୍ରକାର ବୋଲି ମନ୍ତ୍ରଣା କରାଯାଏ, ସେହି ପରମାତ୍ମା ଅନ୍ତଃକରଣ ଗୁଡିକ ଭିତରେ, ଅନ୍ତଃକରଣରେ ଅବସ୍ଥିତ।

ଜାଗ୍ରତ୍ସ୍ଵପ୍ନସୁଷୁପ୍ତୀଶ୍ଚ ପଶ୍ଯତୋ ଵିକୃତିଃ ସଦା । ଫଲକ୍ରିଯାକାରକଯୋର୍ଜାଗ୍ରଦାଦୀନ୍ଵଦାମ୍ଯହମ୍ ॥ ୧,୨୩୯.

ଯିଏ ସଦା ଜାଗ୍ରତ, ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ସୁଷୁପ୍ତିର ରୂପାନ୍ତରକୁ ଦେଖେ, ସେଉଁଠି ଫଳ ଓ କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱର କାର୍ଯ୍ୟକୁ ମୁଁ ଜାଗ୍ରତ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭଳି କୁହେ।

ଇନ୍ଦ୍ରିଯୈରଥ ଵିଜ୍ଞାନଂ ଜାଗ୍ରତ୍ସ୍ଥାନମୁଦୀରିତମ୍ । ଜାଗ୍ରତ୍ସଂସ୍କାରସଂଭୂତପ୍ରତ୍ଯଯୋ ଵିଷଯାର୍ଥିନଃ ॥ ୧,୨୩୯.

ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ହୁଏ, ତାହାକୁ ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥା ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଜାଗ୍ରତର ସଂସ୍କାରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଯେଉଁ ଧାରଣା, ସେହି ଇଚ୍ଛିତ ବିଷୟ ପ୍ରତି ଅନୁମୁଖୀ।

ସ୍ଵପ୍ନଂ ସୁଷୁପ୍ତିଃ କରଣୋପସଂଘାତେ ଧିଯଃ (ପ) ସ୍ଥିତ (ତି) । ବ୍ରହ୍ମଣଃ କାରଣାଵସ୍ଥାଯାଂ ସ୍ଥିତିଃ କାଲକାତ୍ମନା ॥ ୧,୨୩୯.

ଯେତେବେଳେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନସ୍ ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ସୁଷୁପ୍ତି ଅବସ୍ଥା ହୁଏ; ବ୍ରହ୍ମାର କାରଣ ଅବସ୍ଥାରେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ କାଳର ରୂପରେ ରହେ।