ଗରୁଡପୁରାଣମ୍

ଅଚିରାଲ୍ଲଭତେ ମୋକ୍ଷଂ ଛିତ୍ଵା ସଂସାରବନ୍ଧନମ୍ । ଅନ୍ଯୋଽପି ଯୋ ଜପେଦ୍ଭକ୍ତ୍ଯା ତ୍ରିସନ୍ଧ୍ଯଂ ନିଯତଃ ଶୁଚିଃ ॥ ୧,୨୩୪.

ସେ ଶୀଘ୍ର ମୋକ୍ଷ ପାଇଁଥାଏ, ସଂସାରର ବନ୍ଧନ କାଟି ଦିଏ। ଅନ୍ୟ ଯେଉଁଠି ନିୟମିତ, ପବିତ୍ର ଓ ଭକ୍ତି ସହିତ ତିନିବେଳେ ଏହି ସ୍ତୋତ୍ର ପଢ଼େ—

ଇଦଂ ସ୍ତୋତ୍ରଂ ମୁନେ ସୋଽପି ସର୍ଵକାମମଵାପ୍ନୁଯାତ୍ । ପୁତ୍ରାର୍ଥୋ ଲଭତେ ପୁତ୍ରାନ୍ବଦ୍ଧୋ ମୁଚ୍ଯତେ ବନ୍ଧନାତ୍ ॥ ୧,୨୩୪.

ହେ ମୁନି, ସେଉଁଠି ଏହି ସ୍ତୋତ୍ର ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୁଏ। ପୁଅ ଆଶା କରୁଥିବା ଲୋକ ପୁଅ ପାଏ, ବନ୍ଧିତ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରେ।

ରୋଗାଦ୍ଵିମୁଚ୍ଯତେ ରାଗୀ ଲଭତେ ନିର୍ଧନୋ ଧନମ୍ । ଵିଦ୍ଯାର୍ଥୋ ଲଭତେ ଵିଦ୍ଯାଂ ଭଗ୍ଯଂ କୀର୍ତି ଚ ଵିନ୍ଦତି ॥ ୧,୨୩୪.

ରୋଗୀ ରୋଗରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ, ଆସକ୍ତ ଲୋକ ଧନ ଲାଭ କରେ, ଶିକ୍ଷା ଚାହୁଁଥିବା ଜଣେ ଶିକ୍ଷା ପାଏ, ଭାଗ୍ୟ ଓ କୀର୍ତ୍ତି ମିଳିଥାଏ।

ଜାତି ସ୍ମରତ୍ଵଂ ମେଧାଵୀ ଯଦ୍ଯଦିଚ୍ଛତି ଚେତସା । ସ ଧନ୍ଯଃ ସର୍ଵଵିତ୍ପ୍ରାଜ୍ଞଃସ ସାଧୁଃ ସର୍ଵକର୍ମକୃତ୍ ॥ ୧,୨୩୪.

ମେଧାବୀ ଯେଉଁଠି ମନରେ ଯାହା ଇଚ୍ଛା କରେ—ପୂର୍ବଜନ୍ମ ସ୍ମୃତି କିମ୍ବା ବୁଦ୍ଧି—ସେ ଧନ୍ୟ, ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନର ଅଧିକାରୀ, ପ୍ରାଜ୍ଞ ଓ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ପାରଙ୍ଗତ ହୁଏ।

ସ ସତ୍ଯଵାକୂଛୁଚିର୍ଦାତା ଯଃ ସ୍ତୌତି ପୁରୁଷୋତ୍ତମମ୍ । ଅସଂଭାଷ୍ଯା ହି ତେ ସର୍ଵେ ସର୍ଵଧର୍ମବହିଷ୍କୃତାଃ ॥ ୧,୨୩୪.

ଯିଏ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରେ, ସେ ସତ୍ୟବାଦୀ, ପବିତ୍ର ଓ ଦାନଶୀଳ ହୁଏ। ଅନ୍ୟମାନେ, ସମସ୍ତ ଧର୍ମରୁ ବାହାରେ ଥିବା, ସେମାନଙ୍କ ସହ ମିଶିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।

ଯେଷାଂ ପ୍ରଵର୍ତନେ ନାସ୍ତି ହରିମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯ ସତ୍କ୍ରିଯା । ନ ଶୁଦ୍ଧଂ ଵିଦ୍ଯତେ ତସ୍ଯ ମନୋ ଵାକ୍ଚ ଦୁରାତ୍ମନଃ ॥ ୧,୨୩୪.

ଯେଉଁମାନଙ୍କର ଚରିତ୍ରରେ ହରିଙ୍କୁ ନିମିତ୍ତ କୌଣସି ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ ନାହିଁ, ସେମାନଙ୍କର ମନ ଓ କଥା ଶୁଦ୍ଧ ନୁହେଁ, ସେମାନେ ଦୁଷ୍ଟ ହୃଦୟର।

ଯସ୍ଯ ସର୍ଵାର୍ଥଦେ ଵିଷ୍ଣୌ ଭକ୍ତିର୍ନାଵ୍ଯଭିଚାରିଣୀ । ଆରାଧ୍ଯ ଵିଧିଵଦ୍ଦେଵଂ ହରିଂ ସର୍ଵସୁଖପ୍ରଦମ୍ ॥ ୧,୨୩୪.

ଯାହାଙ୍କର ଅବିଚଳିତ ଭକ୍ତି ସମସ୍ତ ଆବଶ୍ୟକତା ପୂରଣ କରୁଥିବା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ, ଏବଂ ଯିଏ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ସମସ୍ତ ସୁଖ ଦେଇଥିବା ହରିଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ—

ପ୍ରାପ୍ନୋତି ପୁରୁଷଃ ସମ୍ଯଗ୍ଯଦ୍ଯତ୍ପ୍ରାର୍ଥଯତେ ଫଲମ୍ । କର୍ମ କାମାଦିକଂ ସର୍ଵଂ ଶ୍ରଦ୍ଧଧାନଃ ସୁରୋତ୍ତମଃ । ଅସୁରାଦିଵପୁଃ ସିଦ୍ଧୈର୍ଦେଯତେ ଯସ୍ଯ ନାନ୍ତରମ୍ ॥ ୧,୨୩୪.

ସେ ଲୋକ ଯାହା ଇଚ୍ଛା କରେ, ସେହି ଫଳ ସଠିକ୍ ଭାବେ ପାଏ; ଶ୍ରଦ୍ଧାବାନ୍ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ ସମସ୍ତ କାମନା ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ପୂରଣ କରେ। ତାଙ୍କୁ ଦାନବ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ସିଦ୍ଧ ପ୍ରାଣୀ ଆଡ଼କୁ ଆସିପାରେ ନାହିଁ।

ସକଲମୁନିଭିରାଦ୍ଯଶ୍ଚିନ୍ତ୍ଯତେ ଯୋ ହି ଶୁଦ୍ଧୋ ନିଖିଲହୃଦି ନିଵିଷ୍ଟୋ ଵେତ୍ତି ଯଃ ସର୍ଵସାକ୍ଷୀ । ତମଜମମୃତମୀଶଂ ଵାସୁଦେଵଂ ନତୋଽସ୍ମି ଭଯମରଣଵିହୀନଂ ନିତ୍ଯମାନନ୍ଦରୂପମ୍ ॥ ୧,୨୩୪.

ମୁଁ ସେଇ ଅଜନ୍ମା, ଅମୃତ, ଭୟ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ରହିତ, ନିତ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ମୟ ଭାସୁଦେବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରେଁ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ମୁନିମାନେ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି, ଶୁଦ୍ଧ ଏବଂ ସମସ୍ତ ହୃଦୟରେ ବସିଛନ୍ତି, ସମସ୍ତଙ୍କ ସାକ୍ଷୀ।

ନିଖିଲଭୁଵନ ନାଥଂ ଶାଶ୍ଵତଂ ସୁପ୍ରସନ୍ନଂ ତ୍ଵତିଵିମଲଵିଶୁଦ୍ଧଂ ନିର୍ଗୁଣଂ ଭଵପୁଷ୍ପୈଃ । ସୁଖମୁଦିତସମସ୍ତଂ ପୂଜଯାମ୍ଯାତ୍ମଭାଵଂ ଵିଶତୁ ହୃଦଯପଦ୍ମେ ସର୍ଵସାକ୍ଷୀ ଚିଦାତ୍ମା ॥ ୧,୨୩୪.

ମୁଁ ସମସ୍ତ ଜଗତ୍‌ର ନାଥ, ଶାଶ୍ୱତ, ଅତି ପ୍ରସନ୍ନ, ସଫା ଓ ନିର୍ମଳ, ଗୁଣ ରହିତ, ସମସ୍ତ ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଥିବା, ଭାବପୁଷ୍ପରେ ପୂଜା କରେଁ; ସମସ୍ତଙ୍କ ସାକ୍ଷୀ ଚେତନ ଆତ୍ମା ମୋ ହୃଦୟର ପଦ୍ମରେ ବସୁନ୍ତୁ।

ଏଵଂ ମଯୋକ୍ତଂ ପରମପ୍ରଭାଵମାଦ୍ଯନ୍ତହୀନସ୍ଯ ପରସ୍ଯ ଵିଷ୍ଣୋଃ । ତସ୍ମାଦ୍ଵିଚିନ୍ତ୍ଯଃ ପରମେଶ୍ଵରୋଽସୌ ଵିମୁକ୍ତିକାମେନ ନରେଣ ସମ୍ଯକ୍ ॥ ୧,୨୩୪.

ଏପରି ମୁଁ ଆଦି ଅନ୍ତ ନଥିବା ପରମ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶକ୍ତି ବର୍ଣ୍ଣନା କଲି। ତେଣୁ ଯିଏ ମୁକ୍ତି ଆଶା କରେ, ସେ ଏହି ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଭଲ ଭାବରେ ଚିନ୍ତନ କରିବା ଉଚିତ।

ବୋଧସ୍ଵରୂପଂ ପୁରୁଷଂ ପୁରାଣମାଦିତ୍ଯଵର୍ଣଂ ଵିମଲଂ ଵିଶୁଦ୍ଧମ୍ । ସଞ୍ଚିନ୍ତ୍ଯ ଵିଷ୍ଣୁଂ ପରମଦ୍ଵିତୀଯଂ କସ୍ତତ୍ର ଯୋଗୀ ନ ଲଂଯ ପ୍ରଯାତି ॥ ୧,୨୩୪.

ଯିଏ ଜ୍ଞାନର ଆକାର, ପୁରାତନ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମାନ ରଙ୍ଗର, ନିର୍ମଳ ଓ ଶୁଦ୍ଧ, ପରମ ଏକମାତ୍ର ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରେ, ସେଠି କେଉଁ ଯୋଗୀ ମୁକ୍ତି ପାଏନାହିଁ?

ଇମଂ ସ୍ତଵଂ ଯଃ ସତତଂ ମନୁଷ୍ଯଃ ପଠେଚ୍ଚ ତଦ୍ଵତ୍ପ୍ରଯତଃ ପ୍ରଶାନ୍ତଃ । ସ ଧୂତପାପ୍ମା ଵିତତପ୍ରଭାଵଃ ପ୍ରଯାତି ଲୋକଂ ଵିତତଂ ମୁରାରେଃ ॥ ୧,୨୩୪.

ଯିଏ ସଦା ଶାନ୍ତ ଓ ନିୟମିତ ଭାବେ ଏହି ସ୍ତୋତ୍ର ପଢ଼େ, ସେ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ, ତେଜସ୍ୱୀ ହୁଏ ଓ ମୁରାରିଙ୍କ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ।

ଯଃ ପ୍ରାର୍ଥଯତ୍ଯର୍ଥମଶେଷସୌଖ୍ଯଂ ଧର୍ମଂ ଚ କାମଂ ଚ ତଥୈଵ ମୋକ୍ଷମ୍ । ସ ସର୍ଵମୁତ୍ସୃଜ୍ଯ ପରଂ ପୁରାଣଂ ପ୍ରଯାତି ଵିଷ୍ଣୁଂ ଶରଣଂ ଵରେଣ୍ଯମ୍ ॥ ୧,୨୩୪.

ଯେଉଁଠି ଲୋକ ଧନ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସୁଖ, ଧର୍ମ, କାମ ଏବଂ ମୋକ୍ଷ ଆଶା କରନ୍ତି—ସେମାନେ ଏ ସବୁକୁ ଛାଡ଼ି, ପ୍ରାଚୀନ ଏବଂ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଶରଣ ଭାବରେ ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଯାଆନ୍ତି।

ଵିଭୁଂ ପ୍ରଭୁଂ ଵିଶ୍ଵଧରଂ ଵିଶୁଦ୍ଧମଶେଷସଂସାରଵିନାଶହେତୁମ୍ । ଯୋ ଵାସୁଦେଵଂ ଵିମଲଂ ପ୍ରପନ୍ନଃ ସ ମୋକ୍ଷମାପ୍ନୋତି ଵିମୁକ୍ତସଙ୍ଗଃ ॥ ୧,୨୩୪.

ଯିଏ ସମସ୍ତ ଜଗତ୍‌ର ଧାରକ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ପବିତ୍ର ଏବଂ ସମସ୍ତ ସଂସାର ନାଶର କାରଣ ଭାବେ ବାସୁଦେବଙ୍କ ଶରଣ ନେଇଥାଏ, ସେ ମନୁଷ୍ୟ ସମସ୍ତ ଆସକ୍ତିରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ମୋକ୍ଷ ପାଏ।

ଶ୍ରୀଗରୁଡମହାପୁରାଣମ୍ ୨୩୫ ସୂତ ଉଵାଚ ଵେଦାନ୍ତସାଙ୍ଖ୍ଯସିଦ୍ଧାନ୍ତବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନଂ ଵଦାମ୍ଯହମ୍ । ଅହଂ ବ୍ରହ୍ମ ପରଂ ଜ୍ଯୋତିର୍ଵିଷ୍ଣୁରିତ୍ଯେଵ ଚିନ୍ତଯନ୍ ॥ ୧,୨୩୫.

ସୂତ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ: ମୁଁ ବେଦାନ୍ତ ଓ ସାଂଖ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ନିଶ୍ଚିତ ବ୍ରହ୍ମ ଜ୍ଞାନ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି। 'ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ, ପରମ ଜ୍ୟୋତି, ବିଷ୍ଣୁ'—ଏଭଳି ଧ୍ୟାନ କରିବା ଦ୍ୱାରା—

ସୂର୍ଯେ ହୃଦ୍ଵ୍ଯୋମ୍ନି ଵହ୍ନୌ ଚ ଜ୍ଯୋତିରେକଂ ତ୍ରିଧା ସ୍ଥିତମ୍ । ଯଥା ସର୍ପିଃ ଶୀରସ୍ଥଂ ଗଵାଂ ନ କୁରୁତେ ବଲମ୍ ॥ ୧,୨୩୫.

ଏକ ଜ୍ୟୋତି ସୂର୍ଯ୍ୟ, ହୃଦୟ ଆକାଶ ଓ ଅଗ୍ନିରେ ତିନି ପ୍ରକାରେ ବିଦ୍ୟମାନ। ଯେପରି ଦୁଧରେ ଥିବା ଘିଅ ଗାଈକୁ ଶକ୍ତି ଦେଇପାରେ ନାହିଁ, ସେପରି—

ନିର୍ଗତଂ କର୍ମସଂଯୁକ୍ତଂ ଦତ୍ତଂ ତାସାଂ ମହା ବଲମ୍ । ତଥା ଵିଷ୍ଣୁଃ ଶରୀରସ୍ଥୋ ନ କରୋତି ହିତଂ ନଣାମ୍ ॥ ୧,୨୩୫.

ଯେତେବେଳେ ଏହା ବାହାର କରାଯାଏ ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟ ସହିତ ଯୋଗ ହୁଏ, ଏହା ମହାଶକ୍ତି ଦେଉଥାଏ; ସେପରି, ବିଷ୍ଣୁ ଦେହରେ ବସିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଲୋକଙ୍କୁ ଉପକାର କରନ୍ତି ନାହିଁ।

ଵିନାରାଧନଯା ଦେଵଃ ସର୍ଵଗଃ ପରମେଶ୍ଵରଃ । ଆରୁରୁକ୍ଷୁମତୀନାଂ ତୁ କର୍ମଜ୍ଞାନମୁଦାହୃତମ୍ ॥ ୧,୨୩୫.

ପୂଜା ବିନା, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ପରମେଶ୍ୱର ଲୋକଙ୍କୁ ଉପକାର କରନ୍ତି ନାହିଁ; ଯେଉଁମାନେ ଉନ୍ନତି ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ କର୍ମ ଓ ଜ୍ଞାନ ଉପଦେଶ ହୋଇଛି।

ଆରୂଢଯୋଗଵୃକ୍ଷାଣାଂ ଜ୍ଞାନଂ ତ୍ଯାଗଂ ପରଂ ମତମ୍ । ଜ୍ଞାତୁମିଚ୍ଛତି ଶବ୍ଦାଦୀନ୍ରାଗୋ ଦ୍ଵେଷୋଽଥ ଜାଯତେ ॥ ୧,୨୩୫.

ଯେଉଁମାନେ ଯୋଗ ରୁକ୍ଷରେ ଆରୋହଣ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଜ୍ଞାନ ଓ ତ୍ୟାଗ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ମନାଯାଏ। ଶବ୍ଦ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବିଷୟ ଜାଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କଲେ, ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

ଲୋଭୋ ମୋହଃ କ୍ରୋଧ ଏତୈର୍ଯୁକ୍ତଃ ପାପଂ ନରଶ୍ଚରେତ୍ । ହସ୍ତାଵୁପସ୍ଥମୁଦରଂ ଵାକ୍ଚତୁର୍ଥୋ ଚତୁଷ୍ଟଯମ୍ ॥ ୧,୨୩୫.

ଲୋଭ, ମୋହ ଓ କ୍ରୋଧ—ଏହିମାନେ ଯେଉଁ ଲୋକଙ୍କୁ ଆବୃତ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପାପ କରନ୍ତି। ହାତ, ଯୌନେନ୍ଦ୍ରିୟ, ପେଟ ଓ କଥା—ଏହି ଚାରିଟି—

ଏତତ୍ସୁସଂଯତଂ ଯସ୍ଯ ସ ଵିପ୍ରଃ କଥ୍ଯତେ ବୁଧୈଃ (ଧଃ) । ପରଵିତ୍ତଂ ନ ଗୃହ୍ଣାତି ନ ହିଂସାଂ କୁରୁତେ ତଥା ॥ ୧,୨୩୫.

ଯାହାଙ୍କର ଏହିମାନେ ଭଲଭାବେ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ, ସେମାନେ ପଣ୍ଡିତମାନେ ଦ୍ୱାରା ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି; ସେମାନେ ପର ଧନ ନେନ୍ତି ନାହିଁ, ଓ ଅନ୍ୟକୁ ହାନି କରନ୍ତି ନାହିଁ।

ନାକ୍ଷକ୍ରୀଡାରତୋ ଯସ୍ତୁ ହସ୍ତୌ ତସ୍ଯ ସୁସଂଯତୌ । ପରସ୍ତ୍ରୀଵର୍ଜନରତସ୍ତସ୍ଯୋପସ୍ଥଂ ସୁସଂଯତମ୍ ॥ ୧,୨୩୫.

ଯିଏ ଦ୍ୟୁତ କ୍ରୀଡ଼ାରେ ଆସକ୍ତି ନାହିଁ, ତାଙ୍କର ହାତ ଭଲଭାବେ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ। ଯିଏ ପରସ୍ତ୍ରୀ ତ୍ୟାଗରେ ଆନନ୍ଦ ଉଠାଏ, ତାଙ୍କର ଯୌନେନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ।

ଅଲୋଲୁପମିଦଂ ଭୁଙ୍କ୍ତେ ଜଠରଂ ତସ୍ଯ ସଂଯତମ୍ । ସତ୍ଯଂ ହିତଂ ମିତଂ ବ୍ରୂତେ ଯସ୍ମାଦ୍ଵାକ୍ତସ୍ଯ ସଂଯତା ॥ ୧,୨୩୫.

ଯିଏ ଲୋଭ ଛାଡ଼ି ଭୋଜନ କରେ, ତାଙ୍କର ପେଟ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ। ଯିଏ ସତ୍ୟ, ଉପକାରୀ ଓ ମିତଭାଷୀ କଥା କହେ, ତାଙ୍କର ବାଣୀ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ।

ଯସ୍ଯ ସଂଯତାନ୍ଯେତାନି ତସ୍ଯ କିଂ ତପସାଧ୍ଵରୈଃ । ଐକ୍ଯଂ ଯଦ୍ବୁଦ୍ଧିମନସୋରିନ୍ଦ୍ରିଯାଣାଂ ଚ ସର୍ଵଦା ॥ ୧,୨୩୫.

ଯାହାଙ୍କର ଏହିମାନେ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ତପସ୍ୟା କିମ୍ବା ଯଜ୍ଞର ଆବଶ୍ୟକତା କ'ଣ? ବୁଦ୍ଧି, ମନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କର ସଦା ଏକତା—

ସବୀଜଂ ଵାପି ନିର୍ବୋଜଂ ଧ୍ଯାନମେତତ୍ପ୍ରକୀର୍ତିତମ୍ । ଭ୍ରୁଵୋର୍ମଧ୍ଯେ ସ୍ଥିତାଂ ବୁଦ୍ଧିଂ ଵିଷଯେଷୁ ଯୁନକ୍ତି ଯଃ ॥ ୧,୨୩୫.

ବୀଜ ସହିତ କିମ୍ବା ବୀଜ ବିନା, ଏହି ଧ୍ୟାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଯିଏ ଭୃକୁଟି ମଧ୍ୟରେ ବୁଦ୍ଧିକୁ ରଖି ବିଷୟମାନେ ଉପରେ ଲଗାଇଥାଏ—

ହନ୍ଦ୍ରିଯାଣାମୁପରମେ ମନସି ହ୍ଯଵ୍ଯଵସ୍ଥିତେ ॥ ୧,୨୩୫.

ଯେତେବେଳେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ଏବଂ ମନ ଅସ୍ଥିର ରହେ—

ସ୍ଵପ୍ନାନ୍ପଶ୍ଯତ୍ଯସୌ ଜୀଵୋ ବାହ୍ଯାନାଭ୍ଯନ୍ତରାନଥ । ଜୀଵୋ ଜାଗ୍ରଦଵସ୍ଥାଯାମେଵମାହୁର୍ଵିପାଶ୍ଚିତଃ ॥ ୧,୨୩୫.

ସେତେବେଳେ ଜୀବ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ସ୍ୱପ୍ନ—ବାହ୍ୟ ଓ ଆଭ୍ୟନ୍ତରିକ—ଦେଖେ; ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାରେ, ପଣ୍ଡିତମାନେ କହନ୍ତି, ଜୀବ ଏଭଳି ରହେ।

ହୃଦି ସ୍ଥିତଃ ସ ତମସା ମୋହିତୋ ନ ସ୍ମରତ୍ଯପି । ଯଦା ତସ୍ଯ କୁତୋ ଵେତି ସୁଷୁପ୍ତିରିତି କଥ୍ଯତେ ॥ ୧,୨୩୫.

ଯେତେବେଳେ ସେ ହୃଦୟରେ ବସି, ଅନ୍ଧକାରରେ ମୋହିତ ହୁଏ, ସେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୁଲିଯାଏ; ଯେତେବେଳେ ସେ କେଉଁଠାରୁ କିପରି ଜାଣିନଥାଏ, ଏହାକୁ ଗଭୀର ନିଦ୍ରା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।