ଗରୁଡପୁରାଣମ୍

ରାଜାନଶ୍ଚ ପ୍ରଜାଭିକ୍ଷାଃ ଶିଶ୍ନୋଦରପରାଜିତାଃ । ଅଵ୍ରତା ଵଟଵୋଽଶୌଚା ଭିକ୍ଷଵଶ୍ଚ କୁଟୁମ୍ବିନଃ ॥ ୧,୨୨୩.

ରାଜାମାନେ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ଭିକ୍ଷା ମାଗନ୍ତି, କାମ ଓ ଭୁଖରେ ହରାଇଯାନ୍ତି; ବ୍ରତ ନଥିବା ବଟ, ଅପବିତ୍ର, ଭିକ୍ଷା ମାଗୁଥିବା ଗୃହସ୍ଥ।

ତପସ୍ଵିନୋ ଗ୍ରାମଵାସାଃ ନ୍ଯାସିନୋ ହ୍ଯର୍ଥଲୋଲୁପାଃ । ହ୍ରସ୍ଵକାଯା ମହାହାରାଶ୍ଚୌରାସ୍ତେ ସାଧଵଃ ସ୍ମୃତାଃ ॥ ୧,୨୨୩.

ତପସ୍ୱୀମାନେ ଗାଁରେ ବସିବେ, ସନ୍ନ୍ୟାସୀମାନେ ଧନ ପାଇଁ ଲୋଭୀ ହେବେ; ଛୋଟ ଦେହ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ବହୁତ ଖାଇବେ, ଚୋରମାନେ ସଧୁବୋଲି ଗଣାଯିବେ।

ତ୍ଯକ୍ଷ୍ଯନ୍ତି ଭୃତ୍ଯାଶ୍ଚ ପତିଂ ତାପସସ୍ତ୍ଯକ୍ଷ୍ଯତି ଵ୍ରତମ୍ । ଶୂଦ୍ରାଃ ପ୍ରତିଗ୍ରହିଷ୍ଯନ୍ତି ଵୈଶ୍ଯା ଵ୍ରତପରାଯଣଃ ॥ ୧,୨୨୩.

ଚାକରମାନେ ମାଲିକଙ୍କୁ ଛାଡିଦେବେ, ତପସ୍ୱୀମାନେ ନିଜ ବ୍ରତ ପାଳନ କରିବେ ନାହିଁ; ଶୂଦ୍ରମାନେ ଦାନ ନେବେ, ବଣିକମାନେ ଧାର୍ମିକ କାମରେ ଲାଗିରହିବେ।

ଉଦ୍ଵିଗ୍ନାଃ ସନ୍ତି ଚ ଜନାଃ ପିଶାଚସଦୃଶାଃ ପ୍ରଜାଃ । ଅନ୍ଯାଯଭୋଜନେନାଗ୍ନିଦେଵତାତିଥିପୂଜନମ୍ ॥ ୧,୨୨୩.

ଲୋକମାନେ ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ ହେବେ, ପ୍ରଜାମାନେ ପିଶାଚ ସଦୃଶ ହେବେ; ଅନ୍ୟାୟ ଭୋଜନ ଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନି, ଦେବତା ଓ ଅତିଥିଙ୍କ ପୂଜା କରାଯିବ।

କରିଷ୍ଯନ୍ତି କଲୌ ପ୍ରାପ୍ତେ ନ ଚ ପିତ୍ର୍ଯୋଦକକ୍ରିଯାମ୍ । ସ୍ତ୍ରୀପରାଶ୍ଚ ଜନାଃ ସର୍ଵେ ଶୂଦ୍ରପ୍ରାଯାଶ୍ଚ ଶୌନକ ॥ ୧,୨୨୩.

କଳିଯୁଗ ଆସିଲେ ପିତୃପିଣ୍ଡ ଓ ଜଳାଞ୍ଜଳି କାର୍ଯ୍ୟ କରାଯିବ ନାହିଁ; ସମସ୍ତେ ଜଣେ ଜଣେ ଜନାନୀ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତ ହେବେ, ଅଧିକାଂଶ ଲୋକ ଶୂଦ୍ର ହେବେ, ହେ ଶୌନକ।

ବହୁପ୍ରଜାଲ୍ପଭାଗ୍ଯାଶ୍ଚ ଭଵିଷ୍ଯନ୍ତି କଲୌ ସ୍ତ୍ରିଯଃ । ଶିରଃ କଣ୍ଡୂଯନପରା ଆଜ୍ଞାଂ ଭେତ୍ସ୍ଯନ୍ତି ଭର୍ତ୍ସିତାଃ ॥ ୧,୨୨୩.

କଳିଯୁଗରେ ଜନାନୀମାନେ ବହୁତ କଥା କହିବେ ଓ ଭାଗ୍ୟଶାଳି ହେବେ; ସେମାନେ ସିର ଚୁଲିବାରେ ଲାଗି ରହିବେ, ଡାଟିଲେ ଆଜ୍ଞା ଭଙ୍ଗ କରିଦେବେ।

ଵିଷ୍ଣୁଂ ନ ପୂଜଯିଷ୍ଯନ୍ତି ପାଷଣ୍ଡୋପହତା ଜନାଃ । କଲେର୍ଦୋଷନିଧେର୍ଵିପ୍ରା ଅସ୍ତି ହ୍ଯେକୋ ମହାଗୁଣଃ ॥ ୧,୨୨୩.

ପାଖଣ୍ଡ ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ିଥିବା ଲୋକମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପୂଜିବେ ନାହିଁ; କଳିଯୁଗ ଦୋଷର ସାଗର ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଏଠାରେ ଗୋଟିଏ ବଡ଼ ଗୁଣ ଅଛି।

କୀର୍ତନାଦେଵ କୃଷ୍ଣସ୍ଯ ମହାବନ୍ଧଂ ପରିତ୍ଯଜେତ୍ । କୃତେ ଯଦ୍ଧ୍ଯାଯତୋ ଵିଷ୍ଣୁଂ ତ୍ରେତାଯାଂ ଜପତଃ ଫଲମ୍ ॥ ୧,୨୨୩.

କୃଷ୍ଣଙ୍କ ନାମ କୀର୍ତ୍ତନ କରିଲେ ବଡ଼ ବନ୍ଧନ ଛାଡ଼ି ଦିଅଯାଏ; ସତ୍ୟଯୁଗରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି ଯେଉଁ ଫଳ ମିଳେ, ତ୍ରେତାରେ ଜପ କରି ଯେଉଁ ଫଳ ମିଳେ,

ଦ୍ଵାପରେ ପରିଚର୍ଯାଯାଂ କଲୌ ତଦ୍ଧରିକୀର୍ତନାତ୍ । ତସ୍ମାଦ୍ଧ୍ଯେଯୋ ହରିର୍ନିତ୍ଯଂ ଗେଯଃ ପୂଜ୍ଯଶ୍ଚ ଶୌନକ ॥ ୧,୨୨୩.

ଦ୍ୱାପରରେ ସେଇ ସେବା କରି ଯେଉଁ ଫଳ ମିଳେ, କଳିଯୁଗରେ ହରିଙ୍କ ଗୁଣଗାନ କରି ସେଇ ଫଳ ମିଳେ; ତେଣୁ, ହେ ଶୌନକ, ହରିଙ୍କୁ ସଦା ଧ୍ୟାନ, ଗାନ ଓ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।

ଶ୍ରୀଗରୁଡମହାପୁରାଣମ୍ ୨୨୪ ସୂତ ଉଵାଚ । ଚତୁର୍ଯୁଗସହସ୍ରାନ୍ତେ ବ୍ରାହ୍ମୋ ନୈମିତ୍ତିକୋ ଲଯଃ । ଅନାଵୃଷ୍ଟିଶ୍ଚ କଲ୍ପାନ୍ତେ ଜାଯତେ ଶତଵାର୍ଷିକୀ ॥ ୧,୨୨୪.

ସୂତ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ: ଚାରିଯୁଗର ହଜାର ଚକ୍ର ଶେଷରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିମିତ୍ତ ଲୟ ହୁଏ; କଳ୍ପ ଶେଷରେ ଶତବର୍ଷୀୟ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ଆସେ।

ଉତିଷ୍ଠନ୍ତି ତଦା ରୌଦ୍ରା ଦିଵି ସପ୍ତ ଦିଵାକରାଃ । ତେ ତୁ ପୀତ୍ଵା ଜଲଂ ସର୍ଵଂ ଶୋଷଯନ୍ତି ଜଗତ୍ତ୍ରଯମ୍ ॥ ୧,୨୨୪.

ତାପରେ ଆକାଶରେ ସାତଟି ଭୟଙ୍କର ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେଖାଯିବେ; ସେମାନେ ସମସ୍ତ ପାଣି ପିଇ ତିନି ଲୋକକୁ ଶୁଖାଇଦେବେ।

ଭୂର୍ଭୁଵଃ ସ୍ଵର୍ମହର୍ଲୋକଂ ଚରାଚରଂ ଜନସ୍ତଥା । ଵିଷ୍ଣୁଶ୍ଚ ରୁଦ୍ରୋ ଭୂତ୍ଵାସୌ ପାତାଲାନି ଦହତ୍ଯଧଃ ॥ ୧,୨୨୪.

ଭୂ, ଭୁଵ, ସ୍ୱର୍ଗ, ମହର୍ଲୋକ, ଜନଲୋକ, ସଚଳ ଓ ଅଚଳ ସମସ୍ତ ଲୋକ ନଶ୍ଟ ହେଉଛି; ବିଷ୍ଣୁ ରୁଦ୍ର ରୂପ ଧାରଣ କରି ପାତାଳକୁ ଦହିଦେଉଛନ୍ତି।

ଵିଷ୍ଣୁର୍ଦହେତ୍ତ୍ରିଲୋକଞ୍ଚି ମୁଖାନ୍ମେଘାନ୍ ସୃଜତ୍ଯଲମ୍ । ଵର୍ଷନ୍ତେ ଵୈ ଵର୍ଷଶତଂ ନାନାଵର୍ଣା ମହାଘନାଃ ॥ ୧,୨୨୪.

ବିଷ୍ଣୁ ତିନି ଲୋକକୁ ଦହିଦେଉଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ମୁଖରୁ ମେଘ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହି ମହାମେଘମାନେ ଶତବର୍ଷ ଧରି ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗର ବର୍ଷା କରନ୍ତି।

ଵିଷ୍ଣୁରୂପଃଶତଂ ଵାତି ଵର୍ଷାଣାଂ ଵାଯୁରୂର୍ଜିତଃ । ଵିଷ୍ଣୁରେ କାର୍ଣଵୀ ଭୂତେ ଵର୍ଷେ ବ୍ରହ୍ମସ୍ଵରୂପଧୃକ୍ । ଶେତେଽନନ୍ତାସନେ ଵିଷ୍ଣୁର୍ନଷ୍ଟେ ସ୍ଥାଵରଜଙ୍ଗମେ ॥ ୧,୨୨୪.

ବିଷ୍ଣୁ ରୂପୀ ବାତାସ ଶତବର୍ଷ ବର୍ଷା ସହିତ ବହେ; ବିଷ୍ଣୁ ବ୍ରହ୍ମା ରୂପ ଧାରଣ କରି ସମୁଦ୍ର ହେଉଛନ୍ତି, ସଚଳ ଅଚଳ ସବୁ ନଶ୍ଟ ହେଲେ ବିଷ୍ଣୁ ଅନନ୍ତ ନାଗ ଉପରେ ଶୋଇ ରହନ୍ତି।

ସୁପ୍ତ୍ଵା ଵର୍ଷସହସ୍ରଂ ସ ଜଗଦ୍ଭୂଯୋଽସୃଜଦ୍ଧରିଃ । ଅଥ ପ୍ରାକୃତିକଂ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ପ୍ରଲଯଂ ଶୃଣୁ ଶୌନକ ॥ ୧,୨୨୪.

ହରି ହଜାର ବର୍ଷ ଶୋଇ ରହି, ପୁନିଥରେ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି; ଏବେ ପ୍ରାକୃତିକ ପ୍ରଳୟ ବିଷୟରେ କହିବି, ଶୁଣ, ହେ ଶୌନକ।

ପୂର୍ଣେ ସଂଵତ୍ସରଶତେ ସଂହୃତ୍ଯ ସକଲଂ ଜଗତ୍ । ବ୍ରହ୍ମାଣଂ ନ୍ଯସ୍ଯ ଦେହେ ହି ମୁକ୍ତୋ ଯୋଗବଲୈର୍ହରିଃ ॥ ୧,୨୨୪.

ଶତବର୍ଷ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ, ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିକୁ ନିଜେ ଆତ୍ମସାତ କରି, ହରି ଯୋଗବଳରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ନିଜ ଶରୀରରେ ରଖି ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।

ଯେ ଗତା ବ୍ରହ୍ମଣଃ ସ୍ଥାନଂ ତେଽପି ଯାନ୍ତି ପରଂ ପଦମ୍ । ଅନାଵୃଷ୍ଟ୍ଯର୍କସମ୍ପନ୍ନା ଆସନ୍ମେଘାସ୍ତଥା ଦ୍ଵିଜ । ଶତଂ ଵର୍ଷାଣି ଵର୍ଷଦ୍ଭିର୍ମେଧୈରଣ୍ଡଂ ପ୍ରପୂର୍ଯତେ ॥ ୧,୨୨୪.

ଯେମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଲୋକକୁ ପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ପରମ ପଦକୁ ଯାଆନ୍ତି; ହେ ଦ୍ୱିଜ, ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ମେଘମାନେ ଶତବର୍ଷ ବର୍ଷା କରି କୋସ୍ମିକ ଡିଂଗାକୁ ପୁରିଦେଇଥାନ୍ତି।

ଅନ୍ତର୍ଗତେନ ତୋଯେନ ଭିନ୍ନମଣ୍ଡଂ ଜଗତ୍ପତେଃ । ପୂର୍ଣେ ବ୍ରହ୍ମାଯୁଷି ଗତେ ଭିଦ୍ଯତେଽମ୍ଭସି ଲୀଯତେ ॥ ୧,୨୨୪.

ଭିତରେ ଥିବା ପାଣି ଦ୍ୱାରା, ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ଡିଂଗା ଭାଙ୍ଗିଯାଏ; ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆୟୁ ଶେଷ ହେଲେ, ଏହା ଭାଙ୍ଗି ଜଳରେ ଲୟ ହୁଏ।

ଏଵଂ ସା ଜଗଦାଧାରା ତୋଯେ ଚୋର୍ଵୋ ପ୍ରଲୀଯତେ । ଆପସ୍ତେଜସି ଲୀଯନ୍ତେ ତେଜୋ ଵାଯୌ ପ୍ରଲୀଯତେ ॥ ୧,୨୨୪.

ଏଭଳି ଭାବେ, ସୃଷ୍ଟିର ଆଧାର ଜଳରେ ଲୟ ହୁଏ, ଜଳ ଅଗ୍ନିରେ, ଅଗ୍ନି ବାୟୁରେ ଲୟ ହୁଏ।

ଵାଯୁଃ ଖେ ଖଞ୍ଚ ଭୂତାଦୌ ଵିଶତେ ଚ ତଦା ମହାନ୍ । ମହାନ୍ପ୍ରପଦ୍ଯତେଽଵ୍ଯକ୍ତଂ ପ୍ରକୃତିଃ ପୁରୁଷେ ପରେ ॥ ୧,୨୨୪.

ସେ ସମୟରେ ବାୟୁ ଆକାଶରେ ଲିନ ହୁଏ, ଆକାଶ ପୁଣି ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଲିନ ହୁଏ। ମହାତତ୍ତ୍ୱ ଅଲିଖିତରେ ଏବଂ ଅଲିଖିତ ପ୍ରକୃତି ଶେଷରେ ପରମ ପୁରୁଷରେ ଏକତ୍ରିତ ହୁଏ।

ଶତଵର୍ଷଂ ହରିଃ ଶେତେ ସୃଜତ୍ଯଥ ଦିନଗମେ । ଅଵ୍ଯକ୍ତାଦିକ୍ରମେଣୈଵ ଵ୍ଯକ୍ତୀଭୂତଂ ଚରାଚରମ୍ ॥ ୧,୨୨୪.

ଶତବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ହରି ଶୟନ କରନ୍ତି, ପରେ ଦିନ ଆରମ୍ଭରେ ସେ ପୁନି ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି। ଏହିପରି ଅଲିଖିତରୁ କ୍ରମେ ସମସ୍ତ ଚଳାଚଳ ଓ ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରକଟ ହୁଏ।

ଶ୍ରୀଗରୁଡମହାପୁରାଣମ୍ ୨୨୫ ସୂତ ଉଵାଚ । ଆଧ୍ଯାତ୍ମିକାଦିତାପାଂସ୍ତ୍ରୀଞ୍ଜ୍ଞାତ୍ଵ ସଂସ୍ରାଚକ୍ରଵିତ୍ । ଉତ୍ପନ୍ନଜ୍ଞାନଵୈରାଗ୍ଯଃ ପ୍ରାପ୍ନୋତ୍ଯାତ୍ଯନ୍ତିକଂ ଲଯମ୍ ॥ ୧,୨୨୫.

ସୂତ କହିଲେ: ଯିଏ ଆତ୍ମିକ, ଶାରୀରିକ ଓ ବାହ୍ୟ ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ଦୁଃଖକୁ ଜାଣିଛି ଏବଂ ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁର ଚକ୍ରକୁ ବୁଝିଛି, ଜ୍ଞାନ ଓ ବିରାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସେ ପରମ ମୋକ୍ଷକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।

ସଂସାରଚକ୍ରଂ ଵକ୍ଷ୍ଯେଽହମାଦାବୁତ୍କ୍ରାନ୍ତିକାଲତଃ । ଯଦ୍ଵିନା ପୁରୁଷାର୍ଥୋ ନ ଲୀନଃ ସ୍ଯାତ୍ପରମାତ୍ମନି ॥ ୧,୨୨୫.

ମୁଁ ଏବେ ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁର ଚକ୍ର ବିଷୟରେ କହିବି। ଏହି ଜ୍ଞାନ ବିନା ମନୁଷ୍ୟଜନ୍ମର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପରମାତ୍ମାରେ ଲିନ ହୁଏନାହିଁ।

ଊର୍ଧ୍ଵଵାସୀ ନରସ୍ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଦେହମନ୍ଯତ୍ପ୍ରପଦ୍ଯତେ । ନୀଯତେଦ୍ଵାଦଶାହେନ ଯମସ୍ଯ ଯମପୂରୁଷୈଃ ॥ ୧,୨୨୫.

ଯିଏ ଉତ୍ତମ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛି, ସେ ଦେହ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ ଦେହ ପାଏ। ଦ୍ୱାଦଶ ଦିନ ମଧ୍ୟରେ ଯମର ଦୂତମାନେ ତାକୁ ଯମଲୋକକୁ ନେଇଯାନ୍ତି।

ତତ୍ର ଯଦ୍ଵାନ୍ଧଵାସ୍ତୋଯଂ ପ୍ରଯଚ୍ଛନ୍ତି ତିଲୈଃ ସହ । ଯଚ୍ଚ ପିଣ୍ଡଂ ପ୍ରଯଚ୍ଛନ୍ତି ଯମଲୋକେ ତଦଶ୍ନୁତେ ॥ ୧,୨୨୫.

ସେଠାରେ ତାଙ୍କର ଆତ୍ମୀୟମାନେ ଯେଉଁ ପାଣି ଓ ତିଳ ଦେଇ ଦେଇଛନ୍ତି, ଯେଉଁ ପିଣ୍ଡ ଦେଇଛନ୍ତି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସେ ଯମଲୋକରେ ଭୋଗ କରନ୍ତି।

ଗତଶ୍ଚ ନରକଂ ପାପାତ୍ସ୍ଵର୍ଗଂ ଯାତି ସ୍ଵପୁଣ୍ଯତଃ । ପାପକୃଦ୍ଯାତି ନରକଂ ପୁଣ୍ଯକୃଦ୍ଯାତି ଵୈ ଦିଵମ୍ ॥ ୧,୨୨୫.

ଯିଏ ପାପ ଦ୍ୱାରା ନରକକୁ ଗଲା, ସେ ନିଜ ପୁଣ୍ୟରେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପାଏ। ପାପ କରୁଥିବା ନରକକୁ ଯାଏ, ପୁଣ୍ୟ କରୁଥିବା ନିଶ୍ଚୟ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଏ।

ସ୍ଵର୍ଗାଚ୍ଚ ନରକାତ୍ତ୍ଯକ୍ତଃ ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ଗର୍ଭେ ଭଵତ୍ଯପି । ନାଭିଭୂତଞ୍ଚ ତସ୍ଯୈଵ ଯାତି ବୀଜଦ୍ଵଯଂ ହି ତତ୍ ॥ ୧,୨୨୫.

ସ୍ୱର୍ଗ କିମ୍ବା ନରକରୁ ପଡ଼ି ମଣିଷ ପୁଣି ଜନ୍ମ ନେଇ ଜନନୀର ଗର୍ଭରେ ପ୍ରବେଶ କରେ। ଦୁଇଟି ବୀଜ ଏଉଁପରି ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ତାହାର ଅନ୍ତରେ ପ୍ରବେଶ କରେ।

କଲଲଂ ବୁଦ୍ବ୍ରୁଦମଯଂ ତତଃ ଶୋଣିତମେଵ ଚ । ପେଶ୍ଯାଃ ପଲସମୋଽଣ୍ଡଃ ସ୍ଯାଦଙ୍କୁରଂ ତତ ଉଚ୍ଯତେ ॥ ୧,୨୨୫.

ପ୍ରଥମେ କଳଳ ଅବସ୍ଥା, ତାପରେ ବୁଦ୍ବୁଦ ଭଳି ଅବସ୍ଥା, ପରେ ରକ୍ତ ହୁଏ। ଏହି ଭାବେ ଗର୍ଭ ଗୋଟିଏ ପେସି ପରି ଗଠିତ ହୁଏ, ତାହାରୁ ଅଙ୍କୁର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

ଉପାଙ୍ଗାନ୍ଯଙ୍ଗୁଲୀନେତ୍ରନାସାସ୍ଯଶ୍ରଵଣାନି ଚ । ଆଵହଂ ଯାତି ଚାଙ୍ଗେଭ୍ଯସ୍ତତ୍ପରନ୍ତୁ ନଖାଦିକମ୍ ॥ ୧,୨୨୫.

ଅଙ୍ଗରୁ ଉପାଙ୍ଗ, ଯେପରିକି ଆଠି, ଆଖି, ନାକ, ମୁହଁ, କାନ ଇତ୍ୟାଦି ଗଠିତ ହୁଏ। ଏହି ଅଙ୍ଗରୁ ନଖ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଂଶ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।