ଗରୁଡପୁରାଣମ୍

ଷଣ୍ଡାଃ କଲାପହରଣେ କାଷ୍ଠହୃତ୍ତୃଣକୀଟକଃ । ପୁଷ୍ପଂ ହୃତ୍ଵା ଦରିଦ୍ରସ୍ତୁ ପଙ୍ଗୁର୍ଯାଚକହୃନ୍ନରଃ ॥ ୧,୨୨୫.

ଯିଏ ଅଳଙ୍କାର ଚୋରି କରେ, ସେ କାଠ ଖୋଦୁଥିବା କୀଟ ହୁଏ; ଫୁଲ ଚୋରି କଲେ ଦରିଦ୍ର ହୁଏ; ଖୋଅ ମାନ୍ୟ ଲୋକଙ୍କର ଭିକ୍ଷା ପାତ୍ର ଚୋରି କଲେ, ସେ ମଧ୍ୟ ଖୋଅ ହୁଏ।

ଶାକହର୍ତା ଚ ହାରୀତସ୍ତୋଯହର୍ତା ଚ ଚାତକଃ । ଗୃହହୃନ୍ନରକାନ୍ଗତ୍ଵା ରୌରଵାଦୀନ୍ସୁଦାରୁଣାନ୍ ॥ ୧,୨୨୫.

ଶାକ ଚୋରି କଲେ ହାରିତ ପକ୍ଷୀ ହୁଏ; ପାଣି ଚୋରି କଲେ ଚାତକ ପକ୍ଷୀ ହୁଏ; ଘର ଚୋରି କଲେ, ରୌରବ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭୟଙ୍କର ନରକ ଦେଖି, ଦୁଷ୍ଟ ଶରୀର ନେଇ ଜନ୍ମ ନେଉଛି।

ତୃଣଗୁଲ୍ମଲତାଵଲ୍ଲୀତ୍ଵଗ୍ଘାରୀ ତରୁତାଂ ଵ୍ରଜେତ୍ । ଏଷ ଏଵ କ୍ରମୋ ଦୃଷ୍ଟୋ ଗୋସୁଵର୍ଣାଦିହାରିଣାମ୍ ॥ ୧,୨୨୫.

ତିଣି, ଝାଡ଼, ଲତା, ବୃକ୍ଷ ଛାଲି ଚୋରି କଲେ, ସେ ବୃକ୍ଷ ହୁଏ; ଗାଈ, ସୁନା ଓ ଏମିତି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜିନିଷ ଚୋରି କଲେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଫଳ ମିଳେ।

ଵିଦ୍ଯାପହାରୀ ମୂକଃ ସ୍ଯାଦ୍ଗତ୍ଵା ଚ ନରକାନ୍ବହନ୍ । ଅସମିଦ୍ଧେ ହୁତେ ଚାଗ୍ନୌ ମନ୍ଦାଗ୍ନିଃ ଖଲୁ ଜାଯତେ ॥ ୧,୨୨୫.

ବିଦ୍ୟା ଚୋରି କଲେ ଗୁଙ୍ଗା ହୁଏ; ନରକ ଦେଖି ଆସି, ଯଜ୍ଞ ଅଗ୍ନି ଭଲରେ ଜଳିନଥିଲେ, ମନ୍ଦ ଅଗ୍ନି ହୁଏ।

ପରନିନ୍ଦା କୃତଘ୍ନତ୍ଵଂ ପରସୀମାଭିଘାତନମ୍ । ନୈଷ୍ଠୁର୍ଯଂ ନିର୍ଘୃଣତ୍ଵଞ୍ଚ ପରଦାରୋପସେଵନମ୍ ॥ ୧,୨୨୫.

ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରିବା, କୃତଘ୍ନତା, ଅନ୍ୟର ଜମି ଦଖଳ କରିବା, କଠୋରତା, ନିର୍ଦୟତା ଓ ପରସ୍ତ୍ରୀ ସହ ଅସମ୍ବନ୍ଧ ରଖିବା—

ପରସ୍ଵହରଣାଶୌଚଂ ଦେଵତାନାଂ ଚ କୁତ୍ସନମ୍ । ନିକୃତ୍ଯ ବନ୍ଧନଂ ନୄଣାଂ କାର୍ପଣ୍ଯଞ୍ଚ ନୃଣାଂ ଵଧଃ । ଉପଲକ୍ଷଣାଦ୍ଵିଜାନୀଯାନ୍ମୁକ୍ତାନାଂ ନରକାଦନୁ ॥ ୧,୨୨୫.

ଅନ୍ୟର ସମ୍ପତ୍ତି ଚୋରି କରିବା, ଅପବିତ୍ରତା, ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଅପମାନ କରିବା, ଧୋଖା ଦେଇବା, ଲୋକମାନୋଁକୁ ବାନ୍ଧିବା, କଞ୍ଜୁସି ଦ୍ୱାରା ମାନବ ହତ୍ୟା କରିବା—ଏହି ଲକ୍ଷଣ ଦେଖି, ନରକରୁ ଛୁଟିଥିବା ଲୋକମାନୋଁକୁ ଚିହ୍ନିପାରିବା।

ଦଯା ଭୂତେଷୁ ସଂଵାଦଃ ପରଲୋକଂ ପ୍ରତି କ୍ରିଯା । ସତ୍ଯଂ ହିତାର୍ଥମୁକ୍ତିଶ୍ଚ ଵେଦପ୍ରାମାଣ୍ଯଦର୍ଶନମ୍ ॥ ୧,୨୨୫.

ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀପ୍ରତି ଦୟା, ସତ୍ୟ କଥା କହିବା, ପରଲୋକ ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା, ଉପକାର ପାଇଁ ସତ୍ୟ କହିବା, ଏବଂ ବେଦର ଅଧିକାରକୁ ମାନିବା—ଏହିଗୁଡ଼ିକ ତାଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ।

ଗୁରୁଦେଵର୍ଷିସିଦ୍ଧର୍ଷିସେଵନଂ ସାଧୁସଂଯମଃ । ସତ୍କ୍ରିଯାଷ୍ଵସନଂ ମୈତ୍ରୀ ସ୍ଵର୍ଗସ୍ଯ ଲକ୍ଷଣଂ ଵିଦୁଃ । ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗଯୋଗଵିଜ୍ଞାନାତ୍ପ୍ରାପ୍ନୋତ୍ଯାତ୍ଯନ୍ତିକଂ ଫଲମ୍ ॥ ୧,୨୨୫.

ଗୁରୁ, ଦେବତା, ଋଷି ଓ ସିଦ୍ଧମାନୋଁକୁ ସେବା କରିବା, ସଜ୍ଜନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନିୟମ ରଖିବା, ଭଲ କାମରେ ଆନନ୍ଦ ମାନିବା, ମିତ୍ରତା—ଏହିଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ୱର୍ଗର ଲକ୍ଷଣ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ। ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗ ଯୋଗର ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଫଳ ମିଳେ।

ଶ୍ରୀଗରୁଡମହାପୁରାଣମ୍ ୨୨୬ ସୂତ ଉଵାଚ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ସାଙ୍ଗଂ ମହାଯୋଗଂ ଭୁକ୍ତିମୁକ୍ତିକରଂ ପରମ୍ । ସର୍ଵପାପପ୍ରଶମନଂ ଭକ୍ତ୍ଯାନୁପଠିତଂ ଶୃଣୁ ॥ ୧,୨୨୬.

ସୂତ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ: ମୁଁ ସମସ୍ତ ଅଂଶ ସହିତ ମହାଯୋଗକୁ କହିବି, ଯାହା ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ, ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର କରେ—ଭକ୍ତି ସହିତ ଏହାକୁ ଶୁଣ।

ମମେତି ମୂଲଂ ଦୁଃ ଖସ୍ଯ ନ ମମେତି ନିଵର୍ତନମ୍ । ଦତ୍ତାତ୍ରେଯୋ ହ୍ଯଲର୍କାଯ ଇମମାହ ମହାମତିଃ ॥ ୧,୨୨୬.

ଦୁଃଖର ମୂଳ ହେଉଛି 'ମୋର' ଭାବନା; ଏହି 'ମୋର' ଭାବନା ନ ଥିଲେ ଦୁଃଖ ଶେଷ ହୁଏ। ଦତ୍ତାତ୍ରେୟ ମହାମୁନି ଏହି କଥା ଅଲର୍କଙ୍କୁ କହିଥିଲେ।

ଅହମିତ୍ଯଙ୍କୁରୋତ୍ପନ୍ନୋ ମମେତି ସ୍କନ୍ଧଵାନ୍ମହାନ୍ । ଗୃହକ୍ଷେତ୍ରାଣି ଶାଖାଶ୍ଚ ଯତ୍ର ଦାରାଭିପଲ୍ଲଵଃ ॥ ୧,୨୨୬.

'ମୁଁ' ଭାବନା ଅଙ୍କୁର ଭଳି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ତା'ଠାରୁ 'ମୋର' ଭାବନା ଏକ ବଡ଼ ତଣ୍ଡ ଭଳି ବଢ଼ିଯାଏ। ଘର ଓ ଜମି ଏହାର ଶାଖା, ଜଣାଣୀ ଏହାର କିଶଳୟ।

ଧନଧାନ୍ଯେ ମହାପତ୍ରେ ପାପମୂଲୋଽତିଦୁର୍ଗମଃ । ଵିଧିଵତ୍ସୁଖଶାନ୍ତ୍ଯର୍ଥଂ ଜାତୋଽଜ୍ଞାନମହାତରୁଃ ॥ ୧,୨୨୬.

ଧନ ଓ ଧାନ୍ୟ ଏହି ବୃକ୍ଷର ବଡ଼ ବାଟିଲା। ଏହା ପାପରେ ମୂଳ ହୋଇ, ଅତି ଦୁର୍ଗମ। ଭାଗ୍ୟକ୍ରମେ ସୁଖ ଓ ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ଏହି ଅଜ୍ଞାନର ବଡ଼ ବୃକ୍ଷ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ।

ଛିନ୍ନୋ ଵିଦ୍ଯାକୁଠାରେଣ ତେ ଗତା ଲଯମୀଶ୍ଵରେ । ପ୍ରାପ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମରସଂ ପୀତଂ ନୀରଜସ୍କମକଣ୍ଟକମ୍ ॥ ୧,୨୨୬.

ଜ୍ଞାନର କୁଠାରି ଦ୍ୱାରା ଏହି ବୃକ୍ଷ କାଟିଦିଆଯିବା ପରେ, ଏହାର ଶାଖାମୂଳ ଭଗବାନଙ୍କ ଭିତରେ ଲୟ ହୁଏ। ବ୍ରହ୍ମର ରସ ପାଇ ଏହାକୁ ପିଇଲେ, ଏହା ଧୂଳି ଓ କାଁଟାରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।

ପ୍ରାପ୍ନୁଵନ୍ତି ପରାଃ ପ୍ରାଜ୍ଞାଃ ସୁଖନିର୍ଵୃତିମେଵ ଚ । ମୂର୍ତେନ୍ଦ୍ରିଯଲଯଂ ନୂନଂ ନ ତ୍ଵଂ ରାଜନ୍ନ ଚାପ୍ଯହମ୍ ॥ ୧,୨୨୬.

ଯେଉଁ ପ୍ରଜ୍ଞାନୀ ଏହି ଅନୁଭୂତିକୁ ପାଇଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସୁଖ ଓ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ରାଜା, ତୁମେ ଓ ମୁଁ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦେହ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ଶାନ୍ତ କରିପାରିନାହୁଁ।

ନ ତନ୍ମାତ୍ରାଦିକଂ ଵାଚା ନୈଵାନ୍ତଃ କରଣଂ ତଥା । କଂ ଵା ପଶ୍ଯସି ରାଜେନ୍ଦ୍ର ପ୍ରଧାନମିଦମାଵଯୋଃ ॥ ୧,୨୨୬.

ନା ସେଇ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକୁ, ନା ମନ ଓ ଅନ୍ତଃକରଣକୁ କଥାରେ ବ୍ୟକ୍ତ କରିହେବ ନାହିଁ। ରାଜାନ୍ତ, ଆମେ ଦୁଇଜଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କେଉଁଟି ପ୍ରଧାନ ତତ୍ତ୍ୱ ଦେଖୁଛ?

ମୃତଃ ପରେଽହ୍ନି କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଃ ସଂଜାତୋଽଯଂ ଗୁଣାତ୍ମକଃ । ଏକତ୍ଵେଽପି ପୃଥଗ୍ଭାଵସ୍ତଥା କ୍ଷେତ୍ରାତ୍ମନୋ ନୃପ ॥ ୧,୨୨୬.

ଯେତେବେଳେ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରେ, ସେ ଗୁଣମୟ ଭାବରେ ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ। ଏକ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, କ୍ଷେତ୍ର ଓ ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟରେ ଭିନ୍ନତା ରହିଛି, ରାଜା।

ଜ୍ଞାନପୂର୍ଵଵିଯୋଗୋଽସୌ ଜ୍ଞାନେ ନଷ୍ଟେ ଚ ଯୋଗିନଃ । ସା ମୁକ୍ତିର୍ବ୍ରହ୍ମଣା ଚୈକ୍ଯ ମନୈକ୍ଯଂ ପ୍ରାକୃତୈର୍ଗୁଣୈଃ ॥ ୧,୨୨୬.

ଯେଉଁ ବିଚ୍ଛେଦ ଜ୍ଞାନ ପରେ ହୁଏ, ଏବଂ ଯେତେବେଳେ ଜ୍ଞାନ ହରାଯାଏ, ଯୋଗୀଙ୍କ ପାଇଁ ସେହିଏ ମୁକ୍ତି, ବ୍ରହ୍ମ ସହିତ ଏକତା, ଓ ମନ ନିଜ ପ୍ରକୃତିଗତ ଗୁଣମାନେ ସହିତ ଏକତା।

ତଦ୍ଗୃହଂ ଯତ୍ର ଵସତି ତଦ୍ଭୋଜ୍ଯଂ ଯେନ ଜୀଵତି । ଯନ୍ମୁକ୍ତଯେ ତଦେଵୋକ୍ତଂ ଜ୍ଞାନାଜ୍ଞାନେ ନ ଚାନ୍ଯଥା ॥ ୧,୨୨୬.

ଯେଉଁ ଘରେ ଜଣେ ବସନ୍ତି, ଯେଉଁ ଖାଦ୍ୟରେ ଜୀବନ ଚାଲିଥାଏ, ଏବଂ ଯାହା ମୁକ୍ତିକୁ ନେଇଯାଏ—ଏସବୁ ଜ୍ଞାନ ଓ ଅଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଭାବେ ନୁହେଁ।

ଉପଭୋଗେନ ପୁଣ୍ଯାନା ମପୁଣ୍ଯାନାଞ୍ଚ ପାର୍ଥିଵ । କର୍ତଵ୍ଯାନାଞ୍ଚ ନିତ୍ଯାନାଂ କ୍ଷଯନ୍ତ୍ଵକରଣାତ୍ତଥା ॥ ୧,୨୨୬.

ଭୋଗ କରିବା ଦ୍ୱାରା ପୁଣ୍ୟ ଓ ଅପୁଣ୍ୟ, ଏବଂ ନିତ୍ୟ କର୍ତ୍ତବ୍ୟମାନେ, ଏହି ସବୁ କାର୍ଯ୍ୟ ନ କଲେ ଶେଷ ହୋଇଯାଏ, ରାଜନ।

ଅହିଂସା ସତ୍ଯମସ୍ତେଯଂ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯାପରିଗ୍ରହୌ । ଯମାଃ ପଞ୍ଚାଥ ନିଯମାଃ ଶୌଚଂ ଦ୍ଵିଵିଧମୀରିତମ୍ ॥ ୧,୨୨୬.

ଅହିଂସା, ସତ୍ୟବାଦି, ଚୋରି ନ କରିବା, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ଏବଂ ଅସଂଗ୍ରହ—ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ହେଉଛି ଯମ। ତାପରେ ନିୟମ: ଶୌଚ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର ବୋଲାଯାଇଛି।

ସନ୍ତୋଷସ୍ତପସା ଶାନ୍ତିର୍ଵାସୁଦେଵାର୍ଚନଂ ଦମଃ । ଆସନ ପଦ୍ମକାଦ୍ଯୁକ୍ତଂ ପ୍ରାଣାଯାମୋ ମରୁଜ୍ଜଯଃ ॥ ୧,୨୨୬.

ସନ୍ତୋଷ, ତପସ୍ୟା, ଶାନ୍ତି, ବାସୁଦେବଙ୍କର ପୂଜା, ଦମନ—ଏହିମାନେ ନିୟମ। ପଦ୍ମାସନ ଭଳି ଆସନ, ପ୍ରାଣାୟାମ ଅର୍ଥାତ୍ ବାୟୁ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ।

ପ୍ରତ୍ଯେକଂ ତ୍ରିଵିଧଃ ସୋଽପି ପୂରକୁମ୍ଭକରେଚକୈଃ । ଲଘୁର୍ଯୋ ଦଶମାତ୍ରସ୍ତୁ ଦ୍ଵିଗୁଣଃ ସ ତୁ ମଧ୍ଯମଃ ॥ ୧,୨୨୬.

ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରକାରରେ ତିନି ଧରଣର ଅଭ୍ୟାସ ଅଛି—ନିଶ୍ୱାସ, ଗ୍ରହଣ ଓ ପ୍ରସ୍ତାର। ହଳୁକା ପ୍ରକାରଟି ଦଶ ଗଣନାରେ, ମଧ୍ୟମ ପ୍ରକାରଟି ଏହାର ଦୁଇଗୁଣା ହୁଏ।

ତ୍ରିଗୁଣାଭିସ୍ତୁ ମାତ୍ରାଭିରୁତ୍ତମଃ ସ ଉଦାହୃତଃ । ଜପଧ୍ଯାନଯୁତୌ ଗର୍ଭୋ ଵିପରୀତସ୍ତ୍ଵର୍ଭକଃ ॥ ୧,୨୨୬.

ଉତ୍ତମ ପ୍ରକାରଟି ଏହି ମାପର ତିନିଗୁଣା ହୁଏ। ଜପ ଓ ଧ୍ୟାନ ସହିତ 'ଗର୍ଭ' ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରାଯାଏ, ଏବଂ ବିପରୀତ ଅଭ୍ୟାସକୁ 'ଶିଶୁ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ପ୍ରଥମେ ନଜଯେତ୍ସ୍ଵପ୍ନଂ ମଧ୍ଯମେନ ଚ ଵେପଥୁମ୍ । ଵିପାକଂ ହି ତୃତୀଯେନ ଜାତାନ୍ଦୋଷାସ୍ତ୍ଵନୁକ୍ରମାତ୍ ॥ ୧,୨୨୬.

ପ୍ରଥମ ଅବସ୍ଥାରେ ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଦ୍ୱିତୀୟରେ କମ୍ପନ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ତୃତୀୟ ଅବସ୍ଥାରେ ଫଳ ଦେଖାଯାଏ, ଏବଂ ଦୋଷଗୁଡ଼ିକ ଅନୁକ୍ରମେ ଆସେ।

ଆସନସ୍ଥନ୍ତୁଯୁଞ୍ଜୀତ କୃତ୍ଵା ଚ ପ୍ରଣଵଂ ହୃଦୀ । ପାର୍ଷ୍ଣିଭ୍ଯାଂ ଲିଙ୍ଗଵୃଷଣୌ ସ୍ପର୍ଶନ୍ନକାଗ୍ରମାନସଃ ॥ ୧,୨୨୬.

ଆସନରେ ବସି, ହୃଦୟରେ 'ଓଁ' ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ୍। ପାଦଗୁଡ଼ିକର ଗୁଣ୍ଡି ଦ୍ୱାରା ଲିଙ୍ଗ ଓ ଶୁକ୍ରାଶୟ ସ୍ପର୍ଶ କରି, ମନକୁ ନାକର ଟିପରେ ଏକାଗ୍ର କରିବା ଉଚିତ୍।

ରଜସା ତମସୋ ଵୃତ୍ତିଂ ସତ୍ତ୍ଵେନ ରଜସସ୍ତଥା । ନିରୁଧ୍ଯ ନିଶ୍ଚଲୋ ଭୂତ୍ଵା ସ୍ଥିତୋ ଯୁଞ୍ଜୀତ ଯୋଗଵିତ୍ ॥ ୧,୨୨୬.

ରଜ ଦ୍ୱାରା ତମସ ର ଚଳନକୁ, ଏବଂ ସତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ରଜ ର ଚଳନକୁ ଦମନ କରି, ନିର୍ମଳ ଏବଂ ଅଚଳ ହୋଇ, ଯେଉଁଠି ଯୋଗ ଜାଣିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଅଟୁଟ ରହି ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ।

ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣୀନ୍ଦ୍ରିଯାର୍ଥେଭ୍ଯଃ ପ୍ରାଣାଦୀନମ୍ନ ଏଵ ଚ । ନିଗୃହ୍ଯ ସମଵାଯେନ ପ୍ରତ୍ଯାହାର ମୁପକ୍ରମେତ୍ ॥ ୧,୨୨୬.

ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ତାଙ୍କର ବିଷୟରୁ, ଏବଂ ପ୍ରାଣ ଆଦିକୁ ମଧ୍ୟ ସମତା ସହିତ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଏହିପରି ଭାବେ ପ୍ରତ୍ୟାହାର ଅଭ୍ୟାସ ଆରମ୍ଭ କରିବା ଉଚିତ।

ପ୍ରାଣାଯାମା ଦଶାଷ୍ଟୌ ଚ ଧାରଣା ସା ଵିଧୀଯତେ । ଦ୍ଵେ ଧାରଣେ ସ୍ମୃତୋ ଯୋଗୋ ଯୋଗିଭିସ୍ତତ୍ତ୍ଵଦର୍ଶିଭିଃ ॥ ୧,୨୨୬.

ଏଠାରେ ଦଶ ଓ ଆଠ, ଏମିତି ମୋଟ ଅଠାରଟି ପ୍ରାଣାୟାମ ଅଛି, ଏବଂ ଧାରଣା ଅଭ୍ୟାସ କରିବାକୁ କହାଯାଇଛି। ଯେଉଁଠି ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଧାରଣାକୁ ଯୋଗ ବୋଲି ତତ୍ତ୍ୱ ଜ୍ଞାନୀ ଯୋଗୀମାନେ ମନେ କରନ୍ତି।

ପ୍ରାଙ୍ନାଡ୍ଯାଂ ହୃଦଯେ ଚାତ୍ର ତୃତୀଯା ଚ ତଥୋରସି । କଣ୍ଠେ ମୁଖେ ନା ସିକାଗ୍ରେ ନେତ୍ରେ ଭ୍ରୂମଧ୍ଯମୂର୍ଧସୁ ॥ ୧,୨୨୬.

ପୂର୍ବ ନାଡ଼ୀରେ, ହୃଦୟରେ, ତୃତୀୟଟି ଛାତିରେ, କଣ୍ଠରେ, ମୁଁହରେ, ନାକର ଟିପରେ, ଦୃଷ୍ଟିରେ, ଭୃକୁଟି ମଧ୍ୟରେ ଏବଂ ମଣ୍ଡରେ ଧ୍ୟାନ କରିବାକୁ କହାଯାଇଛି।