କୂପେ ଚ ପତିତାନ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଶ୍ଵଶୃଗାଲୌ ଚ ମର୍କଟମ୍ । ତତ୍କୂପସ୍ଯୋଦକଂ ପୀତ୍ଵା ଶୁଧ୍ଯେଦ୍ଵିପ୍ରସ୍ତ୍ରିଭିର୍ଦିନୈଃ । କ୍ଷତ୍ରିଯୋଽହର୍ଦ୍ଵଯେନୈଵ ଵୈଶ୍ଯୋ ଵୈକାହତଃ ପରମ୍ ॥ ୧,୨୨୨.
ଯଦି କୌଣସି କୁଆଁରେ କୁକୁର, ଶିଆଳ କିମ୍ବା ବାନର ପଡ଼ିଯାଏ ଏବଂ ଏହି କୁଆଁର ପାଣି ପିଇଯିବେ, ତେବେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ତିନି ଦିନରେ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଦୁଇ ଦିନରେ ଏବଂ ବୈଶ୍ୟ ଗୋଟିଏ ଦିନରେ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି ।
ଅସ୍ଥି ଚର୍ମ ମଲଂ ଵାପି ମୂଷିକାଂ ଯଦି କୂପତଃ । ଉଦ୍ଧୃତ୍ଯ ଚୋଦକଂ ପଞ୍ଚ ଗଵ୍ଯାଚ୍ଛୁଦ୍ଧ୍ଯେତ୍ତୁ ଶୋଧିତମ୍ ॥ ୧,୨୨୨.
ଯଦି କୌଣସି ଅସ୍ଥି, ଚର୍ମ, ମଳ କିମ୍ବା ଉନ୍ଦୁର କୁଆଁରେ ପଡ଼ିଯାଏ, ତେବେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ବାହାର କରି ଏବଂ ପାଞ୍ଚ ଘଡ଼ା ପାଣି ଉଠାଇ, ଗାଈର ପାଞ୍ଚ ପଦାର୍ଥ ମିଶାଇଲେ ପାଣି ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ ।
ତଡାଗେ ପୁଷ୍କରିଣ୍ଯାଦୌ ଭସ୍ମାଦିଂ ପାତଯେତ୍ତଥା । ଷଟ୍କୁମ୍ଭାନପ ଉତ୍ଦ୍ଧୃଯ ପଞ୍ଚଗଵ୍ଯେନ ଶୁଧ୍ଯତି ॥ ୧,୨୨୨.
ଯଦି ତାଳାବ କିମ୍ବା ପଦ୍ମପୁଷ୍କରିଣୀ ଭିତରେ ଛାଇଁ କିମ୍ବା ଏହା ପରି କିଛି ପଡ଼ିଯାଏ, ତେବେ ଛଅ ଘଡ଼ା ପାଣି ଉଠାଇ ଏବଂ ଗାଈର ପାଞ୍ଚ ପଦାର୍ଥ ଦେଇ ଶୁଦ୍ଧି କରାଯିବ ।
ସ୍ତ୍ରୀରଜଃ ପତିତଂ ମଧ୍ଯେ ତ୍ରିଂଶତ୍କୁମ୍ଭାନ୍ସମୁଦ୍ଧରେତ୍ । ଅଗମ୍ଯାଗମନଂ କୃତ୍ଵା ମଦ୍ଯଗୋମାଂସଭକ୍ଷଣମ୍ ॥ ୧,୨୨୨.
ଯଦି ଝିଅମାନଙ୍କର ରଜଃ ମଧ୍ୟରେ ପଡ଼ିଯାଏ, ତେବେ ତିରିଶଟି ଘଡ଼ା ପାଣି ଉଠାଇବା ଦରକାର । ଅନୁଚିତ ସଂସ୍ପର୍ଶ, ମଦ୍ୟପାନ କିମ୍ବା ଗୋମାଂସ ଖାଇଲେ ମଧ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧି ନିୟମ ଅଛି ।
ଶୁଧ୍ଯେ ଚ୍ଚାନ୍ଦ୍ରାଯଣାଦ୍ଵିପ୍ରଃ ପ୍ରାଜାପତ୍ଯେନ ଭୂମିପଃ । ଵୈଶ୍ଯଃ ସାନ୍ତପନାଚ୍ଛୂଦ୍ରଃ ପଞ୍ଚାହୋଭିର୍ଵିଶୁଧ୍ଯତି ॥ ୧,୨୨୨.
ବ୍ରାହ୍ମଣ ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କଲେ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି, କ୍ଷତ୍ରିୟ ପ୍ରାଜାପତ୍ୟ, ବୈଶ୍ୟ ସାନ୍ତପନ ଏବଂ ଶୂଦ୍ର ପାଞ୍ଚ ଦିନରେ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି ।
ପ୍ରାଯଶ୍ଚିତ୍ତେ କୃତେ ଦଦ୍ଯାଦ୍ଗଵାଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଜନମ୍ । କ୍ରୀଡାଯାଂ ଶଯନୀଯାଦୌ ନୀଲୀଵସ୍ତ୍ରଂ ନ ଦୁଷ୍ଯତି ॥ ୧,୨୨୨.
ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରି ଗାଈ ଦାନ କରିବା ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ୍ । ଖେଳ, ଶୋଇବା ଓ ଏହା ପରି କାମରେ ନୀଳ କପଡ଼ା ଅପବିତ୍ର ହୁଏ ନାହିଁ ।
ନୀଲୀଵସ୍ତ୍ରଂ ନ ସ୍ପୃଶେଚ୍ଚ ନୀଲୀ ଚ ନିରଯଂ ବ୍ରଜେତ୍ । ଵ୍ରହ୍ମଘ୍ନଶ୍ଚ ସୁରାପଶ୍ଚ ସ୍ତେଯୀ ଚ ଗୁରୁତଲ୍ପଗଃ ॥ ୧,୨୨୨.
ନୀଳ କପଡ଼ାକୁ ଛୁଈବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ନୀଳ ଗଛ ନରକକୁ ନେଇଯାଏ । ବ୍ରାହ୍ମଣ ହନ୍ତା, ମଦ୍ୟପାନ କରୁଥିବା, ଚୋର ଏବଂ ଗୁରୁଙ୍କ ଜନ୍ୟ ଅନୁଚିତ କାମ କରୁଥିବା ଲୋକ ଦଣ୍ଡନୀୟ ।
ଋକ୍ଷଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵିଶୁଧ୍ଯନ୍ତେ ତତ୍ସଂଯୋଗୀ ଚ ପଞ୍ଚମଃ । ତତୋ ଧେନୁଶତଂ ଦଦ୍ଯାଦ୍ବ୍ରାହ୍ମଣାନାନ୍ତୁ ଭୋଜନମ୍ ॥ ୧,୨୨୨.
ଭାଲୁକୁ ଦେଖିଲେ ଏବଂ ସେଥିରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରୁଥିବା ପଞ୍ଚମ ବ୍ୟକ୍ତି ମଧ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି । ଏହା ପରେ ଶତ ଟିଏ ଗାଈ ଦାନ କରିବା ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଭୋଜନ କରାଯିବ ।
ବ୍ରହ୍ମହା ଦ୍ଵାଦଶାବ୍ଦାନି କୁଟୀଂ କୃତ୍ଵା ଵନେ ଵସେତ୍ । ନ୍ଯସ୍ଯେଦାତ୍ମାନମଗ୍ନୌ ଵା ସୁସମିଦ୍ଧେ ସୁରାପକଃ ॥ ୧,୨୨୨.
ବ୍ରାହ୍ମଣ ହନ୍ତା ଦ୍ବାଦଶ ବର୍ଷ ଜଙ୍ଗଲରେ ଏକ ଛୋଟ ଝୋପଡ଼ି ତିଆରି କରି ରହିବା ଉଚିତ୍ । ମଦ୍ୟପାନ କରୁଥିବା ଲୋକ ଆଗ୍ନିରେ ନିଜକୁ ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ୍ ।
ସ୍ତେଯୀ ସର୍ଵଂ ଵେଦଵିଦେ ବ୍ରାହ୍ମଣାଯୋପପାଦଯେତ୍ । ଵୃଷମେକଂ ସହସ୍ରଂ ଗାଂ ଦଦ୍ଯାଚ୍ଚ ଗୁରୁତଲ୍ପଗଃ ॥ ୧,୨୨୨.
ଚୋର ତାଙ୍କ ଚୋରା ଜିନିଷ ବେଦ ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଫେରାଇଦେବା ଉଚିତ୍ । ଗୁରୁଙ୍କ ଜନ୍ୟ ଅନୁଚିତ କାମ କରୁଥିବା ଲୋକ ହଜାର ଟିଏ ବଳଦ ଏବଂ ଗାଈ ଦେବା ଦରକାର ।
କୃତପାପଶ୍ଚରେଦ୍ରୋଧେ ଦ୍ଵୌ ପାଦୌ ବନ୍ଧଯନ୍ପଶୋଃ । ସର୍ଵକୃଚ୍ଛ୍ରଂ ନିପାନେସ୍ଯାତ୍କାନ୍ତାରେ ଗୃହଦାହତଃ ॥ ୧,୨୨୨.
ଯିଏ ପାପ କରିଛି, ସେ ପଶୁ ପରି ଦୁଇଟି ପା ଆଟି ଦେଇ ଗୋଠରେ ଘୁଞ୍ଚିବା ଉଚିତ୍ । ସେ ଜଙ୍ଗଲରେ କିମ୍ବା ଘର ପୁଡ଼ିଯିବା ପରେ ଅତି କଠିନ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରିବା ଦରକାର ।
କଣ୍ଠାଭରଣଦୋଷେଣ କୃଚ୍ଛ୍ରପାଦଂ ମୃତେ ଗଵି । ଅସ୍ଥିଭଙ୍ଗଂ ଗଵାଂ କୃତ୍ଵା ଶୃଙ୍ଗଭଙ୍ଗମଥାପି ଵା ॥ ୧,୨୨୨.
ଗଳାରେ ଗହଣା ପିନ୍ଧିଲେ ଏବଂ ଗାଈ ମରିଯିବାରେ କୃଚ୍ଛ୍ର ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରିବା ଦରକାର । ଗାଈର ଅସ୍ଥି କିମ୍ବା ଶିଙ୍ଗ ଭାଙ୍ଗିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରିବା ଉଚିତ୍ ।
ତ୍ଵଗ୍ଭେଦଂ ପୁଚ୍ଛନାଶେ ଵା ମାସାର୍ଧଂ ଯାଵକଂ ପିବେତ୍ । ସର୍ଵଂ ହସ୍ତ୍ଯଶ୍ଵଶସ୍ତ୍ରାଦ୍ଯୈର୍ନିଶ୍ଚଯଂ କୃଚ୍ଛ୍ରମେଵ ତୁ ॥ ୧,୨୨୨.
ଚର୍ମ ଭାଙ୍ଗିଲେ କିମ୍ବା ପୁଛ ହାରାଇଲେ ଅର୍ଧ ମାସ ଯବ ଜଳ ପିଇବା ଦରକାର । ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା କିମ୍ବା ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ଅପରାଧ ହୁଏ, ସେଥିରେ କୃଚ୍ଛ୍ର ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ହେବ ।
ଅଜ୍ଞାନାତ୍ପ୍ରାଶ୍ଯ ଵିଣ୍ମୂତ୍ରଂ ସୁରାସଂସ୍ପୃଷ୍ଟମେଵ ଚ । ପୁନଃ ସଂସ୍କାରମାଯାନ୍ତି ତ୍ରଯୋ ଵର୍ଣା ଦ୍ଵିଜାତଯଃ ॥ ୧,୨୨୨.
ଅଜାଣି ମଳ, ପେଶାବ ଖାଇଦେଲେ କିମ୍ବା ମଦ୍ୟ ସଂସ୍ପର୍ଶ କଲେ, ତେବେ ତିନି ବର୍ଣ୍ଣର ଦ୍ୱିଜମାନେ ପୁନି ପବିତ୍ରତା ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବେ ।
ଵପନଂ ମେଖ୍ଲା ଦଣ୍ଡୋ ଭୈକ୍ଷ୍ଯଚର୍ଯାଵ୍ରତାନି ଚ । ନିଵର୍ତନ୍ତେ ଦ୍ଵିଜାତୀନାଂ ପୁନଃ ସଂସ୍କାରକର୍ମଣି ॥ ୧,୨୨୨.
ମୁଣ୍ଡ କଟାଇବା, ମେଖଳା, ଦଣ୍ଡ ଧରିବା ଏବଂ ଭିକ୍ଷା ମାଗିବା ନିୟମ — ଏହି ସବୁ ପୁନିଥରେ ଦ୍ୱିଜମାନେ ପବିତ୍ରତା ଅନୁଷ୍ଠାନ ସମୟରେ କରିବେ ।
ଆମମାଂସଂ ଘୃତଂ କ୍ଷୌଦ୍ରଂ ସ୍ନେହଶ୍ଚ କାଲସମ୍ଭଵାଃ । ଅନ୍ତ୍ଯଭାଣ୍ଡସ୍ଥିତାଃ ସର୍ଵେ ନିଷ୍କ୍ରାନ୍ତାଃ ଶୁଚଯଃ ସ୍ମୃତାଃ ॥ ୧,୨୨୨.
କାଚା ମାଂସ, ଘିଅ, ମଉ, ଏବଂ ପୁରୁଣା ତେଲ ଯଦି ଅପବିତ୍ର ପାତ୍ରରେ ରହିଥାଏ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ବାହାର କଲେ ପବିତ୍ର ହୁଏ ।
ତୈଲାଦିଘୃତମାଧ୍ଵୀକଂ ପଣ୍ଯଦ୍ରଵ୍ଯଂ ଦ୍ରଵସ୍ତଥା । ଏକଭକ୍ତଂ କ୍ରମାନ୍ନକ୍ତଂ ଏକୈକାହମଯାଚିତମ୍ । ଉପଵାସଃ ପାଦକୃଚ୍ଛ୍ରଂ କୃଚ୍ଛାର୍ଧଦ୍ଵିଗୁଣଂ ହି ଯତ୍ ॥ ୧,୨୨୨.
ତେଲ, ଘିଅ, ମଧୁ, ବ୍ୟବସାୟ ଜିନିଷ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ତରଳ ପଦାର୍ଥ; ଏକଥର ଖାଇବା, ପାଳିକ୍ରମରେ ଭୋଜନ, ରାତିରେ ଖାଇବା, ଏକଦିନ ମାତ୍ର ଖାଇବା, ଏକଦିନ ପାଇଁ ଭିକ୍ଷା ମାଗିବା, ଉପବାସ, ପାଦକୃଚ୍ଛ୍ର ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ—ଏହି ସବୁ କୃଚ୍ଛ୍ରର ଅର୍ଦ୍ଧ କିମ୍ବା ଦୁଇଗୁଣା ହୁଏ, ଯେପରି ଉପବାସ କରାଯାଏ।
ପ୍ରାଜାପତ୍ଯନ୍ତୁ ତତ୍ସ୍ଯାଚ୍ଚ ସର୍ଵପାତକନାଶନମ୍ । କୃଚ୍ଛ୍ରଂ ସପ୍ତୋପଵାସୈଶ୍ଚ ମହାସାନ୍ତପନଂ ସ୍ମୃତମ୍ ॥ ୧,୨୨୨.
ପ୍ରାଜାପତ୍ୟ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଏହିପରି ହୁଏ, ଏହା ସମସ୍ତ ପାପକୁ ନଶ୍ଟ କରେ। ସାତି ଉପବାସ ସହିତ କୃଚ୍ଛ୍ର ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତକୁ ମହାସାନ୍ତପନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ତ୍ର୍ଯହମୁଷ୍ଣଂ ପିବେଚ୍ଛାପଃ ତ୍ର୍ଯହମୁଷ୍ଣଂ ପଯଃ ପିବେତ୍ । ତ୍ର୍ଯମୁଷ୍ଣଂ ପିବେତ୍ସର୍ପିସ୍ତପ୍ତକୃଚ୍ଛ୍ରମଘାପହମ୍ ॥ ୧,୨୨୨.
ତିନି ଦିନ ତକ ଉଷ୍ଣ ପାଣି ପିବିବା, ତିନି ଦିନ ଉଷ୍ଣ ଦୁଧ ପିବିବା, ତିନି ଦିନ ଉଷ୍ଣ ଘିଅ ପିବିବା—ଏହିଠାରେ ତପ୍ତ କୃଚ୍ଛ୍ର ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ହୁଏ, ଯାହା ପାପକୁ ଦୂର କରେ।
ଦ୍ଵାଦଶାହୋପଵାସେନ ପରାକଃ ସର୍ଵପାପହା । ଏକୈକଂ ଵର୍ଧଯେତ୍ପିଣ୍ଡଂ ଶୁକ୍ଲେ କୃଷ୍ଣେ ଚ ହ୍ରାସଯେତ୍ ॥ ୧,୨୨୨.
ବାରୋଟି ଦିନ ଉପବାସ କଲେ ପରାକ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ସମସ୍ତ ପାପକୁ ହଟାଏ। ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ପ୍ରତିଦିନ ଭୋଜନର ପିଣ୍ଡ ବଢ଼ାଇବା ଓ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରେ କମାଇବା ଉଚିତ।
ପଯଃ କାଞ୍ଚନଵର୍ଣାଯାଃ ଶ୍ଵେତଵର୍ଣଂ ଚ ଗୋମଯମ୍ । ଗୋମୂତ୍ରଂ ତାମ୍ରଵର୍ଣାଯା ନୀଲଵର୍ଣଭଵଂ ଘୃତମ୍ ॥ ୧,୨୨୨.
ସୁନା ରଙ୍ଗର ଲୋକ ପାଇଁ ଦୁଧ, ସାଧା ରଙ୍ଗର ପାଇଁ ଗୋମୟ, ତାମ୍ର ରଙ୍ଗର ପାଇଁ ଗୋମୂତ୍ର, ନୀଳ ରଙ୍ଗର ପାଇଁ ଘିଅ ଉପଯୋଗ କରାଯିବ।
ଦଧି ସ୍ଯାତ୍କୃଷ୍ଣଵର୍ଣାଯା ଦର୍ଭୋଦକସମାଯୁତମ୍ । ଗୋମୂତ୍ରମାଷକାଣ୍ଯଷ୍ଟୌ ଗୋମଯସ୍ଯ ଚତୁଷ୍ଟଯମ୍ ॥ ୧,୨୨୨.
କଳା ରଙ୍ଗର ପାଇଁ ଦର୍ଭା ଜଳ ମିଶିତ ଦହି, ଗୋମୂତ୍ର ପାଇଁ ଆଠଟି ମାଷକ, ଗୋମୟ ପାଇଁ ଚାରିଟି ମାଷକ ଦିଆଯିବ।
କ୍ଷୀରସ୍ଯ ଦ୍ଵାଦଶ ପ୍ରୋକ୍ତା ଦଧ୍ନସ୍ତୁ ଦଶ ଉଚ୍ଯତେ । ଘୃତସ୍ଯ ମାଷକାଃ ପଞ୍ଚ ପଞ୍ଚଗଵ୍ଯଂ ମଲାପହମ୍ ॥ ୧,୨୨୨.
ଦୁଧ ପାଇଁ ବାରୋଟି ମାଷକ, ଦହି ପାଇଁ ଦଶଟି, ଘିଅ ପାଇଁ ପାଞ୍ଚଟି ମାଷକ ଦିଆଯିବ। ପଞ୍ଚଗବ୍ୟ ସମସ୍ତ ଅପବିତ୍ରତାକୁ ଦୂର କରେ।
ଶ୍ରୀଗରୁଡମହାପୁରାଣମ୍ ୨୨୩ ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ମୁନିଭିଶ୍ଚରିତା ଧର୍ମା ଭକ୍ତ୍ଯା ଵ୍ଯାସ ମଯୋଦିତାଃ । ଯୈର୍ଵିଷ୍ଣୁସ୍ତୁଷ୍ଯତେ ଚୈଵ ସୂର୍ଯାଦିପରିଚାରଣାତ୍ ॥ ୧,୨୨୩.
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: ଯେଉଁ ଧର୍ମକାର୍ଯ୍ୟ ଋଷିମାନେ ଭକ୍ତି ସହ କରିଥିଲେ, ଯାହାକୁ ମୁଁ ଓ ବ୍ୟାସ କହିଛୁ, ସେଇ ସବୁ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ବିଷ୍ଣୁ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କ ସେବା ସହିତ।
ତର୍ପଣେନ ଚ ହୋମେନ ସନ୍ଧ୍ଯାଯା ଵନ୍ଦନେନ ଚ । ପ୍ରାପ୍ଯତେ ଭଗଵାନ୍ ଵିଷ୍ଣୁର୍ଧର୍ମକାମାର୍ଥମୋକ୍ଷଦଃ ॥ ୧,୨୨୩.
ତର୍ପଣ, ହୋମ ଓ ସନ୍ଧ୍ୟାବନ୍ଦନ ଦ୍ୱାରା ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରାଯାଏ, ଯିଏ ଧର୍ମ, କାମ, ଅର୍ଥ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାନ୍ତି।
ଧର୍ମୋ ହି ଭଗଵାନ୍ଵିଷ୍ଣୁଃ ପୂଜୀ ଵିଷ୍ଣୋସ୍ତୁ ତର୍ପଣମ୍ । ହୋମଃ ସନ୍ଧ୍ଯା ତଥା ଧ୍ଯାନଂ ଧାରଣା ସକଲଂ ହରିଃ ॥ ୧,୨୨୩.
ଧର୍ମ ହେଉଛନ୍ତି ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ; ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପୂଜା ହେଉଛି ତର୍ପଣ; ହୋମ, ସନ୍ଧ୍ୟା, ଧ୍ୟାନ, ଧାରଣା—ଏହା ସମସ୍ତେ ହରିଙ୍କ ସ୍ୱରୂପ।
ସୂଚ ଉଵାଚ । ପ୍ରଲଯଂ ଜଗତୋ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ତତ୍ସର୍ଵଂ ଶୃଣୁ ଶୌନକ । ଚତୁର୍ଯୁଗସହସ୍ରନ୍ତୁ କଲ୍ପୈକାବ୍ଜଦିନଂ ସ୍ମୃତମ୍ ॥ ୧,୨୨୩.
ସୂଚ କହିଲେ: ଏହି ସଂସାରର ପ୍ରଳୟ ବିଷୟରେ କହିବି, ଶୌନକ, ସବୁ ଶୁଣ। ଚାରିଯୁଗର ହଜାରଟି ଚକ୍ର ମିଶି ଏକ କଳ୍ପ ହୁଏ, ଯାହା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଏକ ଦିନ।
କୃତତ୍ରେତାଦ୍ଵାପରାଦିଯୁଗାଵସ୍ଥା ନିବୋଧମେ । କୃତେ ଧର୍ମଶ୍ଚତୁଷ୍ପାଚ୍ଚ ସତ୍ଯଂ ଦାନଂ ତପୋ ଦଯା ॥ ୧,୨୨୩.
କୃତ, ତ୍ରେତା, ଦ୍ୱାପର ଓ କଳି—ଏହି ଚାରି ଯୁଗର ଅବସ୍ଥା ବୁଝ। କୃତଯୁଗରେ ଧର୍ମ ଚାରିଟି ମାଉଁ ଉପରେ ଦଢ଼ିଥାଏ: ସତ୍ୟ, ଦାନ, ତପସ୍ୟା ଓ ଦୟା।
ଧର୍ମପାତା ହରିଶ୍ଚେତି ସନ୍ତୁଷ୍ଟା ଜ୍ଞାନିନୋ ନରାଃ । ଚତୁର୍ଵର୍ଷସହସ୍ରାଣି ନରା ଜୀଵନ୍ତି ଵୈ ତଦା ॥ ୧,୨୨୩.
ଧର୍ମ ଅବନତି ହେଲେ ହରି ଉପସ୍ଥିତ ରହନ୍ତି, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହନ୍ତି। ସେଠାରେ ମଣିଷମାନେ ଚାରି ହଜାର ବର୍ଷ ଜୀବନ୍ତ ରହନ୍ତି।
କୃତାନ୍ତେ କ୍ଷତ୍ତ୍ରିଯୈର୍ଵିପ୍ରା ଵିଟ୍ଶୂଦ୍ରାଶ୍ଚ ଜିତା ଦ୍ଵିଜୈଃ । ଶୂରଶ୍ଚାତିବଲୋ ଵିଷ୍ଣୂ ରକ୍ଷାଂସି ଚ ଜଘାନ ହ ॥ ୧,୨୨୩.
କୃତଯୁଗ ଶେଷରେ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବୈଶ୍ୟ ଓ ଶୂଦ୍ରମାନେ ଜିତିଥିଲେ; ଦ୍ୱିଜମାନେ ଶୂଦ୍ରମାନେ ଅଧୀନ କରିଥିଲେ। ଶୂର ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବିଷ୍ଣୁ ରାକ୍ଷସମାନେ ନାଶ କରିଥିଲେ।