ଗରୁଡପୁରାଣମ୍

ଦଧି ସ୍ଯାତ୍କୃଷ୍ଣଵର୍ଣାଯା ଦର୍ଭୋଦକସମାଯୁତମ୍ । ଗୋମୂତ୍ରମାଷକାଣ୍ଯଷ୍ଟୌ ଗୋମଯସ୍ଯ ଚତୁଷ୍ଟଯମ୍ ॥ ୧,୨୨୨.

କଳା ରଙ୍ଗର ପାଇଁ ଦର୍ଭା ଜଳ ମିଶିତ ଦହି, ଗୋମୂତ୍ର ପାଇଁ ଆଠଟି ମାଷକ, ଗୋମୟ ପାଇଁ ଚାରିଟି ମାଷକ ଦିଆଯିବ।

କ୍ଷୀରସ୍ଯ ଦ୍ଵାଦଶ ପ୍ରୋକ୍ତା ଦଧ୍ନସ୍ତୁ ଦଶ ଉଚ୍ଯତେ । ଘୃତସ୍ଯ ମାଷକାଃ ପଞ୍ଚ ପଞ୍ଚଗଵ୍ଯଂ ମଲାପହମ୍ ॥ ୧,୨୨୨.

ଦୁଧ ପାଇଁ ବାରୋଟି ମାଷକ, ଦହି ପାଇଁ ଦଶଟି, ଘିଅ ପାଇଁ ପାଞ୍ଚଟି ମାଷକ ଦିଆଯିବ। ପଞ୍ଚଗବ୍ୟ ସମସ୍ତ ଅପବିତ୍ରତାକୁ ଦୂର କରେ।

ଶ୍ରୀଗରୁଡମହାପୁରାଣମ୍ ୨୨୩ ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ମୁନିଭିଶ୍ଚରିତା ଧର୍ମା ଭକ୍ତ୍ଯା ଵ୍ଯାସ ମଯୋଦିତାଃ । ଯୈର୍ଵିଷ୍ଣୁସ୍ତୁଷ୍ଯତେ ଚୈଵ ସୂର୍ଯାଦିପରିଚାରଣାତ୍ ॥ ୧,୨୨୩.

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: ଯେଉଁ ଧର୍ମକାର୍ଯ୍ୟ ଋଷିମାନେ ଭକ୍ତି ସହ କରିଥିଲେ, ଯାହାକୁ ମୁଁ ଓ ବ୍ୟାସ କହିଛୁ, ସେଇ ସବୁ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ବିଷ୍ଣୁ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କ ସେବା ସହିତ।

ତର୍ପଣେନ ଚ ହୋମେନ ସନ୍ଧ୍ଯାଯା ଵନ୍ଦନେନ ଚ । ପ୍ରାପ୍ଯତେ ଭଗଵାନ୍ ଵିଷ୍ଣୁର୍ଧର୍ମକାମାର୍ଥମୋକ୍ଷଦଃ ॥ ୧,୨୨୩.

ତର୍ପଣ, ହୋମ ଓ ସନ୍ଧ୍ୟାବନ୍ଦନ ଦ୍ୱାରା ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରାଯାଏ, ଯିଏ ଧର୍ମ, କାମ, ଅର୍ଥ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାନ୍ତି।

ଧର୍ମୋ ହି ଭଗଵାନ୍ଵିଷ୍ଣୁଃ ପୂଜୀ ଵିଷ୍ଣୋସ୍ତୁ ତର୍ପଣମ୍ । ହୋମଃ ସନ୍ଧ୍ଯା ତଥା ଧ୍ଯାନଂ ଧାରଣା ସକଲଂ ହରିଃ ॥ ୧,୨୨୩.

ଧର୍ମ ହେଉଛନ୍ତି ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ; ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପୂଜା ହେଉଛି ତର୍ପଣ; ହୋମ, ସନ୍ଧ୍ୟା, ଧ୍ୟାନ, ଧାରଣା—ଏହା ସମସ୍ତେ ହରିଙ୍କ ସ୍ୱରୂପ।

ସୂଚ ଉଵାଚ । ପ୍ରଲଯଂ ଜଗତୋ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ତତ୍ସର୍ଵଂ ଶୃଣୁ ଶୌନକ । ଚତୁର୍ଯୁଗସହସ୍ରନ୍ତୁ କଲ୍ପୈକାବ୍ଜଦିନଂ ସ୍ମୃତମ୍ ॥ ୧,୨୨୩.

ସୂଚ କହିଲେ: ଏହି ସଂସାରର ପ୍ରଳୟ ବିଷୟରେ କହିବି, ଶୌନକ, ସବୁ ଶୁଣ। ଚାରିଯୁଗର ହଜାରଟି ଚକ୍ର ମିଶି ଏକ କଳ୍ପ ହୁଏ, ଯାହା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଏକ ଦିନ।

କୃତତ୍ରେତାଦ୍ଵାପରାଦିଯୁଗାଵସ୍ଥା ନିବୋଧମେ । କୃତେ ଧର୍ମଶ୍ଚତୁଷ୍ପାଚ୍ଚ ସତ୍ଯଂ ଦାନଂ ତପୋ ଦଯା ॥ ୧,୨୨୩.

କୃତ, ତ୍ରେତା, ଦ୍ୱାପର ଓ କଳି—ଏହି ଚାରି ଯୁଗର ଅବସ୍ଥା ବୁଝ। କୃତଯୁଗରେ ଧର୍ମ ଚାରିଟି ମାଉଁ ଉପରେ ଦଢ଼ିଥାଏ: ସତ୍ୟ, ଦାନ, ତପସ୍ୟା ଓ ଦୟା।

ଧର୍ମପାତା ହରିଶ୍ଚେତି ସନ୍ତୁଷ୍ଟା ଜ୍ଞାନିନୋ ନରାଃ । ଚତୁର୍ଵର୍ଷସହସ୍ରାଣି ନରା ଜୀଵନ୍ତି ଵୈ ତଦା ॥ ୧,୨୨୩.

ଧର୍ମ ଅବନତି ହେଲେ ହରି ଉପସ୍ଥିତ ରହନ୍ତି, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହନ୍ତି। ସେଠାରେ ମଣିଷମାନେ ଚାରି ହଜାର ବର୍ଷ ଜୀବନ୍ତ ରହନ୍ତି।

କୃତାନ୍ତେ କ୍ଷତ୍ତ୍ରିଯୈର୍ଵିପ୍ରା ଵିଟ୍ଶୂଦ୍ରାଶ୍ଚ ଜିତା ଦ୍ଵିଜୈଃ । ଶୂରଶ୍ଚାତିବଲୋ ଵିଷ୍ଣୂ ରକ୍ଷାଂସି ଚ ଜଘାନ ହ ॥ ୧,୨୨୩.

କୃତଯୁଗ ଶେଷରେ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବୈଶ୍ୟ ଓ ଶୂଦ୍ରମାନେ ଜିତିଥିଲେ; ଦ୍ୱିଜମାନେ ଶୂଦ୍ରମାନେ ଅଧୀନ କରିଥିଲେ। ଶୂର ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବିଷ୍ଣୁ ରାକ୍ଷସମାନେ ନାଶ କରିଥିଲେ।

ତ୍ରେତାଯୁଗେ ତ୍ରିପାଦ୍ଧର୍ମଃ ସତ୍ଯଦାନଦଯାତ୍ମକଃ । ନରା ଯଜ୍ଞପରାସ୍ତସ୍ମିଂସ୍ତଥା କ୍ଷତ୍ରୋଦ୍ଭଵଂ ଜଗତ୍ ॥ ୧,୨୨୩.

ତ୍ରେତାଯୁଗରେ ଧର୍ମ ତିନିଟି ମାଉଁ ଉପରେ ଦଢ଼ିଥାଏ—ସତ୍ୟ, ଦାନ ଓ ଦୟା। ଲୋକମାନେ ଯଜ୍ଞରେ ଲାଗିଥାନ୍ତି, ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ଜଗତ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥିଲେ।

ରକ୍ତୋ ହରିର୍ନରୈଃ ପୂଜ୍ଯୋ ନରା ଦଶଶତାଯୁଷଃ । ତତ୍ର ଵିଷ୍ଣୁର୍ଭୋମରଥଃ କ୍ଷତ୍ରିଯା ରାକ୍ଷସାନହନ୍ ॥ ୧,୨୨୩.

ହରି ଲାଲ ରଙ୍ଗର ଲୋକମାନେ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ, ଏଠାରେ ମଣିଷମାନେ ହଜାର ବର୍ଷ ଜୀବନ କରନ୍ତି। ବିଷ୍ଣୁ ପୃଥିବୀରେ ରଥ ଚଳାନ୍ତି ଓ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ରାକ୍ଷସମାନେ ହତ୍ୟା କରନ୍ତି।

ଦ୍ଵିପାଦଵିଗ୍ରହୋ ଧର୍ମଃ ପୀତତାଞ୍ଚାଚ୍ଯୁତେ ଗତେ । ଚତୁଃ ଶତାଯୁଷୋ ଲୋକା ଦ୍ଵିଜକ୍ଷତ୍ରୋଦ୍ଭଵାଃ ପ୍ରଜାଃ ॥ ୧,୨୨୩.

ଦ୍ୱାପରଯୁଗରେ ଧର୍ମ ଦୁଇଟି ମାଉଁ ଉପରେ ଦଢ଼ିଥାଏ, ଅଚ୍ୟୁତ ଚାଲିଯିବା ସହିତ ଧର୍ମ ଅବନତି ହୁଏ। ଏଠାରେ ଲୋକମାନେ ଚାରିଶେ ବର୍ଷ ଜୀବନ୍ତ ରହନ୍ତି, ପ୍ରଜାମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଉତ୍ପନ୍ନ।

ତତ୍ର ଦୃଷ୍ଟ୍ଵାଲ୍ପବୁଦ୍ଧୀଂଶ୍ଚ ଵିଷ୍ଣୁର୍ଵ୍ଯାସସ୍ଵରୂପଧୃକ୍ । ତଦେକନ୍ତୁ ଯଜୁର୍ଵେଦଂ? ଚତୁର୍ଧା ଵ୍ଯଭଜତ୍ପୁନଃ ॥ ୧,୨୨୩.

ସେଠାରେ ଅଲ୍ପ ବୁଦ୍ଧି ଲୋକମାନେ ଦେଖି ବିଷ୍ଣୁ ବ୍ୟାସ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଯଜୁର୍ବେଦକୁ ପୁଣି ଚାରି ଭାଗରେ ବାଣ୍ଟିଥିଲେ।

ଶିଷ୍ଯାନଧ୍ଯାପଯାମାସ ସମସ୍ତାଂସ୍ତାନ୍ନିବୋଧ ମେ । ଋଗ୍ଵେଦମଥ ପୈଲନ୍ତ୍ସାମଵେଦଞ୍ଚ ଜୈମିନିମ୍ ॥ ୧,୨୨୩.

ସେ ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଶିକ୍ଷା ଦେଲେ; ଏହା ମୋ ପାଖରୁ ଶୁଣ। ପୈଳଙ୍କୁ ଋଗ୍ବେଦ, ଜୈମିନିଙ୍କୁ ସାମବେଦ ମିଳିଲା।

ଅଥର୍ଵାଣଂ ସୁମନ୍ତୁନ୍ତୁ ଯଜୁର୍ଵେଦଂ ମହାମୁନିମ୍ । ଵୈଶମ୍ପାଯନମଙ୍ଗନ୍ତୁ ପୁରାଣଂ ସୂତମେଵ ଚ । ଅଷ୍ଟାଦଶପୁରାଣାନି ଯୈର୍ଵେଦ୍ଯୋ ହରିରେଵ ହି ॥ ୧,୨୨୩.

ସୁମନ୍ତୁଙ୍କୁ ଅଥର୍ବବେଦ, ଏକ ମହାମୁନିଙ୍କୁ ଯଜୁର୍ବେଦ, ବୈଶମ୍ପାୟନଙ୍କୁ ଅଙ୍ଗ ଏବଂ ସୂତଙ୍କୁ ପୁରାଣ ମିଳିଲା; ଏହି ଅଷ୍ଟାଦଶ ପୁରାଣ ଦ୍ୱାରା ହରିଙ୍କୁ ଜଣାଯାଏ।

ସର୍ଗଶ୍ଚ ପ୍ରତିସର୍ଗଶ୍ଚ ଵଂଶୋ ମନ୍ଵନ୍ତରାଣି ଚ । ଵଂଶାନୁଚରିତଚ୍ଚୈଵ ପୁରାଣଂ ପଞ୍ଚଲକ୍ଷଣମ୍ ॥ ୧,୨୨୩.

ସୃଷ୍ଟି, ପ୍ରତିସୃଷ୍ଟି, ବଂଶାବଳୀ, ମନ୍ବନ୍ତର ଏବଂ ବଂଶର ଚରିତ୍ର—ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ଗୁଣ ପୁରାଣର ଲକ୍ଷଣ।

ବ୍ରାହ୍ମଂ ପାଦ୍ମଂ ଵୈଷ୍ଣଵଞ୍ଚ ଶୈଵଂ ଭାଗଵତନ୍ତଥା । ଭଵିଷ୍ଯନ୍ନାରଦୀଯଞ୍ଚସ୍କାନ୍ଦଂ ଲିଙ୍ଗଂ ଵରାହକମ୍ ॥ ୧,୨୨୩.

ବ୍ରାହ୍ମ, ପଦ୍ମ, ବୈଷ୍ଣବ, ଶୈବ, ଭାଗବତ, ଭବିଷ୍ୟ, ନାରଦୀୟ, ସ୍କନ୍ଦ, ଲିଙ୍ଗ ଏବଂ ବରାହ ପୁରାଣ।

ମାର୍କଣ୍ଡେଯଂ ତଥାଗ୍ନେଯଂ ବ୍ରହ୍ମଵୈଵର୍ତମେଵ ଚ । କୌର୍ମଂ ମାତ୍ସ୍ଯଂ ଗାରୁଡଞ୍ଚ ଵାଯଵୀଯମନନ୍ତରମ୍ । ଅଷ୍ଟାଦଶସମୁଦ୍ଦିଷ୍ଟଂ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡମିତି ସଂଜ୍ଞିତମ୍ ॥ ୧,୨୨୩.

ମାର୍କଣ୍ଡେୟ, ଅଗ୍ନେୟ, ବ୍ରହ୍ମୱୈବର୍ତ୍ତ, କୂର୍ମ, ମାତ୍ସ୍ୟ, ଗାରୁଡ, ବାୟୁ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ—ଏହି ଅଷ୍ଟାଦଶ ପୁରାଣକୁ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ନାମରେ ଗଣାଯାଏ।

ଅନ୍ଯାନ୍ଯୁପପୁରାଣାନି ମୁନିଭିଃ କଥିତାନି ତୁ । ଆଦ୍ଯଂ ସନତ୍କୁମାରୋକ୍ତଂ ନାରସିଂହମଥାପରମ୍ ॥ ୧,୨୨୩.

ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପପୁରାଣ ମୁନିମାନେ କହିଛନ୍ତି; ପ୍ରଥମଟି ସନତ୍କୁମାର କହିଥିଲେ, ପରେ ନରସିଂହ।

ତୃତୀଯଂ ସ୍କାନ୍ଦମୁଦ୍ଦିଷ୍ଟଂ କୁମାରେଣ ତୁ ଭାଷିତମ୍ । ଚତୁର୍ଥଂ ଶିଵଧର୍ମାଖ୍ଯଂ ସ୍ଯାନ୍ନନ୍ଦୀଶ୍ଵରଭାଷିତମ୍ ॥ ୧,୨୨୩.

ତୃତୀୟଟି ସ୍କନ୍ଦ ଯାହା କୁମାର କହିଛନ୍ତି; ଚତୁର୍ଥଟି ଶିବଧର୍ମ ଯାହା ନନ୍ଦୀଶ୍ୱର କହିଛନ୍ତି।

ଦୁର୍ଵାସସୋକ୍ତମାଶ୍ଚର୍ଯଂ ନାରଦୋକ୍ତମତଃ ପରମ୍ । କାପିଲଂ ଵାମନଞ୍ଚୈଵ ତଥୈଵୋଶନସେରିତମ୍ ॥ ୧,୨୨୩.

ଦୁର୍ବାସା କହିଥିବା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟପୂର୍ଣ୍ଣ ପୁରାଣ, ପରେ ନାରଦ କହିଥିବା; କାପିଳ, ବାମନ ଏବଂ ତେଣୁଁଠି ଉଶନାସ କହିଥିବା।

ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡଂ ଵାରୁଣଞ୍ଚାଥ କାଲିକାହ୍ଵଯମେଵ ଚ । ମାହେଶ୍ଵରଂ ତଥା ସାମ୍ବମେଵଂ ସର୍ଵାର୍ଥସଞ୍ଚଯମ୍ । ପରାଶରୋକ୍ତମପରଂ ମାରୀଚଂ ଭାର୍ଗଵାହ୍ଵଯମ୍ ॥ ୧,୨୨୩.

ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ, ବାରୁଣ ଏବଂ କାଳିକା ନାମକ ପୁରାଣ; ମାହେଶ୍ୱର ଏବଂ ସାମ୍ବ, ଏଭଳି ସମସ୍ତ ଅର୍ଥର ସଂଗ୍ରହ; ପରାଶର କହିଥିବା, ମାରୀଚ ଏବଂ ଭାର୍ଗବ ନାମକ ପୁରାଣ।

ପୁରାଣଂ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରଞ୍ଚ ଵେଦାସ୍ତ୍ଵଙ୍ଗାନି ଯନ୍ମୁନେ । ନ୍ଯାଯଃ ଶୌନକ ମୀମାଂସା ଆଯୁର୍ଵେଦାର୍ଥଶାସ୍ତ୍ରକମ୍ । ଗାନ୍ଧର୍ଵଶ୍ଚ ଧନୁର୍ଵେଦୋ ଵିଦ୍ଯା ହ୍ଯଷ୍ଟାଦଶସ୍ମୃତାଃ ॥ ୧,୨୨୩.

ପୁରାଣ, ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର, ବେଦ ଏବଂ ତାହାର ଅଙ୍ଗ, ମୁନି; ନ୍ୟାୟ, ଶୌନକ, ମୀମାଂସା, ଆୟୁର୍ବେଦ, ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ର, ଗାନ୍ଧର୍ବ, ଧନୁର୍ବେଦ—ଏହି ଅଷ୍ଟାଦଶ ବିଦ୍ୟା ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

ଦ୍ଵାପରାନ୍ତେନ ଚ ହରିର୍ଗୁରୁଭାରମପାହରତ୍ । ଏକପାଦସ୍ଥିତେ ଧର୍ମେ କୃଷ୍ଣତ୍ଵଞ୍ଚାଚ୍ଯୁତେ ଗତେ ॥ ୧,୨୨୩.

ଦ୍ୱାପର ଶେଷରେ ହରି ଗୁରୁମାନଙ୍କର ଭାର ହଟାଇଲେ; ଧର୍ମ ଏକ ପାଏ ଦଁଡାଇ ରହିଲା, କୃଷ୍ଣ ଅଚ୍ୟୁତ ଭାବେ ଯାତ୍ରା କଲେ।

ଜନାସ୍ତଦା ଦୁରାଚାରା ଭଵିଷ୍ଯନ୍ତି ଚ ନିର୍ଦଯାଃ । ସତ୍ତ୍ଵଂ ରଜସ୍ତମ ଇତି ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ପୁରୁଷେ ଗୁଣାଃ । କାଲସଞ୍ଚୋଦିତାସ୍ତେଽପି ପରିଵର୍ତନ୍ତ ଆତ୍ମନି ॥ ୧,୨୨୩.

ତାପରେ ଲୋକମାନେ ଦୁଷ୍ଟ ଏବଂ ନିର୍ଦୟ ହେବେ; ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜ, ତମ ଏହି ଗୁଣମାନେ ମଣିଷରେ ଦେଖାଯାଏ, ସମୟର ପ୍ରେରଣାରେ ସେମାନେ ଆତ୍ମାରେ ଘୂରିବା କରନ୍ତି।

ପ୍ରଭୂତଞ୍ଚ ଯଦା ସତ୍ତ୍ଵଂ ମନୋ ବୁଦ୍ଧୀନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଚ । ତଦା କୃତଯୁଗଂ ଵିଦ୍ଯାଜ୍ଜ୍ଞାନେ ତପସି ଯଦ୍ରତିଃ ॥ ୧,୨୨୩.

ଯେତେବେଳେ ସତ୍ତ୍ୱ ଭଳି ରହେ, ମନ, ବୁଦ୍ଧି ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ସହିତ, ସେତେବେଳେ ତାହାକୁ କୃତୟୁଗ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ଜ୍ଞାନ ଓ ତପସ୍ୟାରେ ଆନନ୍ଦ ମିଳେ।

ଯଦା କର୍ମସୁ କାମ୍ଯେଷୁ ଶକ୍ତିର୍ଯଶସି ଦେହିନାମ୍ । ତଦା ତ୍ରେତା ରଜୋଭୂତିରିତି ଜାନୀହି ଶୌନକ ॥ ୧,୨୨୩.

ଯେତେବେଳେ ଲୋକମାନଙ୍କର ଶକ୍ତି କାମ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଯଶସ୍ୱୀତାରେ ଥାଏ, ସେତେବେଳେ ଶୌନକ, ତୁମେ ଜାଣ, ତ୍ରେତାରେ ରଜ ଗୁଣର ପ୍ରଭାବ ଅଧିକ।

ଯଦା ଲୋଭସ୍ତ୍ଵସନ୍ତୋଷୋ ମାନୋ ଦମ୍ଭଶ୍ଚ ମତ୍ସରଃ । କର୍ମଣାଞ୍ଚାପି କାମ୍ଯାନାଂ ଦ୍ଵାପରଂ ତଦ୍ରଜସ୍ତମଃ ॥ ୧,୨୨୩.

ଯେତେବେଳେ ଲୋଭ, ଅସନ୍ତୋଷ, ଅହଂକାର, ଢୋଙ୍ଗ ଓ ଇର୍ଷ୍ୟା, ଏବଂ କାମ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଅଧିକ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଦ୍ୱାପର ଯୁଗ, ଯେଉଁଠାରେ ରଜ ଓ ତମ ମିଶିଥାଏ।

ଯଦା ସଦାନୃତଂ ତନ୍ଦ୍ରା ନିଦ୍ରା ହିଂସାଦିସାଧନମ୍ । ଶୋକମୋହୌ ଭଯଂ ଦୈନ୍ଯଂ ସ କଲିସ୍ତମସି ସ୍ମୃତଃ ॥ ୧,୨୨୩.

ଯେତେବେଳେ ସଦା ମିଥ୍ୟା, ଅଳସ୍ୟ, ନିଦ୍ରା, ହିଂସା ଓ ଏହାଦି ଉପାୟ, ଶୋକ, ମୋହ, ଭୟ ଓ ଦୁଃଖ ରହିଥାଏ, ସେତେବେଳେ କଳି ଯୁଗ, ଯାହାକୁ ତମସ୍ ବୋଲି ମନେ କରାଯାଏ।