ଗରୁଡପୁରାଣମ୍

ଵିପରୀତାଖ୍ଯାନକଂ ସ୍ଯାଦ୍ଵିଷମେ ଜସ୍ତଜୌ ଗଗୌ । ତତୌ ଜଗୌ ସମେ ଗଃ ସ୍ଯାତ୍ପିଙ୍ଗଲେନ ହ୍ଯୁଦାହୃତମ୍ ॥ ୧,୨୧୦.

'ବିପରୀତାଖ୍ୟାନକ' ଅସମ ଛନ୍ଦରେ 'ଜସ', 'ତଜଉ', 'ଗଗଉ' ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ; ସମ ଛନ୍ଦରେ 'ତତଉ', 'ଜଗଉ'; 'ଗ' କୁ ପିଙ୍ଗଳ ଉଦାହରଣ ଦେଇଛନ୍ତି।

ପାଦେଽଥ ଵିଷମେ ଚୈଵ ପୁଷ୍ପିତାଗ୍ରା ନନୌ ରଯୌ । ସମେ ନଜୌ ଜରୌ ଗଶ୍ଚ ଵୈତାଲୀଯଂ ଵଦନ୍ତି ହି । ଵୃତ୍ତଞ୍ଚାପରଵକ୍ତ୍ରାଖ୍ଯମୌପଚ୍ଛନ୍ଦସିକଂ ପରମ୍ ॥ ୧,୨୧୦.

ଅସମ ପଦ ଓ ଛନ୍ଦରେ 'ପୁଷ୍ପିତାଗ୍ରା', 'ନନଉ', 'ରଯଉ' ଥାଏ; ସମ ଛନ୍ଦରେ 'ନଜଉ', 'ଜରଉ', 'ଗ' ରହିଛି—ଏହାକୁ 'ବୈତାଳୀୟ' କୁହନ୍ତି। ଅନ୍ୟ ଏକ ଛନ୍ଦ 'ଅପରବକ୍ତ୍ର' ଓ 'ଔପଛନ୍ଦସିକ' ଭାବେ ଜଣାଯାଏ।

ଵାଙ୍ମତୀ ରଜରା ଯଃ ସ୍ଯାଦଯୁଗ୍ମେ ଜରଜା ରଗୌ ॥ ୧,୨୧୦.

'ବାଙ୍ମତୀ' ର 'ରଜରା'; ଦୁଇ ପଦରେ 'ଜରଜା' ଓ 'ରଗଉ' ଅଛି।

ଶ୍ରୀଗରୁଡମହାପୁରାଣମ୍ ୨୧୧ ସୂତ ଉଵାଚ । ପ୍ରଥମୋଽଷ୍ଟାକ୍ଷରୈଃ ପାଦୋ ଦ୍ଵିତୀଯୋ ଦ୍ଵାଦଶାକ୍ଷରୈଃ । ତୃତୀଯଃ ଷୋଡଶାର୍ଣୈଶ୍ଚ ଵିଂଶଦ୍ଵର୍ଣୈଶ୍ଚତୁର୍ଥକଃ ॥ ୧,୨୧୧.

ସୂତ କହିଲେ: ପ୍ରଥମ ପଦରେ ଆଠଟି ଅକ୍ଷର, ଦ୍ୱିତୀୟ ପଦରେ ବାରଟି, ତୃତୀୟରେ ସୋଳଟି, ଚତୁର୍ଥରେ କୁଡ଼ିଏ ଅକ୍ଷର ଥାଏ।

ଆପୀଡଃ ସର୍ଵଲଃ ପ୍ରୋକ୍ତଃ ପୂର୍ଵପାଦାନ୍ତଗଦ୍ଵଯଃ ॥ ୧,୨୧୧.

'ଆପୀଡ଼' କୁ 'ସର୍ବଳ' କୁହାଯାଏ, ଯାହା ପୂର୍ବ ପଦ ଶେଷ ଦୁଇଟି ରେ ଥାଏ।

ଦ୍ଵିତୀଯେଽଷ୍ଟାକ୍ଷରୈଃ ପାଦେ କଲିକା ପ୍ରଥମେର୍ଽକଜେ । ଲଵଲୀ ସ୍ଯାତ୍ତୃତୀଯେଽଥ ପୂର୍ଵଵଚ୍ଚାଷ୍ଟ କାକ୍ଷରେ । ପ୍ରୋକ୍ତା ଚାମୃତଧାରେଯଂ ଚତୁରଷ୍ଟାକ୍ଷରେ ସତି ॥ ୧,୨୧୧.

ଦ୍ୱିତୀୟ ପଦରେ 'କଳିକା' ଆଠ ଅକ୍ଷରରେ, ପ୍ରଥମରେ 'ଅର୍କଜ', ତୃତୀୟରେ 'ଲବଳୀ', ଏବଂ ପୂର୍ବର ଭଳି ଆଠ ଅକ୍ଷର ଥାଏ। ସମସ୍ତ ପଦ ଆଠ ଅକ୍ଷର ହେଲେ ଏହାକୁ 'ଅମୃତଧାରା' କୁହନ୍ତି।

(ଇତି ପଦଚତୁରୂର୍ଧ୍ଵପ୍ରକରଣମ୍) । ସଜୌ ସଲୌ ଚ ପ୍ରଥମେ ନସଜା ଗୋ ଦ୍ଵିତୀଯକେ । ତୃତୀଯେ ଭନଭା ଗଶ୍ଚ ଚତୁର୍ଥେ ସଜସା ଜଗୌ ॥ ୧,୨୧୧.

(ଏଠାରେ ଚାରି ପଦ ଛନ୍ଦ ବିଷୟ ଶେଷ) ପ୍ରଥମରେ 'ସଜଉ', 'ସଲଉ'; ଦ୍ୱିତୀୟରେ 'ନସଜା', 'ଗୋ'; ତୃତୀୟରେ 'ଭନଭା', 'ଗ'; ଚତୁର୍ଥରେ 'ସଜସା', 'ଜଗଉ' ଅଛି।

ପୂର୍ଵଵତ୍ସ୍ଯାତ୍ସୌରଭକଂ ତୃତୀଯେଽଘ୍ରୌ ରନୌ ଭଗୌ । ଲଲିତଞ୍ଚାଦ୍ଗତାଵତ୍ସ୍ଯାତୃତୀଯେଂଽଘ୍ରୌ ନନୌ ସସୌ ॥ ୧,୨୧୧.

ପୂର୍ବର ଭଳି 'ସୌରଭକ' ଥାଏ; ତୃତୀୟରେ 'ଘ୍ରଉ', 'ରନଉ', 'ଭଗଉ' ଅଛି। 'ଲଳିତ' ଅଦ୍ଗତ ଭଳି; ତୃତୀୟରେ 'ଘ୍ରଉ', 'ନନଉ', 'ସସଉ' ଅଛି।

(ଇତ୍ଯୁଦ୍ଗତାପ୍ରକରଣମ୍) । ଉପସ୍ଥିତପ୍ରଚୁପିତଂ ପ୍ରଥମେଽଘ୍ରୌ ମସୌ ଜଭୌ । ଗୌ ଦ୍ଵିତୀଯେ ସନଜରା ଗସ୍ତୃତୀଯେ ନନୌ ଚ ସଃ । ନୌ ନଜୌ ଯଶ୍ଚତୁର୍ଥେ ସ୍ଯାଚ୍ଛେଷ ପାଦାଶ୍ଚ ପୂର୍ଵଵତ୍ ॥ ୧,୨୧୧.

(ଏଠାରେ 'ଉଦ୍ଗତ' ବିଷୟ ଶେଷ) 'ଉପସ୍ଥିତ' ଓ 'ପ୍ରଚୁପିତ' ପ୍ରଥମରେ 'ଘ୍ରଉ', 'ମସଉ', 'ଜଭଉ'; ଦ୍ୱିତୀୟରେ 'ଗଉ'; ତୃତୀୟରେ 'ସନଜରା', 'ଗ', 'ନନଉ'; ଚତୁର୍ଥରେ 'ନଉ', 'ନଜଉ', ଓ ଅନ୍ୟ ପଦଗୁଡ଼ିକ ପୂର୍ବଭଳି।

ତୃତୀର୍ଯେଽଘ୍ରୌ ଵିଶେଷଶ୍ଚ ଵୃତ୍ତଂ ସ୍ଯାନ୍ନୌ ସନୌ ନସୌ ॥ ୧,୨୧୧.

ତୃତୀୟରେ 'ଘ୍ରଉ' ବିଶେଷ; ଛନ୍ଦ 'ନଉ', 'ସନଉ', 'ନସଉ' ଅଟୁଟ।

ଆର୍ଷଭଂ ତଜରାଃ ପାଦେ ତୃତୀଯେଽନ୍ଯଚ୍ଚ ପୂର୍ଵଵତ୍ । ପୂର୍ଵଵତ୍ପ୍ରଥମଂ ଶେଷେ ତଜ୍ରାଃ ଶୁଦ୍ଧଵିରାଡ୍ଭଵେତ୍ ॥ ୧,୨୧୧.

'ଆର୍ଷଭ' ରେ 'ତଜରା' ପଦରେ ଥାଏ; ତୃତୀୟରେ ପୂର୍ବଭଳି। ଅନ୍ୟ ସବୁରେ ପ୍ରଥମ ପୂର୍ବଭଳି; 'ତଜରା' କୁ 'ଶୁଦ୍ଧବିରାଟ୍' କୁହନ୍ତି।

(ଇତ୍ଯୁପସ୍ଥିତପ୍ରଚୁପିତପ୍ରକରଣମ୍) । ଵିଷମାକ୍ଷରପାଦଂ ଵା ପଞ୍ଚଷଟ୍କାଦି ଯାଵକମ୍ । ଛନ୍ଦୋଽତ୍ର ନୋକ୍ତା ଗାଥେତି ଦଶଧର୍ଂମାଦିଵଦ୍ଭଵେତ୍ ॥ ୧,୨୧୧.

(ଏଠାରେ 'ଉପସ୍ଥିତ' ଓ 'ପ୍ରଚୁପିତ' ବିଷୟ ଶେଷ) ପାଞ୍ଚ, ଛଅ ଆଦି ଅସମ ଅକ୍ଷର ଥିବା ପଦକୁ ଏଠାରେ ଛନ୍ଦ କୁହାଯାଏ ନାହିଁ; ଏହା 'ଦଶଧର୍ମା' ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ 'ଗାଥା' ଭଳି।

ଶ୍ରୀଗରୁଡମହାପୁରାଣମ୍ ୨୧୨ ସୂତ ଉଵାଚ । ପ୍ରସ୍ତାର ଆଦ୍ଯଗୋଽଥୋ ଲଃ ପରତୁଲ୍ଯୋଽଥ ପୂର୍ଵଗଃ । ନଷ୍ଟମଧ୍ଯେ ସମେଂଽକେ ଲଃ ସମେଽର୍ଧେ ଵିଷମେ ଗୁରୁଃ ॥ ୧,୨୧୨.

ସୂତ କହିଲେ: ପ୍ରସ୍ତାରରେ ପ୍ରଥମ 'ଗଉ', ତାପରେ 'ଲ', ପରେ 'ପରତୁଲ୍ୟ', ତାପରେ 'ପୂର୍ବଗ'; ମଧ୍ୟ ହରାଇଗଲେ ସମ ସଂଖ୍ୟାରେ 'ଲ', ସମର ଅର୍ଧରେ ଓ ଅସମରେ 'ଗୁରୁ' ହୁଏ।

ପ୍ରତିଲୋମଗୁଣଂ ଲାଦ୍ଯଂ ଦ୍ଵିରୁଦ୍ଦିଷ୍ଟକ ଏକନୁତ୍ ॥ ୧,୨୧୨.

ଉଲ୍ଟା କ୍ରମକୁ 'ପ୍ରତିଲୋମଗୁଣ' କୁହନ୍ତି, 'ଲ' ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ, ଦୁଇଥର କହାଯାଏ, ଏବଂ 'ଏକ' ରେ ଶେଷ।

ସଂଖ୍ଯା ଦ୍ଵିରର୍ଧେ ରୂପେ ତୁ ଶୂନ୍ଯଂ ଶୂନ୍ଯେ ଦ୍ଵିରୀରିତମ୍ । ତାଵଦର୍ଧେ ତଦ୍ଗୁଣିତଂ ଦ୍ଵିର୍ଦ୍ଵ୍ଯୂନନ୍ତୁ ତଦନ୍ତତଃ ॥ ୧,୨୧୨.

ସଂଖ୍ୟା ଅର୍ଧରେ ଯେପରି ରୂପ, ଶୂନ୍ୟରେ ଦୁଇଥର କହାଯାଏ। ଯେତେ ଅର୍ଧ, ସେତେ ଗୁଣିତ; ଦୁଇ ଦୁଇ କମିଲେ ଶେଷରେ ହୁଏ।

ପରେ ପୂର୍ଣଂ ପରେ ପୂର୍ଣଂ ମେରୁଃ ପ୍ରସ୍ତାରତୋ ଭଵେତ୍ ॥ ୧,୨୧୨.

ଏପାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣତା, ସେପାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣତା; ମେରୁ ପାହାଡ଼କୁ ଏକ ଚଉକିରେ ବିଛାଇ ଦିଆଯାଇପାରିବ।

ଲଗସଂଖ୍ଯା ଵୃତ୍ତସଂଖ୍ଯା ଚାଦ୍ଯାଙ୍ଗୁଲମଥୋର୍ଧ୍ଵତଃ । ସଂଖ୍ଯୈଵ ଦ୍ଵିଗୁଣୈକୋନାଚ୍ଛନ୍ଦଃ ସାରୋଽଯମୀରିତଃ ॥ ୧,୨୧୨.

ଛୋଟ ଏବଂ ଗୋଳ ଗଣନା, ଆରମ୍ଭରେ ଆଙ୍ଗୁଳି, ପରେ ଉପରକୁ; ସେଇ ଗଣନାକୁ ଦୁଇ ଗୁଣା କରି ଏକକ କରିବା, ଏହି ହେଉଛି ଛନ୍ଦର ମୂଳ ଅର୍ଥ।

ଶ୍ରୀଗରୁଡମହାପୁରାଣମ୍ ୨୧୩ ସୂତ ଉଵାଚ । ହରେଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵାବ୍ରଵୀଦ୍ବ୍ରହ୍ମା ଯଥା ଵ୍ଯାସାଯ ଶୌନକ । ବ୍ରାହ୍ମଣାଦିସମାଚାରଂ ସର୍ଵଦଂ ତେ ତଥା ଵଦେ ॥ ୧,୨୧୩.

ସୂତ କହିଲେ: ହରିଙ୍କ ବିଷୟରେ ଶୁଣି, ବ୍ରହ୍ମା ଯେପରି ବ୍ୟାସ ଓ ଶୌନକଙ୍କୁ କହିଥିଲେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ କେମିତି ଚାଳିବା ଉଚିତ, ସେ ସବୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ସଠିକ୍ ଭାବରେ କହିବି।

ଶ୍ରୁତିସ୍ମୃତୀ ତୁ ଵିଜ୍ଞାଯ ଶ୍ରୌତଂ କର୍ମ ସମାଚରେତ୍ । ଶ୍ରୌତଂ କର୍ମ ନ ଚେଦୁକ୍ତଂ ତଦା ସ୍ମାର୍ତଂ ସମାଚରେତ୍ ॥ ୧,୨୧୩.

ବେଦ ଓ ସ୍ମୃତିକୁ ବୁଝି, ବେଦ ଅନୁସାରେ କର୍ମ କରିବା ଉଚିତ; ବେଦ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କର୍ମ ନଥିଲେ, ସ୍ମୃତି ଅନୁସାରେ କର୍ମ କରିବା ଉଚିତ।

ତତ୍ରାପ୍ଯଶକ୍ତଃ କରଣେ ସଦାଚାରଂ ଚରେଦ୍ଵୁଧଃ । ଶ୍ରୁତିସ୍ମୃତୀ ହ ଵିପ୍ରାଣାଂ ଲୋଚନେ କର୍ମଦର୍ଶନେ ॥ ୧,୨୧୩.

ସେଠି ମଧ୍ୟ କର୍ମ କରିବାରେ ଅସମର୍ଥ ହେଲେ, ସଦାଚାର ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ; ବେଦ ଓ ସ୍ମୃତି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ପାଇଁ କର୍ମ ଦେଖିବାର ଆଖି।

ଶ୍ରୁତ୍ଯୁକ୍ତଃ ପରମୋ ଧର୍ମଃ ସ୍ମୃତିଶାସ୍ତ୍ରଗତୋଽପରଃ । ସିଷ୍ଟାଚାରେଣ ସଂପ୍ରାପ୍ତସ୍ତ୍ରଯୋ ଧର୍ମାଃ ସନାତନାଃ ॥ ୧,୨୧୩.

ବେଦରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ ଧର୍ମ ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ସ୍ମୃତି ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଅନ୍ୟ ଧର୍ମ ଅଛି; ଶିଷ୍ଟମାନଙ୍କ ଆଚାର ଦ୍ୱାରା ତୃତୀୟ ଧର୍ମ ମିଳେ—ଏହି ତିନି ଧର୍ମ ସନାତନ।

ସତ୍ଯଂ ଦାନଂ ଦଯାଲୋଭୋ ଵିଦ୍ଯେଜ୍ଯା ପୂଜନଂ ଦମଃ । ଅଷ୍ଟୌ ତାନି ପଵିତ୍ରାଣି ଶିଷ୍ଟାଚାରସ୍ଯ ଲକ୍ଷଣମ୍ ॥ ୧,୨୧୩.

ସତ୍ୟ, ଦାନ, ଦୟା, ଲୋଭ ନଥିବା, ଶିକ୍ଷା, ପୂଜା, ଦମ—ଏହି ଆଠଟି ପବିତ୍ର, ଶିଷ୍ଟ ଆଚାରର ଚିହ୍ନ।

ତେଜୋମଯାନି ପୂର୍ଵେଷାଂ ଶରୀରାଣୀନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଚ । ନ ଲିପ୍ଯତେ ପାତକେନ ପଦ୍ମପତ୍ରମିଵାମ୍ଭସା ॥ ୧,୨୧୩.

ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କର ଶରୀର ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ତେଜରେ ଗଠିତ; ସେମାନେ ପାପରେ ଲଗି ନଥାନ୍ତି, ଜଳରେ ମାନି ପଦ୍ମପତ୍ର ଭଳି।

ନିଵାସମୁଖ୍ଯା ଵର୍ଣାନାଂ ଧର୍ମାଚାରାଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତାଃ । ସତ୍ଯଂ ଯଜ୍ଞସ୍ତପୋ ଦାନମେତଦ୍ଧର୍ମସ୍ଯ ଲକ୍ଷଣମ୍ ॥ ୧,୨୧୩.

ବର୍ଣ୍ଣମାନଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ ନିବାସ ଧର୍ମ ଓ ଆଚାର; ସତ୍ୟ, ଯଜ୍ଞ, ତପ, ଦାନ—ଏହି ଧର୍ମର ଚିହ୍ନ।

ଅଦତ୍ତସ୍ଯାନୁପାଦାନଂ ଦାନମଧ୍ଯଯନଂ ଜପଃ । ଵିଦ୍ଯା ଵିତ୍ତଂ ତପଃ ଶୌଚଂ କୁଲେ ଜନ୍ମ ତ୍ଵରୋଗିତା ॥ ୧,୨୧୩.

ଅନ୍ୟଙ୍କର ଦିଆ ନେବା ନୁହେଁ, ଦାନ, ଅଧ୍ୟୟନ, ଜପ; ଶିକ୍ଷା, ଧନ, ତପ, ଶୌଚ, ଉତ୍ତମ କୁଳରେ ଜନ୍ମ, ରୋଗ ନଥିବା।

ସଂସାରୋଚ୍ଛିତ୍ତିହେତୁଶ୍ଚ ଧର୍ମାଦେଵ ପ୍ରଵର୍ତତେ । ଧର୍ମାତ୍ସୁଖଂ ଚ ଜ୍ଞାନଂ ଚ ଜ୍ଞାନାନ୍ମୋକ୍ଷୋଽଧିଗମ୍ଯତେ ॥ ୧,୨୧୩.

ସଂସାରର ଶେଷ ହେବାର କାରଣ କେବଳ ଧର୍ମରୁ ହୁଏ; ଧର୍ମରୁ ସୁଖ ଓ ଜ୍ଞାନ ମିଳେ, ଜ୍ଞାନରୁ ମୋକ୍ଷ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ।

ଇଜ୍ଯାଧ୍ଯଯନଦାନାନି ଯଥାଶାସ୍ତ୍ରଂ ସନାତନଃ । ବ୍ରହ୍ମକ୍ଷତ୍ତ୍ରିଯଵୈଶ୍ଯାନାଂ ସାମାନ୍ଯୋ ଧର୍ମ ଉଚ୍ଯତେ ॥ ୧,୨୧୩.

ଯଜ୍ଞ, ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ଦାନ, ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଓ ବୈଶ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସାଧାରଣ ସନାତନ ଧର୍ମ।

ଯାଜନାଧ୍ଯଯନେ ଶୁଦ୍ଧେ ଵିଶୁଦ୍ଧାଚ୍ଚ ପ୍ରତିଗ୍ରହଃ । ଵୃତ୍ତିତ୍ରଯମିଦଂ ପ୍ରାହୁର୍ମୁନଯଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠଵର୍ଣିନଃ ॥ ୧,୨୧୩.

ପବିତ୍ର ଯାଜନ, ପବିତ୍ର ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ପବିତ୍ର ଗ୍ରହଣ; ଏହି ତିନି ଜୀବିକା ପ୍ରକାର ଉତ୍ତମ ବର୍ଣ୍ଣମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଋଷିମାନେ କହିଛନ୍ତି।

ଶସ୍ତ୍ରେଣାଜୀଵନଂ ରାଜ୍ଞୋ ଭୂତାନାଞ୍ଚାଭିରକ୍ଷଣମ୍ । ପାଶୁପାଲ୍ଯଂ କୃଷିଃ ପଣ୍ଯଂ ଵୈଶ୍ଯସ୍ଯାଜୀଵନଂ ସ୍ମୃତମ୍ ॥ ୧,୨୧୩.

ରାଜା ପାଇଁ ଶସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଜୀବିକା ଓ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ରକ୍ଷା; ବୈଶ୍ୟ ପାଇଁ ଗୋପାଳନ, କୃଷି ଓ ବ୍ୟବସାୟ ଜୀବିକା ଭାବରେ ମନ୍ତ୍ରଣା ହୋଇଛି।