ଗରୁଡପୁରାଣମ୍

ଶ୍ରୀଗରୁଡମହାପୁରାଣମ୍ ୨୩୭ ଶ୍ରୀବଗଵାନୁଵାଚ । ଗୀତାସାରଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଅର୍ଜୁନାଯୋଦିତଂ ପୁରା । ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗଯୋଗଯୁକ୍ତାତ୍ମା ସର୍ଵଵେଦାନ୍ତପାରଗଃ ॥ ୧,୨୩୭.

ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ: ମୁଁ ଏବେ ଗୀତାର ସାର କହିବି, ଯାହା ପୂର୍ବରୁ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ କୁହାଯାଇଥିଲା, ଯିଏ ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗ ଯୋଗରେ ନିପୁଣ ଓ ସମସ୍ତ ବେଦାନ୍ତର ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜାଣିଥିଲେ।

ଆତ୍ମଲାଭଃ ପରୋ ନାନ୍ଯ ଅତ୍ମଦେହାଦିଵର୍ଜିତଃ । ହୀନରୂପାଦିଦେହାନ୍ତଃ କରଣତ୍ଵାଦିଲୋଚନଃ ॥ ୧,୨୩୭.

ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଲାଭ ହେଉଛି ଆତ୍ମା, ତାହାଠାରୁ ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ; ଏହି ଆତ୍ମା ଦେହ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଥିରୁ ମୁକ୍ତ, ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ସାକ୍ଷୀ, ନିମ୍ନ ରୂପ ଓ ଦେହରୁ ଭିନ୍ନ।

ବିଜ୍ଞାନରହିତଃ ପ୍ରାଣଃ ସୁଷୁପ୍ତୌ ହି ପ୍ରତୀଯତେ । ନାହମାତ୍ମା ଚ ଦୁଃ ଖାଦିସଂସାରାଦିସମନ୍ଵଯାତ୍ ॥ ୧,୨୩୭.

ବିବେକ ନଥିବା ପ୍ରାଣ ସୁଷୁପ୍ତିରେ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ; ଏବଂ ମୁଁ ଆତ୍ମା ନୁହେଁ, କାରଣ ଦୁଃଖ ଓ ସଂସାର ଭୋଗରେ ଏହା ଲିପ୍ତ।

ଵିଧୂମ ଇଵ ଦୀପ୍ତାର୍ଚିରାଦୀପ୍ତ (ଦିତ୍ଯ) ଇଵ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ । ଵୈଦ୍ଯୁତୋଽଗ୍ନିରିଵାକାଶେ ହୃତ୍ସଙ୍ଗେ ଆତ୍ମନାତ୍ମନି ॥ ୧,୨୩୭.

ଧୂମ ନଥିବା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଅଗ୍ନି, ଦୀପ୍ତିମାନ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଆକାଶରେ ବିଦ୍ୟୁତ୍—ଏହିପରି ଆତ୍ମା ହୃଦୟରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।

ଶ୍ରୋତ୍ରାଦୀନି ନ ପଶ୍ଯନ୍ତି ସ୍ଵଂସ୍ଵମାତ୍ମାନମାତ୍ମନା । ସର୍ଵଜ୍ଞଃ ସର୍ଵଦର୍ଶୋ ଚ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞସ୍ତାନି ପଶ୍ଯନ୍ତି ॥ ୧,୨୩୭.

ଶ୍ରବଣ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଜେ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖିପାରେନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତକୁ ଜାଣିଥିବା ଓ ଦେଖିଥିବା କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ସେଗୁଡିକୁ ଦେଖେ।

ଯଦା ପ୍ରକାଶତେ ହ୍ଯାତ୍ମା ପଟେ ଦୀପୋ ଜ୍ଵଲନ୍ନିଵ । ଜ୍ଞାନମୁତ୍ପଦ୍ଯତେ ପୁଂସାଂ କ୍ଷଯାତ୍ପାପସ୍ଯ କର୍ମଣଃ ॥ ୧,୨୩୭.

ଯେବେ ଆତ୍ମା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦୀପର ଭଳି ପଟରେ ଜ୍ୱଳିଉଠେ, ତେବେ ପୁରୁଷମାନଙ୍କର ପାପ କର୍ମ ନାଶ ହେଲେ ଜ୍ଞାନ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ।

ଯଥାଦର୍ଶତଲପ୍ରଖ୍ଯେ ପଶ୍ଯତ୍ଯାତ୍ମାନମାତ୍ମନି । ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣୀନ୍ଦ୍ରିଯାର୍ଥାଂଶ୍ଚ ମହାଭୂତାନି ପଞ୍ଚକମ୍ ॥ ୧,୨୩୭.

ସ୍ପଷ୍ଟ ଆଇନାରେ ନିଜକୁ ଯେପରି ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଆତ୍ମା ନିଜ ଭିତରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ସେମାନଙ୍କର ବିଷୟ ଓ ପାଞ୍ଚ ମହାଭୂତକୁ ଦେଖେ।

ମନୋବୁଦ୍ଧିରହଙ୍କାରମଵ୍ଯକ୍ତଂ ପୁରୁଷଂ ତଥା । ପ୍ରସଂଖ୍ଯାଯ ପରଂଵ୍ଯାପ୍ତୋ ଵିମୁକ୍ତୋ ବନ୍ଧଵୈର୍ଭଵେତ୍ ॥ ୧,୨୩୭.

ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ଅହଂକାର, ଅବ୍ୟକ୍ତ ଓ ପୁରୁଷକୁ ଜାଣିବାଯାଏ; ଏହିପରି, ପରମକୁ ବ୍ୟାପି ଥିଲେ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।

ଇନ୍ଦ୍ରିଯଗ୍ରାମମଖିଲଂ ମନସାଭିନିଵେଶ୍ଯ ଚ । ମନଶ୍ଚୈଵାପ୍ଯହଙ୍କାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠାପ୍ଯ ଚ ପାଣ୍ଡଵ ॥ ୧,୨୩୭.

ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ମନରେ ଏକତ୍ର କରି, ଏବଂ ମନକୁ ଅହଂକାରରେ ଅବସ୍ଥାପିତ କର, ହେ ପାଣ୍ଡବ।

ଅହଂ କାରଂ ତଥା ବୁଦ୍ଧୌ ବୁଦ୍ଧିଂ ଚ ପ୍ରକୃତାଵପି । ପ୍ରକୃତିଂ ପୁରୁଷେ ସ୍ଥାପ୍ଯ ପୁରୁଷଂ ବ୍ରହ୍ମଣି ନ୍ଯସେତ୍ ॥ ୧,୨୩୭.

ଏହାପରେ, ଅହଂକାରକୁ ବୁଦ୍ଧିରେ, ବୁଦ୍ଧିକୁ ପ୍ରକୃତିରେ, ପ୍ରକୃତିକୁ ପୁରୁଷରେ, ଏବଂ ପୁରୁଷକୁ ବ୍ରହ୍ମାରେ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ।

ଅହଂ ବହ୍ମ ପରଂ ଜ୍ଯୋତିଃ ପ୍ରସଂଖ୍ଯାଯ ଵିମୁଚ୍ଯତେ । ନଵଦ୍ଵାରମିଦଂ ଗେହଂ ତିସୃଣାଂ?ପଞ୍ଚସାକ୍ଷିକମ୍ ॥ ୧,୨୩୭.

ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମା, ପରମ ଜ୍ୟୋତି; ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ଏହି ଦେହ ନବଦ୍ୱାର ଥିବା ଘର, ତିନି ଓ ପାଞ୍ଚ ଦ୍ୱାରରେ ସାକ୍ଷୀ ଅଛନ୍ତି।

କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞାଧିଷ୍ଠିତଂ ଵିଦ୍ଵାନ୍ଯୋ ଵେଦ ସ ଵରଃ କଵିଃ । ଅଶ୍ଵମେଧସହସ୍ରାଣି ଵାଜପେଯଶତାନି ଚ । ଜ୍ଞାନଯଜ୍ଞସ୍ଯ ସର୍ଵାଣି କଲାଂ ନାର୍ହନ୍ତି ଷୋଚ୍ଶୀମ୍ ॥ ୧,୨୩୭.

ଯିଏ ଦେହରେ ବସିଥିବା ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣିଛି, ସେ ଜଣେ ପ୍ରଜ୍ଞାନୀ ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୁନି ଅଟୁଟ ଜ୍ଞାନୀ ଅଟେ । ହଜାର ହଜାର ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ, ଶତଶଃ ବାଜପେୟ ଯଜ୍ଞ ମଧ୍ୟ ଏହି ଜ୍ଞାନ ଯଜ୍ଞର ଏକ ଅଂଶକୁ ମଧ୍ୟ ସମାନ କରିପାରିବେ ନାହିଁ ।

ଶ୍ରୀଗରୁଡମହାପୁରାଣମ୍ ୨୩୮ ଶ୍ରୀଭଗଵାନୁଵାଚ । ଯମଶ୍ଚ ନିଯମ.ପାର୍ଥ ଆସନଂ ପ୍ରାଣସଂଯମଃ । ପ୍ରତ୍ଯାହାରସ୍ତଥା ଧ୍ଯାନଂ ଧାରଣାର୍ଜୁନ ସପ୍ତମୀ ॥ ୧,୨୩୮.

ଶ୍ରୀଭଗବାନ୍ କହିଲେ — ଅର୍ଜୁନ, ଯମ, ନିୟମ, ଆସନ, ପ୍ରାଣାୟାମ, ପ୍ରତ୍ୟାହାର, ଧ୍ୟାନ ଏବଂ ଧାରଣା — ଏହି ସାତଟି ଯୋଗର ଅଙ୍ଗ ।

ସମାଧିରିତି ଚାଷ୍ଟାଙ୍ଗୋ ଯୋଗ ଉକ୍ତୋ ଵିମୁକ୍ତଯେ । କର୍ମଣା ମନସା ଵାଚା ସର୍ଵଭୂତେଷୁ ସର୍ଵଦା ॥ ୧,୨୩୮.

ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ଏହି ସାତଟିଙ୍କ ସହିତ ସମାଧି ଅଷ୍ଟମ ଅଙ୍ଗ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । କାର୍ଯ୍ୟ, ମନ ଓ ଉଚ୍ଚାରଣ ଦ୍ୱାରା, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀପ୍ରତି, ସବୁବେଳେ ଏହା ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୁଏ ।

ହିଂସାଵିରାମକୋ ଧର୍ମୋ ହ୍ଯାହିଂସା ପରମଂ ସୁଖମ୍ । ଵିଧିନା ଯା ଭଵେଦ୍ଧିଂସା ସା ତ୍ଵହିଂସା ପ୍ରକୀର୍ତିତା ॥ ୧,୨୩୮.

ଯେ ଧର୍ମ ହିଂସାରୁ ବିରତ ହୁଏ, ସେଇ ଅହିଂସା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସୁଖ । ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଯେଉଁ ହିଂସା ହୁଏ, ତାହାକୁ ମଧ୍ୟ ଅହିଂସା ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।

ସତ୍ଯଂ ବ୍ରୂଯାତ୍ପ୍ରିଯଂ ବ୍ରୂଯାନ୍ନ ବ୍ରୂଯାତ୍ସତ୍ଯମପ୍ରିଯମ୍ । ପ୍ରିଯଂ ଚ ନାନୃତଂ ବ୍ରୂଯାଦେଷ ଧର୍ମଃ ସନାତନଃ ॥ ୧,୨୩୮.

ସତ୍ୟ କହିବା ଉଚିତ, ପ୍ରିୟ କଥା କହିବା ଉଚିତ; କିନ୍ତୁ ଅପ୍ରିୟ ସତ୍ୟ କହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ଏବଂ ପ୍ରିୟ କଥା ମିଥ୍ୟା ହେଲେ କହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ । ଏହି ହେଉଛି ସନାତନ ଧର୍ମ ।

ଯଚ୍ଚଦ୍ରଵ୍ଯାପହରଣଂ ଚୌର୍ଯାଦ୍ଵାଥ ବଲେନ ଵା । ସ୍ତେଯଂ ତସ୍ଯାନାଚରଣମସ୍ତେଯଂ ଧର୍ମସାଧନମ୍ ॥ ୧,୨୩୮.

ଅନ୍ୟର ସମ୍ପତ୍ତି ଚୋରି କିମ୍ବା ବଳପୂର୍ବକ ନେବା, ଏହା ଚୋରି ହେଉଛି । ଏହାରୁ ଦୂରେ ରହିବା, ଅନ୍ୟର ଜିନିଷ ନ ନେବା, ଏହି ଅସ୍ତେୟ ଧର୍ମର ପ୍ରାକ୍ଟିସ୍ ଅଟେ ।

କର୍ମଣା ମନସା ଵାଚା ସର୍ଵାଵସ୍ଥାସୁ ସର୍ଵଦା । ସର୍ଵତ୍ର ମୈଥୁନତ୍ଯାଗଂ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯଂ ପ୍ରଚକ୍ଷତେ ॥ ୧,୨୩୮.

କାର୍ଯ୍ୟ, ମନ ଓ ଉଚ୍ଚାରଣ ଦ୍ୱାରା, ସମସ୍ତ ପରିସ୍ଥିତିରେ, ସବୁବେଳେ — ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୈଥୁନ ତ୍ୟାଗ କୁ 'ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।

ଦ୍ରଵ୍ଯାଣାମପ୍ଯନାଦାନମାପତ୍ସ୍ଵପି ତଥେଚ୍ଛଯା । ଅପରିଗ୍ରହମିତ୍ଯାହୁସ୍ତଂ ପ୍ରଯତ୍ନେନ ଵର୍ଜଯେତ୍ ॥ ୧,୨୩୮.

ଯେଉଁ ଜିନିଷ ଆପଦକାଳରେ କିମ୍ବା ଇଚ୍ଛାକ୍ରମେ ମଧ୍ୟ ନ ନିଆଯାଏ, ଏହି ଅପରିଗ୍ରହ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଏହାକୁ ସଦା ଚେଷ୍ଟା କରି ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ ।

ଦ୍ଵିଧା ଶୌଚଂ ମୃଜ୍ଜଲାଭ୍ଯାଂ ବାହ୍ଯ ଭାଵାଦଥାନ୍ତରାତ୍ । ଯଦୃଚ୍ଛାଲାଭତସ୍ତୁଷ୍ଟିଃ ସନ୍ତୋଷଃ ସୁଖଲକ୍ଷଣମ୍ ॥ ୧,୨୩୮.

ଶୌଚ ଦୁଇପ୍ରକାର — ବାହ୍ୟ, ଜଳ ଓ ପରିଶୁଧ୍ଧି ଦ୍ୱାରା; ଆଭ୍ୟନ୍ତର, ମନର ଭାବ ଦ୍ୱାରା । ଯାହା ଯେପରି ମିଳିଥାଏ ତାହିରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହିବା, ଏହା ହେଉଛି ସୁଖର ଚିହ୍ନ ।

ମନସଶ୍ଚୈନ୍ଦ୍ରିଯାଣାଂ ଚ ଐକାଗ୍ର୍ଯଂ ପରମଂ ତପଃ । ଶରୀରଶୋଷଣଂ ଵାପି କୃଚ୍ଛ୍ରଚାନ୍ଦ୍ରାଯଣାଦିଭିଃ ॥ ୧,୨୩୮.

ମନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଏକାଗ୍ରତା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ତପସ୍ୟା । କିମ୍ବା ଶରୀରକୁ କଠିନ ଉପବାସ, କୃଚ୍ଛ୍ର, ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ ଇତ୍ୟାଦି ଦ୍ୱାରା କ୍ଷୟ କରିବା ।

ଵେଦାନ୍ତଶତରୁଦ୍ରୀଯପ୍ରଣଵାଦିଜପ ବୁଧାଃ । ସତ୍ତ୍ଵଶୁଦ୍ଧିକରଂ ପୁଂସାଂ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯଂ ପରିଚକ୍ଷତେ ॥ ୧,୨୩୮.

ବେଦାନ୍ତ, ଶତରୁଦ୍ରୀୟ, ପ୍ରଣବ ଇତ୍ୟାଦି ଜପ କରିବାକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ 'ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ' ବୋଲି କହନ୍ତି, ଯାହା ପୁରୁଷଙ୍କର ମନକୁ ପବିତ୍ର କରେ ।

ସ୍ତୁତିସ୍ମରଣପୂଜାଦିଵାଙ୍ମନଃ କାଯକର୍ମଭିଃ । ଅନିଶ୍ଚଲା ହରୌ ଭକ୍ତିରେତଦୀଶ୍ଵରଚିନ୍ତନମ୍ । ଆସନଂ ସ୍ଵସ୍ତିକଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ପଦ୍ମମର୍ଧାସନଂ ତଥା ॥ ୧,୨୩୮.

ସ୍ତୁତି, ସ୍ମରଣ, ପୂଜା ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ମାନେ — ମନ, ବାଣୀ ଏବଂ ଶରୀର ଦ୍ୱାରା — ଅଚଳ ଭକ୍ତି ଯେଉଁଥିରେ ହରିଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କରାଯାଏ, ଏହିଠାରେ ଈଶ୍ୱର ଚିନ୍ତନ ହୁଏ । ଆସନ ଭିତରୁ ସ୍ୱସ୍ତିକ, ପଦ୍ମ ଏବଂ ଅର୍ଧାସନ ପ୍ରସ୍ତାବିତ ।

ପ୍ରାଣଃ ସ୍ଵଦେହଜୋ ଵାଯୁରାଯାମସ୍ତନ୍ନିରୋଧନମ୍ । ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣାଂ ଵିଚରତାଂ ଵିଷଯେଷୁ ତ୍ଵସତ୍ସ୍ଵିଵ ॥ ୧,୨୩୮.

ପ୍ରାଣ ହେଉଛି ନିଜ ଦେହରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ବାୟୁ; ଏହାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାକୁ ପ୍ରାଣାୟାମ କୁହାଯାଏ । ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ବିଷୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଘୁରୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ଥିବା ପରି ଲାଗେ ନାହିଁ ।

ଶ୍ରୀଗରୁଡମହାପୁରାଣମ୍ ୨୩୯ ଶ୍ରୀଭଗଵାନୁଵାଚ । ସନ୍ନପି ବ୍ରହ୍ମ ତସ୍ମାତ୍ଖଂ ମରୁତ୍ଖାଚ୍ଚ ତତୋଽନଲଃ ॥ ୧,୨୩୯.

ଶ୍ରୀଭଗବାନ୍ କହିଲେ — ସତ୍ତାରୁ ଆକାଶ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଆକାଶରୁ ବାୟୁ, ବାୟୁରୁ ଅଗ୍ନି ହେଲା ।

ଅଗ୍ନେରାପସ୍ତତଃ ପୃଥ୍ଵୀ ପ୍ରପଞ୍ଚାକୃତିସୂତିକା । ତତଃ ସପ୍ତଦଶଂ ଲିଙ୍ଗଂ ପଞ୍ଚକର୍ମେନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଚ ॥ ୧,୨୩୯.

ଅଗ୍ନିରୁ ଜଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ପରେ ପୃଥିବୀ ହେଲା, ଯାହା ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ଗର୍ଭ । ତାପରେ ସପ୍ତଦଶ ତତ୍ତ୍ୱ, ଲିଙ୍ଗ ଶରୀର ଏବଂ ପାଞ୍ଚ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ ହେଲା ।

ଵାକ୍ପାଣିପାଦଂ ପାଯୁଶ୍ଚାପ୍ଯୁପସ୍ଥମଥ ଧୀନ୍ଦ୍ରିଯମ୍ । ଶ୍ରୋତ୍ରଂ ତ୍ଵକ୍ଚକ୍ଷୁଷୀ ଜିହ୍ଵା ଘ୍ରାଣଂ ସ୍ଯାତ୍ପଞ୍ଚ ଵାଯଵଃ ॥ ୧,୨୩୯.

ବାକ୍, ହାତ, ପାଦ, ପାୟୁ ଏବଂ ଉପସ୍ଥ — ଏହି ପାଞ୍ଚ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ; ଶ୍ରବଣ, ସ୍ପର୍ଶ, ଦୃଷ୍ଟି, ରୁଚି, ଘ୍ରାଣ — ଏହି ପାଞ୍ଚ ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ । ଏହିମାନେ ପାଞ୍ଚ ପ୍ରାଣ ।

ପ୍ରାଣୋପାନଃ ସମାନଶ୍ଚ ଵ୍ଯାନସ୍ତୂଦାନ ଏଵ ଚ । ମନୋନ୍ତଃ କରଣଂ ଧୀଶ୍ଚ ସ୍ଯାନ୍ମନଃ ସଂଶଯାତ୍ମକମ୍ ॥ ୧,୨୩୯.

ପ୍ରାଣ, ଅପାନ, ସମାନ, ବ୍ୟାନ, ଉଦାନ — ଏହି ପାଞ୍ଚ ପ୍ରାଣ । ମନ ହେଉଛି ଅନ୍ତଃକରଣ, ବୁଦ୍ଧି ହେଉଛି ନିଶ୍ଚୟର ରୂପ; ମନ ସନ୍ଦେହର ସ୍ୱଭାବ ଅଟେ ।

ବୁଦ୍ଧିର୍ନିଶ୍ଚଯରୂପା ତୁ ଏତତ୍ସୂକ୍ଷ୍ମସ୍ଵରୂପକମ୍ । ହିରଣ୍ଯଗର୍ଭମାତ୍ମୀଯସୂତ୍ରଂ ତତ୍କାର୍ଯାଲିଙ୍ଗକମ୍ ॥ ୧,୨୩୯.

ବୁଦ୍ଧି ହେଉଛି ନିଶ୍ଚୟର ରୂପ; ଏହା ସୂକ୍ଷ୍ମ ରୂପ । ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ, ଜୀବାତ୍ମା, ସୂତ୍ରାତ୍ମା — ଏମାନେ ଏହାର କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚିହ୍ନ ।