ଗରୁଡପୁରାଣମ୍

ଜଯସ୍ତେଽସ୍ତୁ ନିରାଲମ୍ବ ଜଯ ଶାନ୍ତ ସନାତନ । ଜଯ ନାଥ ଜଗତ୍ପୁଷ୍ଟ (ତ୍ପୂଜ୍ଯ) ଜଯ ଵିଷ୍ଣୋ ନମୋଽସ୍ତୂତେ ॥ ୧,୨୩୪.

ନିରାଶ୍ରୟ ପ୍ରଭୁ, ଶାନ୍ତ ଓ ସନାତନ, ଜଗତର ପାଳକ ଓ ପୂଜ୍ୟ, ବିଷ୍ଣୁ, ଆପଣଙ୍କୁ ଜୟ ଓ ନମସ୍କାର।

ତ୍ଵଂ ଗୁରୁସ୍ତ୍ଵଂ ହରେ ଶିଷ୍ଯସ୍ତ୍ଵଂ ଦୀକ୍ଷାମନ୍ତ୍ରମଣ୍ଡଲମ୍ । ତ୍ଵଂ ନ୍ଯାସମୁଦ୍ରାସମଯାସ୍ତ୍ଵଂ ଚ ପୁଷ୍ପାଦିସାଧନମ୍ ॥ ୧,୨୩୪.

ଆପଣ ଗୁରୁ, ଆପଣ ହରି, ଆପଣ ଶିଷ୍ୟ, ଆପଣ ଦୀକ୍ଷା ମନ୍ତ୍ରମଣ୍ଡଳ, ଆପଣ ନ୍ୟାସ ଓ ମୁଦ୍ରା ଦିଆଯିବା କ୍ରିୟା, ଆପଣ ପୁଷ୍ପ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସାଧନ ହେଉଛନ୍ତି।

ତ୍ଵମାଧାରସ୍ତ୍ଵଂ ହ୍ଯନନ୍ତସ୍ତ୍ଵଂ କୂର୍ମଃସ୍ତ୍ଵଂ ଧରାମ୍ବୁଜମ୍ । ଧର୍ମଜ୍ଞାନାଦଯସ୍ତ୍ଵଂ ହି ଵେଦିମଣ୍ଡଲଶକ୍ତଯଃ ॥ ୧,୨୩୪.

ଆପଣ ଆଧାର, ଅନନ୍ତ, କୂର୍ମ ଅବତାର, ଧରାପଦ୍ମ, ଧର୍ମ, ଜ୍ଞାନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶକ୍ତି, ବେଦି ମଣ୍ଡଳର ଶକ୍ତି ହେଉଛନ୍ତି।

ତ୍ଵଂ ପ୍ରଭୋ ଛଲଭୃଦ୍ରାମସ୍ତ୍ଵଂ ପୁନଃ ସ ଖରାନ୍ତକଃ । ତ୍ଵଂ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିଶ୍ଚଦେଵସ୍ତ୍ଵଂ ଵିଷ୍ଣୁଃ ସତ୍ଯପରାକ୍ରମଃ ॥ ୧,୨୩୪.

ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ ଧନୁର୍ଧାରୀ ରାମ ଓ ଖରଙ୍କୁ ବିନାଶ କରିଥିବା, ଆପଣ ଦିବ୍ୟ ଋଷି, ଦେବତା, ଓ ସତ୍ୟ ପ୍ରତାପୀ ବିଷ୍ଣୁ।

ତ୍ଵଂ ନୃସିଂହଃ ପରାନନ୍ଦୋ ଵରାହସ୍ତ୍ଵଂ ଧରାଧରଃ । ତ୍ଵଂ ସୁପର୍ଣସ୍ତଥା ଚକ୍ରଂ ତ୍ଵଂ ଗଦା ଶଙ୍ଖ ଏଵ ଚ ॥ ୧,୨୩୪.

ଆପଣ ନୃସିଂହ, ପରମ ଆନନ୍ଦ, ବରାହ ଭାବେ ଧରାକୁ ଧାରଣ କରୁଥିବା, ସୁପର୍ଣ୍ଣ (ଗରୁଡ଼), ଚକ୍ର, ଗଦା ଓ ଶଂଖ ଭାବେ ମଧ୍ୟ ଆପଣ।

ତ୍ଵଂ ଶ୍ରୀଃ ପ୍ରଭୋ ତ୍ଵଂ ମୁଷ୍ଟିସତ୍ଵଂ ତ୍ଵଂ ମାଲା ଦେଵ ଶାଵତୀ । ଶ୍ରୀଵତ୍ସଃ କୌସ୍ତୁଭସ୍ତ୍ଵଂ ହି ଶାର୍ଙ୍ଗୋ ତ୍ଵଂ ଚ ତଥେଷୁଧିଃ ॥ ୧,୨୩୪.

ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ ଶ୍ରୀ, ମୁଷ୍ଟି, ମାଳା, ଶ୍ରୀବତ୍ସ, କୌସ୍ତୁଭ ମଣି, ଶାର୍ଙ୍ଗ ଧନୁଷ, ଏବଂ ତୁଣୀ ମଧ୍ୟ ଆପଣ।

ତ୍ଵଂ ଖଡ୍ଗଚର୍ମଣା ସାର୍ଧଂ ତ୍ଵଂ ଦିକ୍ପାଲାସ୍ତଥା ପ୍ରଭୋ । ତ୍ଵଂ ଵେଧାସ୍ତ୍ଵଂ ଵିଧାତା ଚ ତ୍ଵଂ ଯମସ୍ତ୍ଵଂ ହୁତାଶନଃ ॥ ୧,୨୩୪.

ଆପଣ ଖଡ଼ଗ ଓ ଢାଲ ସହିତ, ଦିଗ୍ପାଳମାନେ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ବିଧାତା, ଯମ ଓ ଅଗ୍ନି ଦେବତା ମଧ୍ୟ ଆପଣ।

ତ୍ଵଂ ଧନେଶସ୍ତ୍ଵମୀଶାନସ୍ତ୍ଵମିନ୍ଦ୍ରସ୍ତ୍ଵମପାଂପତିଃ । ତ୍ଵଂ ରକ୍ଷୋଽଧିପତିଃ ସାଧ୍ଯସ୍ତ୍ଵଂ ଵାଯୁସ୍ତ୍ଵଂ ନିଶାକରଃ ॥ ୧,୨୩୪.

ତୁମେ ଧନର ଠାକୁର, ଶାସକ, ଇନ୍ଦ୍ର, ଜଳର ମାଲିକ; ତୁମେ ରାକ୍ଷସମାନେର ମୁଖିଆ, ସାଧ୍ୟ, ବାୟୁ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରମା ମଧ୍ୟ ତୁମେ।

ଆଦିତ୍ଯା ଵସଵୋ ରୁଦ୍ରା ଅଶ୍ଵିନୌ ତ୍ଵଂ ମରୁଦ୍ଗଣାଃ । ତ୍ଵଂ ଦୈତ୍ଯା ଦାନଵା ନାଗାସ୍ତ୍ଵଂ ଯକ୍ଷା ରାକ୍ଷସାଃ ଖଗାଃ ॥ ୧,୨୩୪.

ତୁମେ ଆଦିତ୍ୟ, ବସୁ, ରୁଦ୍ର, ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର, ମରୁତମାନେ; ତୁମେ ଦୈତ୍ୟ, ଦାନବ, ନାଗ, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ।

ଗନ୍ଧର୍ଵାପ୍ଯରସଃ ସିଦ୍ଧାଃ ପିତରସ୍ତ୍ଵଂ ମହାମରାଃ । ଭୂତାନି ଵିଷଯସ୍ତ୍ଵଂ ହି ତ୍ଵମଵ୍ଯକ୍ତେନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଚ ॥ ୧,୨୩୪.

ତୁମେ ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅପ୍ସରା, ସିଦ୍ଧ, ପିତୃ ଓ ମହାମାର; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ ଶକ୍ତିମାନେ ମଧ୍ୟ ତୁମେ।

ମନୋବୁଦ୍ଧିରହଙ୍କାରଃ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞସ୍ତ୍ଵଂ ହୃଦୀଶ୍ଵରଃ । ତ୍ଵଂ ଯଜ୍ଞସ୍ତ୍ଵଂ ଵଷଟ୍କାରସ୍ତ୍ଵମୋଙ୍କାରଃ ସମିତ୍କୁଶାଃ ॥ ୧,୨୩୪.

ତୁମେ ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ଅହଂକାର, ଦେହର ଜ୍ଞାନୀ ଓ ହୃଦୟର ଠାକୁର; ତୁମେ ଯଜ୍ଞ, 'ବଷଟ୍' ଉଚ୍ଚାରଣ, 'ଓଁ' ଧ୍ୱନି ଓ ପବିତ୍ର କୁଶ ଘାସ।

ତ୍ଵଂ ଵେଦୀ ତ୍ଵଂ ହରେ ଦୀକ୍ଷା ତ୍ଵଂ ଯୂପସ୍ତ୍ଵଂ ହୁତାଶନଃ । ତ୍ଵଂ ପତ୍ନୀ ତ୍ଵଂ ପୁରୋଡାଶସ୍ତ୍ଵଂ ଶାଲା ସ୍ତ୍ରୁକ୍ଚ ତ୍ଵଂ ସ୍ତୁଵଃ ॥ ୧,୨୩୪.

ତୁମେ ବେଦି, ହରି, ଦୀକ୍ଷା, ଯୂପ ଓ ଅଗ୍ନି; ତୁମେ ପତ୍ନୀ, ପିଠା, ଶାଳା, ହୋମ କଉଡ଼ି ଓ ସ୍ତୁତି।

ଗ୍ରାଵାଣଃ ସକଲଂ ତ୍ଵଂ ହି ସଦସ୍ଯାସ୍ତ୍ଵଂ ସଦାକ୍ଷିଣଃ । ତ୍ଵଂ ସୂର୍ପାଦିସ୍ତ୍ଵଂ ଚ ବ୍ରହ୍ମା ମୁସଲୋଲୂଖଲେ ଧ୍ରୁଵମ୍ ॥ ୧,୨୩୪.

ତୁମେ ଦବାଇ ପାଥର, ସମସ୍ତ ସଭ୍ୟ, ସଦାକ୍ଷିଣ; ତୁମେ ଝାଲି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ, ବ୍ରହ୍ମା, ମୁସଳ, ଉଖୁଲ ଓ ଧୃୱ।

ତ୍ଵଂ ହୋତା ଯଜମାନସ୍ତ୍ଵଂ ତ୍ଵଂ ଧାନ୍ଯଂ ପଶୁଯାଜକଃ । ତ୍ଵମଧ୍ଵର୍ଯୁସ୍ତ୍ଵମୁଦ୍ଗାତା ତ୍ଵଂ ଯଜ୍ଞଃ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଃ ॥ ୧,୨୩୪.

ତୁମେ ହୋତା, ଯଜମାନ, ଧାନ, ପଶୁ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା; ତୁମେ ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ, ଉଦ୍ଗାତା ଓ ସର୍ବୋତ୍ତମ ପୁରୁଷ, ଯଜ୍ଞ ନିଜେ।

ଦିକ୍ପାତାଲମହି ଵ୍ଯୋମ ଦ୍ଯୌସ୍ତ୍ଵଂ ନକ୍ଷତ୍ରକାରକଃ । ଦେଵତିର୍ଯଙ୍ମନୁଷ୍ଯେଷୁ ଜଗଦେତଚ୍ଚରାଚରମ୍ ॥ ୧,୨୩୪.

ତୁମେ ଦିଗ୍ପାଳ, ପାତାଳ, ମାଟି, ଆକାଶ, ଦ୍ୟୁଲୋକ ଓ ତାରା ତିଆରି କରୁଥିବା; ଦେବ, ପଶୁ, ମଣିଷମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ସମସ୍ତ ଚଳନଶୀଳ ଓ ଅଚଳ ଜଗତ ତୁମେ।

ଯତ୍କିଞ୍ଚିଦ୍ଦୃଶ୍ଯତେ ଦେଵ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡମଖିଲଂ ଜଗତ୍ । ତଵ ରୂପମିଦଂ ସର୍ଵଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଯର୍ଥଂ ସଂପ୍ରକାଶିତମ୍ ॥ ୧,୨୩୪.

ହେ ପ୍ରଭୁ, ଯେଉଁ କିଛି ଦେଖାଯାଉଛି, ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଓ ଜଗତ—ଏହା ସବୁ ତୁମର ରୂପ, ଦୃଷ୍ଟି ପାଇଁ ପ୍ରକାଶିତ।

ନାଥଯନ୍ତେ ପରଂ ବ୍ରହ୍ମ ଦୈଵେରପି ଦୁରାସଦମ୍ । କସ୍ତଞ୍ଜାନାତି ଵିମଲଂ ଯୋଗଗମ୍ଯମତୀନ୍ଦ୍ରିଯମ୍ ॥ ୧,୨୩୪.

ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ ଏହି ପରମ ବ୍ରହ୍ମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇପାରନ୍ତିନାହିଁ; କିଏ ତୁମେ, ନିର୍ମଳ, ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ୟ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଅପରିଚ୍ଛେଦ୍ୟ, ଜାଣିପାରିବ?

ଅକ୍ଷଯଂ ପୁରୁଷଂ ନିତ୍ଯମଵ୍ଯକ୍ତମଜମଵ୍ଯଯମ୍ । ପ୍ରଲଯୋତ୍ପତ୍ତିରହିତଂ ସର୍ଵଵ୍ଯାପିନମୀଶ୍ଵରମ୍ ॥ ୧,୨୩୪.

ଅକ୍ଷୟ, ନିତ୍ୟ, ଅଦୃଶ୍ୟ, ଅଜନ୍ମା, ଅବିକାରୀ, ନାଶ ଓ ଉତ୍ପତ୍ତି ଶୂନ୍ୟ, ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପି, ଠାକୁର ତୁମେ।

ସର୍ଵଜ୍ଞଂ ନିର୍ଗୁଣଂ ଶୁଦ୍ଧମାନନ୍ଦମଜରଂ ପରମ୍ । ବୋଧରୂପଂ ଧ୍ରୁଵଂ ଶାନ୍ତଂ ପୂର୍ଣମଦ୍ଵୈତମକ୍ଷଯମ୍ ॥ ୧,୨୩୪.

ସର୍ବଜ୍ଞ, ଗୁଣଶୂନ୍ୟ, ଶୁଦ୍ଧ, ଆନନ୍ଦମୟ, ଅଜର, ପରମ, ଜ୍ଞାନର ରୂପ, ଅଚଳ, ଶାନ୍ତ, ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଓ ଅକ୍ଷୟ।

ଅଵତାରେଷୁ ଯା ମୂର୍ତିର୍ଵିଦୂରେ ଦେଵ ଦୃଶ୍ଯତେ । ପରଂ ଭାଵଂମଜାନନ୍ତସ୍ତ୍ଵାଂ ଭଜନ୍ତି ଦିଵୌକସଃ ॥ ୧,୨୩୪.

ଅବତାରରେ ଦୂରରୁ ଦେଖାଯାଉଥିବା ତୁମର ରୂପକୁ, ଯେଉଁମାନେ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣନ୍ତିନାହିଁ, ସେମାନେ ଦେବଲୋକରେ ତୁମକୁ ପୂଜନ୍ତି।

କଥଂ ତ୍ଵାମୀଦୃଶଂ ସୂକ୍ଷ୍ମଂ ଶକ୍ନୋମି ପୁରୁଷୋତ୍ତମ । ଅରାଧଯିତୁମୀଶାନ ମନୋଗମ୍ଯମଗୋଚରମ୍ ॥ ୧,୨୩୪.

ହେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ, ଏପରି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ ଠାକୁର, ମୁଁ କିପରି ତୁମକୁ ଭଜିପାରିବି, ଯିଏ ମନରେ ଧ୍ୟାନ କରାଯାଏ କିନ୍ତୁ ଅପରିଚ୍ଛେଦ୍ୟ?

ଇହ ଯନ୍ମଣ୍ଡଲେ ନାଥ ପୂଜ୍ଯତେ ଵିଧିଵତ୍କ୍ରମୈଃ । ପୁଷ୍ପଧୂପାଦିଭିର୍ଯତ୍ର ତତ୍ର ସର୍ଵା ଵିଭୂତଯଃ ॥ ୧,୨୩୪.

ହେ ପ୍ରଭୁ, ଏହି ମଣ୍ଡଳରେ ଯେଉଁଠାରେ ନିୟମ ଓ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଅନୁଯାୟୀ ପୁଷ୍ପ, ଧୂପ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ତୁମକୁ ପୂଜା କରାଯାଏ, ସେଠି ତୁମର ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ଉପସ୍ଥିତ।

ସଂକର୍ଷଣାଦିଭେଦେନ ତଵ ଯତ୍ପୂଜିତା ମଯା । କ୍ଷନ୍ତୁମର୍ହସି ତତ୍ସର୍ଵଂ ଯତ୍କୃତଂ ନ କୃତଂ ମଯା ॥ ୧,୨୩୪.

ସଂକର୍ଷଣ ଓ ଅନ୍ୟ ରୂପରେ ଯେଉଁପରି ମୁଁ ତୁମକୁ ପୂଜା କରିଛି, ଯାହା କରିଛି କିମ୍ବା ଛାଡ଼ିଦେଇଛି, ସେସବୁ ଅପରାଧକୁ କ୍ଷମା କର।

ନ ଶକ୍ନୋମି ଵିଭୋ ସମ୍ଯକ୍କର୍ତୁଂ ପୂଜାଂ ଯଥୋଦିତାମ୍ । ଯତ୍କୃତଂ ଜପହୋମାଦି ଅସାଧ୍ଯଂ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ॥ ୧,୨୩୪.

ହେ ପ୍ରଭୁ, ମୁଁ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ସଠିକ୍ ଭାବରେ ପୂଜା କରିପାରିନାହିଁ; ଯେଉଁ ଜପ, ହୋମ ଓ ଅନ୍ୟ କିଛି କରିଛି, ସେ ସବୁ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ, ହେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ।

ଵିନିଷ୍ପାଦଯିତୁଂ ଭକ୍ତ୍ଯା ଅତ ସ୍ତ୍ଵାଂ କ୍ଷମଯାମ୍ଯହମ୍ । ଦିଵା ରାତ୍ରୌ ଚ ସନ୍ଧ୍ଯାଯାଂ ସର୍ଵାଵସ୍ଥାସୁ ଚେଷ୍ଟତଃ ॥ ୧,୨୩୪.

ଭକ୍ତି ସହିତ ଏହା ସଫଳ କରିବା ପାଇଁ, ତେଣୁ ମୁଁ ତୁମକୁ କ୍ଷମା ଚାହେଁ; ଦିନ, ରାତି, ସନ୍ଧ୍ୟା ବେଳେ କିମ୍ବା ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ଯେଉଁ କିଛି କରିଛି।

ଅଚଲା ତୁ ହରେ ! ଭକ୍ତିସ୍ତଵାଙ୍ଘ୍ରିଯୁଗଲେ ମମ । ଶରିରେ ନ (ଣ) ତଥା ପ୍ରୀତିର୍ନ ଚ ଧର୍ମାଦିକେଷୁ ଚ ॥ ୧,୨୩୪.

ହେ ହରି, ତୁମ ଦୁଇଟି ପାଦ ପାଇଁ ମୋର ଭକ୍ତି ଅଚଳ ରୁହୁ। ମୋ ଦେହ ପାଇଁ, କିମ୍ବା ଧର୍ମ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଏପରି ମମତା ମୋର ନାହିଁ।

ଯଥା ତ୍ଵଯି ଜଗନ୍ନାଥ ପ୍ରୀତିଂରାତ୍ଯନ୍ତିକୀ ମମ । କିଂ ତେନ ନ କୃତଂ କର୍ମ ସ୍ଵର୍ଗମୋକ୍ଷାଦିସାଧନମ୍ ॥ ୧,୨୩୪.

ହେ ଜଗନ୍ନାଥ, ଯେପରି ମୋର ତୁମ ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରେମ ଅଛି, ତେଣୁ ଏହା ଥିଲେ ଆଉ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ସ୍ୱର୍ଗ, ମୋକ୍ଷ ଆଦି ଲାଗି କିଛି କରିବା ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ।

ଯସ୍ଯ ଵିଷ୍ଣୌ ଦୃଢା ଭକ୍ତିଃ ସର୍ଵକାମଫଲପ୍ରଦେ । ପୂଜାଂ କର୍ତୁଂ ତଥା ସ୍ତୋତ୍ରଂ କଃ ଶକ୍ନୋତି ତଵାଚ୍ଯୁତ ॥ ୧,୨୩୪.

ହେ ଅଚ୍ୟୁତ, ଯେଉଁଠାରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପ୍ରତି ଦୃଢ଼ ଭକ୍ତି ନାହିଁ, ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛାର ଫଳ ଦେଇଥିବା ତୁମ ପୂଜା କିମ୍ବା ସ୍ତୁତି କିଏ କରିପାରିବ?

ସ୍ତୁତଂ ତୁ ପୂଜିତଂ ମେଽଦ୍ଯ ତତ୍କ୍ଷମସ୍ଵ ନମୋଽସ୍ତୁ ତେ । ଇତି ଚକ୍ରଧାରସ୍ତୋତ୍ରଂ ମଯା ସମ୍ଯଗୁଦାହୃତମ୍ । ସ୍ତୌହି ଵିଷ୍ଣୁଂ ମୁନେ ଭକ୍ତ୍ଯା ଯଦୀଚ୍ଛସି ପରଂ ପଦମ୍ ॥ ୧,୨୩୪.

ଆଜି ଯେଉଁ ମୁଁ ପ୍ରଶଂସା ଓ ପୂଜା କଲି, ତାହାକୁ ମାନ୍ୟ କରିଦିଅ। ତୁମକୁ ମୋର ନମସ୍କାର। ଏହିପରି ମୁଁ ଚକ୍ରଧାରୀଙ୍କ ସ୍ତୋତ୍ର ସଠିକ୍ ଭାବେ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲି। ହେ ମୁନି, ଯଦି ତୁମେ ପରମ ପଦ ଚାହାଁଛ, ତେବେ ଭକ୍ତି ସହିତ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପୂଜା କର।