ଗରୁଡପୁରାଣମ୍

ଯୋଗିନାଂ କଥିତା ଦୋଷା ଯୋଗଵିଘ୍ନପ୍ରଵର୍ତକାଃ । ସ୍ଥିତ୍ଯର୍ଥଂ ମନସଃ ସର୍ଵଂ ସ୍ଥୂଲରୂପଂ ଵିଚିନ୍ତଯେତ୍ ॥ ୧,୨୩୫.

ଯୋଗୀମାନେ ଯେଉଁ ଦୋଷଗୁଡ଼ିକୁ କୁହିଛନ୍ତି, ସେଗୁଡ଼ିକ ଯୋଗରେ ବାଧା ସୃଷ୍ଟି କରେ। ମନକୁ ସ୍ଥିର କରିବା ପାଇଁ, ସମସ୍ତ ଦୃଢ଼ ଆକୃତିକୁ ଭାବିବା ଉଚିତ।

ତଦ୍ଵ୍ରତଂ ନିଶ୍ଚଲୀଭୂତଂ ସୂଯ୍ଯସ୍ଥଂ ସ୍ଥିରତାଂ ଵ୍ରଜେତ୍ । ନ ଵିନା ପରମାତ୍ମାନଂ କିଞ୍ଚିଜ୍ଜଗତି ଵିଦ୍ଯତେ ॥ ୧,୨୩୫.

ଯେଉଁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଅଚଳ ହୋଇ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ନିଶ୍ଚଳ ରହିଥାଏ, ସେଥିରେ ସ୍ଥିରତା ଆସେ। ପରମାତ୍ମା ଛଡ଼ା ଏହି ସଂସାରରେ କିଛି ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।

ଵିଶ୍ଵରୂପଂ ତମେଵୈକମିତି ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଵିମୁଞ୍ଚତି । ଓଙ୍କାରଂ ପରମଂ ବ୍ରହ୍ମ ଧ୍ଯାଯେଦବ୍ଜସ୍ଥିତଂ ଵିଭୁମ୍ ॥ ୧,୨୩୫.

ଏହି ବିଶ୍ୱର ଆକୃତି ଏକମାତ୍ର ସେହି ଠାରେ ଅଛି ବୋଲି ଜାଣି, ମନୁଷ୍ୟ ସବୁକିଛି ଛାଡ଼ିଦିଏ। ଓଁକାର, ପରମ ବ୍ରହ୍ମ, ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପିଥିବା ଯିଏ କମଳରେ ବସିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।

କ୍ଷେତ୍ରକ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞରହିତଂ ଜପେନ୍ମାତ୍ରାତ୍ରଯାନ୍ଵିତମ୍ । ହୃଦି ସଞ୍ଚିନ୍ତଯେତ୍ପୂର୍ଵଂ ପ୍ରଧାନଂ ତସ୍ଯ ଚୋପରି ॥ ୧,୨୩୫.

କ୍ଷେତ୍ର ଓ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ରହିତ, ତିନି ମାତ୍ରା ସହିତ ଓଁକାର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ। ପ୍ରଥମେ ହୃଦୟରେ ପ୍ରାଚୀନ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଭାବିବା ଏବଂ ତାହାର ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।

ତମୋ ରଜସ୍ତଥା ସତ୍ତ୍ଵଂ ମଣ୍ଡଲତ୍ରିତଯଂ କ୍ରମାତ୍ । କୃଷ୍ଣରକ୍ତସିତଂ ତସ୍ମିନ୍ପୁରୁଷଂ ଜୀଵସଂଜ୍ଞିତମ୍ ॥ ୧,୨୩୫.

ତମ, ରଜ ଏବଂ ସତ୍ତ୍ୱ—ଏହି ତିନିଟି ମଣ୍ଡଳ କ୍ରମକ୍ରମେ କଳା, ଲାଲ ଏବଂ ସାଧା ରଙ୍ଗର। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯିଏ ଜୀବ ବୋଲି ଚିହ୍ନଟ, ସେ ପୁରୁଷ ଅଛନ୍ତି।

ତସ୍ଯୋପରି ଗୁଣୈଶ୍ଵର୍ଯମଷ୍ଟପତ୍ରଂ ସରୋରୁହମ୍ । ଜ୍ଞାନଂ ତୁ କର୍ଣିକା ତତ୍ର ଵିଜ୍ଞାନଂ କେସରାଃ ସ୍ମୃତାଃ ॥ ୧,୨୩୫.

ତାହାର ଉପରେ ଗୁଣର ଶ୍ରେଷ୍ଠତାର ଅଷ୍ଟଦଳ କମଳ ଅଛି। ସେଠାରେ ଜ୍ଞାନ କର୍ଣ୍ଣିକା ଏବଂ ବିବେକ କେଶର ବୋଲି ମନାଯାଏ।

ଵୈରାଗ୍ଯନାଲଂ ତତ୍କନ୍ଦୋ ଵୈଷ୍ଣଵୋ ଧର୍ମ ଉତ୍ତମଃ । କର୍ଣିକାଯାଂ ସ୍ଥିତଂ ତତ୍ର ଜୀଵଵନ୍ନିଶ୍ଚଲଂ ଵିଭୁ ॥ ୧,୨୩୫.

ବିରାଗ ହେଉଛି ତାହାର ଡଣ୍ଡ, ତାହାର ମୂଳ ହେଉଛି ଉତ୍ତମ ବୈଷ୍ଣବ ଧର୍ମ। ସେଠାରେ କର୍ଣ୍ଣିକା ଭିତରେ ଅଚଳ ଏବଂ ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପିଥିବା ପ୍ରଭୁ, ଜୀବ ଭଳି ବସିଛନ୍ତି।

ଧ୍ଯାଯେଦୁରସି ସଂଯୁକ୍ତମୋଙ୍କାରଂ ମୁକ୍ତିସାଧକମ୍ । ଧ୍ଯାଯନ୍ଯଦି ତ୍ଯଜେତ୍ପ୍ରାଣାନ୍ଯାତି ବ୍ରହ୍ମ ସ୍ଵସନ୍ନିଧିମ୍ ॥ ୧,୨୩୫.

ହୃଦୟରେ ଏକତ୍ରିତ ଓଁକାରକୁ ମୁକ୍ତିଦାୟକ ବୋଲି ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ଯଦି ଧ୍ୟାନ କରୁଥିବାବେଳେ ପ୍ରାଣ ଛାଡ଼ିଦିଏ, ତେବେ ସେ ବ୍ରହ୍ମ, ନିଜ ନିବାସକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।

ହରିଂ ସଂସ୍ଥାପ୍ଯ ଦେହାବ୍ଜେ ଧ୍ଯାଯନ୍ଯୋ ଗୀ ଚ ଭକ୍ତିଭାକ୍ । ଆତ୍ମାନମାତ୍ମନା କେଚିତ୍ପଶ୍ଯନ୍ତି ଧ୍ଯାନଚକ୍ଷୁଷଃ ॥ ୧,୨୩୫.

ଦେହର କମଳରେ ହରିଙ୍କୁ ବସାଇ, ଯୋଗୀ ଭକ୍ତି ସହିତ ଧ୍ୟାନ କରେ। କେତେକ ଲୋକ ଧ୍ୟାନ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଆତ୍ମାକୁ ନିଜେ ଦେଖନ୍ତି।

ସାଂଖ୍ଯବୁଦ୍ଧ୍ଯା ତଥୈଵାନ୍ଯେ ଯୋଗେନାନ୍ଯେ ତୁ ଯୋଗିନଃ । ବ୍ରହ୍ମପ୍ରକାଶକଂ ଜ୍ଞାନଂ ଭଵବନ୍ଧଵିଭେଦନମ୍ ॥ ୧,୨୩୫.

ଅନ୍ୟମାନେ ସାଂଖ୍ୟ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା, କିଛି ଯୋଗୀ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା। ବ୍ରହ୍ମକୁ ପ୍ରକାଶ କରୁଥିବା ଜ୍ଞାନ ସଂସାର ବନ୍ଧନ ଭଙ୍ଗ କରେ।

ତତ୍ରୈକଚିତ୍ତତାଯୋଗୋ ମୁକ୍ତିଦୋ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । ଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯାତ୍ମକରଣୋ ଜ୍ଞାନଦୃପ୍ତୋ ହି ଯୋ ଭଵେତ୍ ॥ ୧,୨୩୫.

ଏଠାରେ ଏକାଗ୍ର ଚିତ୍ତ ଯୋଗ ମୁକ୍ତି ଦିଏ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଯିଏ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନକୁ ଜିତିଛି, ଜ୍ଞାନରେ ମଗ୍ନ, ସେ ଏହି ଦଶାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।

ସ ମୁକ୍ତଃ କଥ୍ଯତେ ଯୋଗୀ ପରମାତ୍ମନ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ । ଆସନସ୍ଥାନଵିଧଯୋ ନ ଯୋଗସ୍ଯ ପ୍ରସାଧକାଃ ॥ ୧,୨୩୫.

ଯେଉଁ ଯୋଗୀ ପରମାତ୍ମାରେ ଅବସ୍ଥିତ, ସେ ମୁକ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଆସନ ଓ ବସିବା ନିୟମ ଯୋଗର ମୂଳ ଉପାୟ ନୁହେଁ।

ଵିଲମ୍ବଜନକାଃ ସର୍ଵେ ଵିସ୍ତରାଃ ପରିକୀର୍ତିତାଃ । ଶିଶୁପାଲଃ ସିଦ୍ଧିମାପ ସ୍ମରଣାଭ୍ଯାସଗୌରଵାତ୍ ॥ ୧,୨୩୫.

ସମସ୍ତ ବିସ୍ତୃତ ପ୍ରକ୍ରିୟା ବିଳମ୍ବ ସୃଷ୍ଟି କରେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଶିଶୁପାଳ ସ୍ମରଣ ଅଭ୍ୟାସର ଗଭୀରତା ଦ୍ୱାରା ସିଦ୍ଧି ପାଇଥିଲେ।

ଯୋଗାଭ୍ଯାସଂ ପ୍ରକୁର୍ଵନ୍ତଃ ପସ୍ଯନ୍ତ୍ଯାତ୍ମାନମାତ୍ମନା । ସର୍ଵଭୂତେଷୁ କାରୁଣ୍ଯଂ ଵିଦ୍ଵେଷଂ ଵିଷଯେଷୁ ଚ ॥ ୧,୨୩୫.

ଯେମାନେ ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ନିଜେ ଦେଖନ୍ତି। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି ଦୟା ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗ ପ୍ରତି ଦ୍ୱେଷ ରଖନ୍ତି।

ଗୁପ୍ତଶିଶ୍ରୋଦରାଦିଶ୍ଚ କୁର୍ଵନ୍ଯୋଗୀ ଵିମୁଚ୍ଯତେ । ଇନ୍ଦ୍ରିଯୈରିନ୍ଦ୍ରିଯାର୍ଥାଂସ୍ତୁ ନ ଜାନାତି ନରୋ ଯଦା ॥ ୧,୨୩୫.

ଗୁପ୍ତ ସ୍ଥାନ, ଗୁହା ବା ଗଡ଼ି ଭିତରେ ଅଭ୍ୟାସ କରୁଥିବା ଯୋଗୀ ମୁକ୍ତି ପାଉଛନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ମଣିଷ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗକୁ ଅନୁଭବ କରୁନାହାନ୍ତି।

କାଷ୍ଠଵଦ୍ବ୍ରହ୍ମସଂଲୀନୋ ଯୋଗୀ ମୁକ୍ତସ୍ତଦା ଭଵେତ୍ । ସର୍ଵଵର୍ଣାଃ ଶ୍ରିଯଃ ସର୍ଵାଃ କୃତ୍ଵା ପାପାନି ଭସ୍ମସାତ୍ ॥ ୧,୨୩୫.

କାଠର ଭଳି ବ୍ରହ୍ମରେ ଲୀନ ହେଲେ, ସେତେବେଳେ ଯୋଗୀ ମୁକ୍ତି ପାଉଛନ୍ତି। ସମସ୍ତ ଜାତି, ସମସ୍ତ ଧନ, ସମସ୍ତ ପାପକୁ ଅଗ୍ନିରେ ପଡ଼ି ଭସ୍ମ କରିଦିଅନ୍ତି।

ଧ୍ଯାନାଗ୍ନିନା ଚ ମେଧାଵୀ ଲଭତେ ପରମାଂ ଗତିମ୍ । ମନ୍ଥନାଦ୍ଦୃଶ୍ଯତେ ହ୍ଯଗ୍ନିସ୍ତଦ୍ଵଦ୍ଧ୍ଯାନେନ ଵୈ ହରିଃ ॥ ୧,୨୩୫.

ଧ୍ୟାନ ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ମଣିଷ ପରମ ଗତିକୁ ପାଉଛି। ଯେପରି ମନ୍ଥନ କରି ଅଗ୍ନି ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ହରିଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ।

ବ୍ରହ୍ମାତ୍ମନୋର୍ଯଦୈକତ୍ଵଂ ସ ଯୋଗଶ୍ଚୋତ୍ତମୋତ୍ତମଃ । ବାହ୍ଯରୂପୈର୍ନ ମୁକ୍ତିସ୍ତୁ ଚାନ୍ତସ୍ଥୈଃ ସ୍ଯାଦ୍ଯମାଦିଭିଃ ॥ ୧,୨୩୫.

ବ୍ରହ୍ମ ଓ ଆତ୍ମାଙ୍କର ଏକତା ହେଉଛି ସମସ୍ତ ଯୋଗମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ। ମୁକ୍ତି କେବେ ବାହ୍ୟ ଆକୃତି କିମ୍ବା ଭିତରରେ ନିୟମ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରୟାସ ଦ୍ୱାରା ମିଳେ ନାହିଁ।

ସାଙ୍ଖ୍ଯଜ୍ଞାନେନ ଯୋଗେନ ଵେଦାନ୍ତଶ୍ରଵଣେନ ଚ । ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷତାତ୍ମନୋ ଯା ହି ସା ମୁକ୍ତିରଭିଧୀଯତେ । ଅନାତ୍ମନ୍ଯାତ୍ମରୂପତ୍ଵମସତଃ ସତ୍ସ୍ଵରୂପତା ॥ ୧,୨୩୫.

ସାଂଖ୍ୟ ଜ୍ଞାନ, ଯୋଗ ଓ ବେଦାନ୍ତ ଶ୍ରବଣ ଦ୍ୱାରା ଯାହା ସ୍ୱୟଂ ଆତ୍ମାକୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଭାବେ ଜାଣିବାକୁ କୁହାଯାଏ, ସେଇ ମୁକ୍ତି ହେଉଛି ଅନ୍ୟ ଜିନିଷରେ ଆତ୍ମାର ଦେଖା, ଓ ଅସତ୍ୟ ଭିତରେ ସତ୍ୟକୁ ଚିହ୍ନିବା।

ଶ୍ରୀଗରୁଡମହାପୁରାଣମ୍ ୨୩୬ ଶ୍ରୀଭଗଵାନୁଵାଚ । ଆତ୍ମଜ୍ଞାନଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଶୃଣୁ ନାରଦ ତତ୍ତ୍ଵତଃ । ଅଦ୍ଵୈତଂ ସାଙ୍ଖ୍ଯମିତ୍ଯାହୁର୍ଯୋଗସ୍ତତ୍ରୈକଚିତ୍ତତା ॥ ୧,୨୩୬.

ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ: ନାରଦ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଆତ୍ମାର ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ କହିବି, ଭଲଭାବେ ଶୁଣ। ଅଦ୍ୱୈତକୁ ସାଂଖ୍ୟ ବୋଲନ୍ତି, ଏଠିରେ ମନର ଏକତାକୁ ଯୋଗ କୁହାଯାଏ।

ଅଦ୍ଵୈତଯୋଗସମ୍ପନ୍ନାସ୍ତେ ମୁଚ୍ଯନ୍ତେଽତିବନ୍ଧନାତ୍ । ଅତୀତାରବ୍ଧମାଗାମି କର୍ମ ନଶ୍ଯତି ବୋଧତଃ ॥ ୧,୨୩୬.

ଯେମାନେ ଅଦ୍ୱୈତ ଯୋଗରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ, ସେମାନେ ଗୁରୁତର ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି। ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଗତ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଓ ଆଗାମୀ କର୍ମ ନଶ୍ଟ ହୁଏ।

ସଦ୍ଵିଚାରକୁଠାରେଣ ଚ୍ଛିନ୍ନସଂସାରପାଦପଃ । ଜ୍ଞାନଵୈରାଗ୍ଯତୀର୍ଥେନ ଲଭତେ ଵୈଷ୍ଣଵଂ ପଦମ୍ ॥ ୧,୨୩୬.

ସତ୍ୟ ବିଚାରର କୁଠାର ଦ୍ୱାରା ସଂସାର ଗଛ କଟାଯାଏ। ଜ୍ଞାନ ଓ ବୈରାଗ୍ୟର ପବିତ୍ର ଜଳରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ପଦକୁ ଲାଭ କରାଯାଏ।

ଜାଗ୍ରତ୍ସ୍ଵପ୍ନସୁଷୁପ୍ତଂ ଚ ମାଯା ତ୍ରିପୁରମୁଚ୍ଯତେ । ଅତ୍ରୈଵାନ୍ତର୍ଗତଂ ସର୍ଵଂ ଶାଶ୍ଵତେ ନାଦ୍ଵଯେ ପଦେ ॥ ୧,୨୩୬.

ଜାଗ୍ରତ, ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ସୁଷୁପ୍ତି—ଏହି ତିନିଟିକୁ ମାୟାର ତିନିଟି ନଗର ବୋଲାଯାଏ। ଏହି ସବୁରେ ସମସ୍ତ କିଛି ଶାଶ୍ୱତ ଅଦ୍ୱୈତ ପଦରେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ।

ନାମରୂପକ୍ରିଯାହୀନଂ ସର୍ଵଂ ତତ୍ପରମଂ ପଦମ୍ । ଜଗତ୍କୃତ୍ଵେଶ୍ଵରୋଽନନ୍ତଂ ସ୍ଵଯମତ୍ର ପ୍ରଵିଷ୍ଟଵାନ୍ ॥ ୧,୨୩୬.

ଯେଉଁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ପଦ ନାମ, ରୂପ ଓ କ୍ରିୟାରୁ ଶୂନ୍ୟ, ସେଇ ଅନନ୍ତ ଈଶ୍ୱର ସ୍ୱୟଂ ସୃଷ୍ଟି କରି ଏହି ଜଗତରେ ପ୍ରବେଶ କରିଛନ୍ତି।

ଵେଦାହମେତଂ ପୁରୁଷଂ ଚିଦ୍ରୂପଂ ତମସଃ ପରମ୍ । ସୋଽହମସ୍ମୀତି ମୋକ୍ଷାଯ ନାନ୍ଯଃ ପନ୍ଥା ଵିମୁକ୍ତଯେ ॥ ୧,୨୩୬.

ମୁଁ ଏହି ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଜାଣିଛି, ଯାହାଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ ଚେତନା, ଯିଏ ଅନ୍ଧକାରରୁ ପରେ। 'ମୁଁ ସେଇ' ବୋଲି ଜାଣିଲେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ—ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପଥ ନାହିଁ।

ଶ୍ରଵଣଂ ମନନଂ ଧ୍ଯାନଂ ଜ୍ଞାନାନାଂ ଚୈଵ ସାଧନମ୍ । ଯଜ୍ଞଦାନତପସ୍ତୀର୍ଥଵେଦୈର୍ମୁକ୍ତିର୍ନ ଲଭ୍ଯତେ ॥ ୧,୨୩୬.

ଶ୍ରବଣ, ମନନ, ଧ୍ୟାନ ଓ ଜ୍ଞାନର ସାଧନା—ଏହି ସବୁ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ଯଜ୍ଞ, ଦାନ, ତପ, ତୀର୍ଥ ଯାତ୍ରା କିମ୍ବା ବେଦ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତି ମିଳେ ନାହିଁ।

ତ୍ଯାଗେନ କେନଚିଦ୍ଧ୍ଯାନପୂଜାକର୍ମାଦିଭିର୍ଯଥା । ଦ୍ଵିଵିଧଂ ଵେଦଵଚନଂ କୁରୁ କର୍ମ ତ୍ଯଜେତି ଚ ॥ ୧,୨୩୬.

ସମସ୍ତ କିଛି ତ୍ୟାଗ କିମ୍ବା ଧ୍ୟାନ, ପୂଜା, କର୍ମ ଇତ୍ୟାଦି ଦ୍ୱାରା—ଏଭଳି ଦୁଇ ପ୍ରକାରେ ବେଦ କହେ: 'କର୍ମ କର' ଓ 'କର୍ମ ତ୍ୟାଗ କର'।

ଯଜ୍ଞାଦଯୋ ଵିମୁକ୍ତାନାଂ ନିଷ୍କାମାନାଂ ଵିମୁକ୍ତଯେ । ଅନ୍ତଃ କରଣଶୁଦ୍ଧ୍ଯର୍ଥମୂଚୁରେଵାତ୍ର କେଚନ ॥ ୧,୨୩୬.

ଯେଉଁମାନେ ମୁକ୍ତ ଓ ନିଷ୍କାମ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଯଜ୍ଞ ଇତ୍ୟାଦି କେବଳ ଅନ୍ତଃକରଣର ପବିତ୍ରତା ପାଇଁ କିଛି ଲୋକ କହନ୍ତି।

ଏକେନ ଜନ୍ମନା ଜ୍ଞାନନ୍ମୁକ୍ତିର୍ନ ଦ୍ଵୈତଭାଵିନାମ୍ । ଯୋଗଭ୍ରଷ୍ଟାଃ କୁଯୋଗାଶ୍ଚ ଵିପ୍ରା ଯୋଗିକୁଲୋଦ୍ଭଵାଃ ॥ ୧,୨୩୬.

ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଏକ ଜନ୍ମରେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ, କିନ୍ତୁ ଦ୍ୱୈତ ଭାବ ଥିବାମାନେ ନୁହେଁ। ଯେଉଁମାନେ ଯୋଗରୁ ଭ୍ରଷ୍ଟ, କୁଯୋଗ କରନ୍ତି, କିମ୍ବା ଯୋଗୀ ପରିବାରରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ନୁହେଁ।