ଗରୁଡପୁରାଣମ୍

ଦିଗର୍କୈର୍ଭଦ୍ରକଂ ଭ୍ରୌ ନ୍ରୌ ନରନା ଗୋ ଯଥାକୃତିଃ । ନଜୌ ଭଶ୍ଵାଶ୍ଵଲଲିତଂ ଜଭୌ ଜଭଲଗା ଭଵେତ୍ ॥ ୧,୨୦୯.

ଦିଗର୍କ ସହିତ ଭଦ୍ରକ ଛନ୍ଦ, ଭ୍ରଉ, ନ୍ରଉ, ନରନା ଓ ଗଓ ଯଥାକୃତି; ନଜଉ, ଭଶ୍ୱାଶ୍ୱ, ଲଳିତ, ଜଭଉ, ଜଭଲଗା ଏହି ଛନ୍ଦ।

ମତ୍ତାକ୍ରୀଡଞ୍ଚାଷ୍ଟବାଣଦଶକୈର୍ମୌ ତନୌ ନନୌ । ନଲୌ ଗୁରୁଶ୍ଚ ଵିକୃତିଶ୍ଛିନ୍ନା ସଂକୃତିରୁଚ୍ଯତେ ॥ ୧,୨୦୯.

ମତ୍ତାକ୍ରୀଡା, ଅଷ୍ଟ ବାଣ, ଦଶ, ମଉ, ତନଉ, ନନଉ; ନଲଉ ଓ ଗୁରୁ ସହିତ ବିକୃତି ଛନ୍ଦ, ଛିନ୍ନାକୁ ସଂକୃତି କୁହାଯାଏ।

ପଞ୍ଚାଶ୍ଵାର୍କୈର୍ଭତୌ ତନ୍ଵୀ ନସଭା ଭନଯା ଗଣାଃ । କ୍ରୌଞ୍ଚପଦା ବାଣଶରଵସୁଶୈଲୈର୍ଭମୌ ସଭୌ ॥ ୧,୨୦୯.

ପଞ୍ଚ ଅଶ୍ୱ ଓ ଅର୍କ ସହିତ ଭତଉ, ତନ୍ବୀ, ନସଭା, ଭନୟା ଗଣ; କ୍ରଉଞ୍ଚପଦ, ବାଣ, ଶର, ବସୁଶୈଳ, ଭମଉ, ସଭଉ।

ନୌ ନୌ ଗୋଽତିକୃତିଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ଚ୍ଛନ୍ଦୋ ହ୍ଯୁତ୍କୃତିରୁଚ୍ଯତେ । ଵସ୍ଵୀଶାଶ୍ଵୈର୍ମମତନୈଃ ସ୍ଯାଦ୍ଭୁଜଙ୍ଗଵିଜୃମ୍ଭିତମ୍ ॥ ୧,୨୦୯.

ନଉ, ନଉ, ଗଓ—ଏହାକୁ ଅତିକୃତି ଛନ୍ଦ କୁହାଯାଏ; ଉତ୍କୃତି ନାମକ ଛନ୍ଦ; ବସ୍ୱୀ, ଈଶ, ଅଶ୍ୱ ଓ ମମତନୈଃ ସହିତ ଭୁଜଙ୍ଗବିଜୃମ୍ଭିତ ଛନ୍ଦ।

ନନରସୈର୍ଲଗଯୁକ୍ତୈଶ୍ଚ ଅପଵାହାଖ୍ଯକଂ ଯତିଃ । ଗୁହୈଃ ଷଡ୍ଭୀ ରସୈର୍ବାଣୈର୍ମୋନାଃ ଷଟ୍ସଗଗା ଗଣାଃ ॥ ୧,୨୦୯.

ନନରସ ଓ ଲଘୁ ସହିତ ଅପବାହାଖ୍ୟକ ଛନ୍ଦ; ଛଅ ଗୁହା, ରସ, ବାଣ, ମୋନାଃ ଓ ଛଅ ସଗଗା ଗଣ।

ଚଣ୍ଡଵୃତ୍ତିପ୍ରପାତୋଽସୌ ଦଣ୍ଡକୋ ନୌ ତତୋଽଗରଃ । ରଫେଵୃଦ୍ଧାନ୍ତକାଦସ୍ଯ ଵ୍ଯାଲଜୀମୂତକାଦଯଃ ॥ ୧,୨୦୯.

ଚଣ୍ଡ ଛନ୍ଦ, ପ୍ରପାତ, ଦଣ୍ଡକ, ନଉ, ତାପରେ ଅଗର; ରଫେ, ବୃଦ୍ଧାନ୍ତ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ, ବ୍ୟାଳ, ଜୀମୂତ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ।

ଶ୍ରୀଗରୁଡମହାପୁରାଣମ୍ ୨୧୦ ସୂତ ଉଵାଚ । ସସସଲଗାଶ୍ଚ ଵିଷମେ ପାଦେ ଯଦ୍ଯୁପଚିତ୍ରକମ୍ । ସମେ ଭୌ ଭଗଗାଃ ସ୍ଯୁଶ୍ଚ ଦ୍ରୁତମଧ୍ଯା ଭଭୌ ଭଗୌ ॥ ୧,୨୧୦.

ସୂତ କହିଲେ: ଯଦି ସସସଲଗା ବିଷମ ପଦରେ ଆସେ, ଏହାକୁ ଉପଚିତ୍ରକ କୁହାଯାଏ; ସମ ପଦରେ ଭଉ, ଭଗଗା ଥିଲେ ଦ୍ରୁତମଧ୍ୟା, ଓ ଭଭଉ, ଭଗଉ।

ଗଃ ପାଦେ ଵିଷମେଽନ୍ଯତ୍ର ନଜୌ ଜ୍ଯୌ ଚ ଗଣୌ ସ୍ମୃତୌ ॥ ୧,୨୧୦.

ଅସମ ପଦରେ 'ଗ' ଥାଏ; ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ 'ନଜଉ', 'ଜ୍ୟଉ' ଓ 'ଗଣଉ' ମନେ ରଖିବାକୁ କହାଯାଇଛି।

ଵିଷମେ ଵେଗଵତୀ ସା ଗଃ ସମେ ଭୌ ଭୋ ଗଗୌ ଗଣାଃ । ପାଦେଽସମେ ତଜୌ ରୋ ଗଃ ସମେ ମସୌ ଜଗୌ ଗରୁଃ । ଭଵେଦ୍ଭଦ୍ରଵିରାଟ୍କେତୁମତୀ ତୁ ଵିଷମେ ସଜୌ ॥ ୧,୨୧୦.

ଅସମ ଛନ୍ଦରେ 'ଗ' ବେଗବାନ୍; ସମ ଛନ୍ଦରେ 'ଭଉ', 'ଭୋ', 'ଗଗଉ' ଓ 'ଗଣା' ରହିଛି। ଅସମ ପଦରେ 'ତଜଉ', 'ରୋ', 'ଗ'; ସମ ପଦରେ 'ମସଉ', 'ଜଗଉ', 'ଗରୁ' ଦେଖାଯାଏ। 'ଭଦ୍ରବିରାଟ୍ କେତୁମତୀ' ଅସମ ଛନ୍ଦରେ 'ସଜଉ' ରୂପେ ଅଛି।

ସଗୌ ସମେ ଭ୍ରୌ ନଗଗା ଆଖ୍ଯାନକୀ ତ୍ଵଥାସମେ । ତୌ ଜୋ ଗଗୌ ସମେ ପାଦେ ଜତଜା ଗୁରୁକଦ୍ଵଯମ୍ ॥ ୧,୨୧୦.

ସମ ଛନ୍ଦରେ 'ସଗଉ', 'ଭ୍ରଉ', 'ନଗଗା', 'ଆଖ୍ୟାନକୀ' ରହିଛି; ତାପରେ, ଅସମ ଛନ୍ଦରେ 'ତଉ', 'ଜୋ', 'ଗଗଉ' ଅଛି। ସମ ପଦରେ 'ପାଦେ', 'ଜଟଜା' ଓ ଦୁଇଟି 'ଗୁରୁକ' ଥାଏ।

ଵିପରୀତାଖ୍ଯାନକଂ ସ୍ଯାଦ୍ଵିଷମେ ଜସ୍ତଜୌ ଗଗୌ । ତତୌ ଜଗୌ ସମେ ଗଃ ସ୍ଯାତ୍ପିଙ୍ଗଲେନ ହ୍ଯୁଦାହୃତମ୍ ॥ ୧,୨୧୦.

'ବିପରୀତାଖ୍ୟାନକ' ଅସମ ଛନ୍ଦରେ 'ଜସ', 'ତଜଉ', 'ଗଗଉ' ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ; ସମ ଛନ୍ଦରେ 'ତତଉ', 'ଜଗଉ'; 'ଗ' କୁ ପିଙ୍ଗଳ ଉଦାହରଣ ଦେଇଛନ୍ତି।

ପାଦେଽଥ ଵିଷମେ ଚୈଵ ପୁଷ୍ପିତାଗ୍ରା ନନୌ ରଯୌ । ସମେ ନଜୌ ଜରୌ ଗଶ୍ଚ ଵୈତାଲୀଯଂ ଵଦନ୍ତି ହି । ଵୃତ୍ତଞ୍ଚାପରଵକ୍ତ୍ରାଖ୍ଯମୌପଚ୍ଛନ୍ଦସିକଂ ପରମ୍ ॥ ୧,୨୧୦.

ଅସମ ପଦ ଓ ଛନ୍ଦରେ 'ପୁଷ୍ପିତାଗ୍ରା', 'ନନଉ', 'ରଯଉ' ଥାଏ; ସମ ଛନ୍ଦରେ 'ନଜଉ', 'ଜରଉ', 'ଗ' ରହିଛି—ଏହାକୁ 'ବୈତାଳୀୟ' କୁହନ୍ତି। ଅନ୍ୟ ଏକ ଛନ୍ଦ 'ଅପରବକ୍ତ୍ର' ଓ 'ଔପଛନ୍ଦସିକ' ଭାବେ ଜଣାଯାଏ।

ଵାଙ୍ମତୀ ରଜରା ଯଃ ସ୍ଯାଦଯୁଗ୍ମେ ଜରଜା ରଗୌ ॥ ୧,୨୧୦.

'ବାଙ୍ମତୀ' ର 'ରଜରା'; ଦୁଇ ପଦରେ 'ଜରଜା' ଓ 'ରଗଉ' ଅଛି।

ଶ୍ରୀଗରୁଡମହାପୁରାଣମ୍ ୨୧୧ ସୂତ ଉଵାଚ । ପ୍ରଥମୋଽଷ୍ଟାକ୍ଷରୈଃ ପାଦୋ ଦ୍ଵିତୀଯୋ ଦ୍ଵାଦଶାକ୍ଷରୈଃ । ତୃତୀଯଃ ଷୋଡଶାର୍ଣୈଶ୍ଚ ଵିଂଶଦ୍ଵର୍ଣୈଶ୍ଚତୁର୍ଥକଃ ॥ ୧,୨୧୧.

ସୂତ କହିଲେ: ପ୍ରଥମ ପଦରେ ଆଠଟି ଅକ୍ଷର, ଦ୍ୱିତୀୟ ପଦରେ ବାରଟି, ତୃତୀୟରେ ସୋଳଟି, ଚତୁର୍ଥରେ କୁଡ଼ିଏ ଅକ୍ଷର ଥାଏ।

ଆପୀଡଃ ସର୍ଵଲଃ ପ୍ରୋକ୍ତଃ ପୂର୍ଵପାଦାନ୍ତଗଦ୍ଵଯଃ ॥ ୧,୨୧୧.

'ଆପୀଡ଼' କୁ 'ସର୍ବଳ' କୁହାଯାଏ, ଯାହା ପୂର୍ବ ପଦ ଶେଷ ଦୁଇଟି ରେ ଥାଏ।

ଦ୍ଵିତୀଯେଽଷ୍ଟାକ୍ଷରୈଃ ପାଦେ କଲିକା ପ୍ରଥମେର୍ଽକଜେ । ଲଵଲୀ ସ୍ଯାତ୍ତୃତୀଯେଽଥ ପୂର୍ଵଵଚ୍ଚାଷ୍ଟ କାକ୍ଷରେ । ପ୍ରୋକ୍ତା ଚାମୃତଧାରେଯଂ ଚତୁରଷ୍ଟାକ୍ଷରେ ସତି ॥ ୧,୨୧୧.

ଦ୍ୱିତୀୟ ପଦରେ 'କଳିକା' ଆଠ ଅକ୍ଷରରେ, ପ୍ରଥମରେ 'ଅର୍କଜ', ତୃତୀୟରେ 'ଲବଳୀ', ଏବଂ ପୂର୍ବର ଭଳି ଆଠ ଅକ୍ଷର ଥାଏ। ସମସ୍ତ ପଦ ଆଠ ଅକ୍ଷର ହେଲେ ଏହାକୁ 'ଅମୃତଧାରା' କୁହନ୍ତି।

(ଇତି ପଦଚତୁରୂର୍ଧ୍ଵପ୍ରକରଣମ୍) । ସଜୌ ସଲୌ ଚ ପ୍ରଥମେ ନସଜା ଗୋ ଦ୍ଵିତୀଯକେ । ତୃତୀଯେ ଭନଭା ଗଶ୍ଚ ଚତୁର୍ଥେ ସଜସା ଜଗୌ ॥ ୧,୨୧୧.

(ଏଠାରେ ଚାରି ପଦ ଛନ୍ଦ ବିଷୟ ଶେଷ) ପ୍ରଥମରେ 'ସଜଉ', 'ସଲଉ'; ଦ୍ୱିତୀୟରେ 'ନସଜା', 'ଗୋ'; ତୃତୀୟରେ 'ଭନଭା', 'ଗ'; ଚତୁର୍ଥରେ 'ସଜସା', 'ଜଗଉ' ଅଛି।

ପୂର୍ଵଵତ୍ସ୍ଯାତ୍ସୌରଭକଂ ତୃତୀଯେଽଘ୍ରୌ ରନୌ ଭଗୌ । ଲଲିତଞ୍ଚାଦ୍ଗତାଵତ୍ସ୍ଯାତୃତୀଯେଂଽଘ୍ରୌ ନନୌ ସସୌ ॥ ୧,୨୧୧.

ପୂର୍ବର ଭଳି 'ସୌରଭକ' ଥାଏ; ତୃତୀୟରେ 'ଘ୍ରଉ', 'ରନଉ', 'ଭଗଉ' ଅଛି। 'ଲଳିତ' ଅଦ୍ଗତ ଭଳି; ତୃତୀୟରେ 'ଘ୍ରଉ', 'ନନଉ', 'ସସଉ' ଅଛି।

(ଇତ୍ଯୁଦ୍ଗତାପ୍ରକରଣମ୍) । ଉପସ୍ଥିତପ୍ରଚୁପିତଂ ପ୍ରଥମେଽଘ୍ରୌ ମସୌ ଜଭୌ । ଗୌ ଦ୍ଵିତୀଯେ ସନଜରା ଗସ୍ତୃତୀଯେ ନନୌ ଚ ସଃ । ନୌ ନଜୌ ଯଶ୍ଚତୁର୍ଥେ ସ୍ଯାଚ୍ଛେଷ ପାଦାଶ୍ଚ ପୂର୍ଵଵତ୍ ॥ ୧,୨୧୧.

(ଏଠାରେ 'ଉଦ୍ଗତ' ବିଷୟ ଶେଷ) 'ଉପସ୍ଥିତ' ଓ 'ପ୍ରଚୁପିତ' ପ୍ରଥମରେ 'ଘ୍ରଉ', 'ମସଉ', 'ଜଭଉ'; ଦ୍ୱିତୀୟରେ 'ଗଉ'; ତୃତୀୟରେ 'ସନଜରା', 'ଗ', 'ନନଉ'; ଚତୁର୍ଥରେ 'ନଉ', 'ନଜଉ', ଓ ଅନ୍ୟ ପଦଗୁଡ଼ିକ ପୂର୍ବଭଳି।

ତୃତୀର୍ଯେଽଘ୍ରୌ ଵିଶେଷଶ୍ଚ ଵୃତ୍ତଂ ସ୍ଯାନ୍ନୌ ସନୌ ନସୌ ॥ ୧,୨୧୧.

ତୃତୀୟରେ 'ଘ୍ରଉ' ବିଶେଷ; ଛନ୍ଦ 'ନଉ', 'ସନଉ', 'ନସଉ' ଅଟୁଟ।

ଆର୍ଷଭଂ ତଜରାଃ ପାଦେ ତୃତୀଯେଽନ୍ଯଚ୍ଚ ପୂର୍ଵଵତ୍ । ପୂର୍ଵଵତ୍ପ୍ରଥମଂ ଶେଷେ ତଜ୍ରାଃ ଶୁଦ୍ଧଵିରାଡ୍ଭଵେତ୍ ॥ ୧,୨୧୧.

'ଆର୍ଷଭ' ରେ 'ତଜରା' ପଦରେ ଥାଏ; ତୃତୀୟରେ ପୂର୍ବଭଳି। ଅନ୍ୟ ସବୁରେ ପ୍ରଥମ ପୂର୍ବଭଳି; 'ତଜରା' କୁ 'ଶୁଦ୍ଧବିରାଟ୍' କୁହନ୍ତି।

(ଇତ୍ଯୁପସ୍ଥିତପ୍ରଚୁପିତପ୍ରକରଣମ୍) । ଵିଷମାକ୍ଷରପାଦଂ ଵା ପଞ୍ଚଷଟ୍କାଦି ଯାଵକମ୍ । ଛନ୍ଦୋଽତ୍ର ନୋକ୍ତା ଗାଥେତି ଦଶଧର୍ଂମାଦିଵଦ୍ଭଵେତ୍ ॥ ୧,୨୧୧.

(ଏଠାରେ 'ଉପସ୍ଥିତ' ଓ 'ପ୍ରଚୁପିତ' ବିଷୟ ଶେଷ) ପାଞ୍ଚ, ଛଅ ଆଦି ଅସମ ଅକ୍ଷର ଥିବା ପଦକୁ ଏଠାରେ ଛନ୍ଦ କୁହାଯାଏ ନାହିଁ; ଏହା 'ଦଶଧର୍ମା' ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ 'ଗାଥା' ଭଳି।

ଶ୍ରୀଗରୁଡମହାପୁରାଣମ୍ ୨୧୨ ସୂତ ଉଵାଚ । ପ୍ରସ୍ତାର ଆଦ୍ଯଗୋଽଥୋ ଲଃ ପରତୁଲ୍ଯୋଽଥ ପୂର୍ଵଗଃ । ନଷ୍ଟମଧ୍ଯେ ସମେଂଽକେ ଲଃ ସମେଽର୍ଧେ ଵିଷମେ ଗୁରୁଃ ॥ ୧,୨୧୨.

ସୂତ କହିଲେ: ପ୍ରସ୍ତାରରେ ପ୍ରଥମ 'ଗଉ', ତାପରେ 'ଲ', ପରେ 'ପରତୁଲ୍ୟ', ତାପରେ 'ପୂର୍ବଗ'; ମଧ୍ୟ ହରାଇଗଲେ ସମ ସଂଖ୍ୟାରେ 'ଲ', ସମର ଅର୍ଧରେ ଓ ଅସମରେ 'ଗୁରୁ' ହୁଏ।

ପ୍ରତିଲୋମଗୁଣଂ ଲାଦ୍ଯଂ ଦ୍ଵିରୁଦ୍ଦିଷ୍ଟକ ଏକନୁତ୍ ॥ ୧,୨୧୨.

ଉଲ୍ଟା କ୍ରମକୁ 'ପ୍ରତିଲୋମଗୁଣ' କୁହନ୍ତି, 'ଲ' ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ, ଦୁଇଥର କହାଯାଏ, ଏବଂ 'ଏକ' ରେ ଶେଷ।

ସଂଖ୍ଯା ଦ୍ଵିରର୍ଧେ ରୂପେ ତୁ ଶୂନ୍ଯଂ ଶୂନ୍ଯେ ଦ୍ଵିରୀରିତମ୍ । ତାଵଦର୍ଧେ ତଦ୍ଗୁଣିତଂ ଦ୍ଵିର୍ଦ୍ଵ୍ଯୂନନ୍ତୁ ତଦନ୍ତତଃ ॥ ୧,୨୧୨.

ସଂଖ୍ୟା ଅର୍ଧରେ ଯେପରି ରୂପ, ଶୂନ୍ୟରେ ଦୁଇଥର କହାଯାଏ। ଯେତେ ଅର୍ଧ, ସେତେ ଗୁଣିତ; ଦୁଇ ଦୁଇ କମିଲେ ଶେଷରେ ହୁଏ।

ପରେ ପୂର୍ଣଂ ପରେ ପୂର୍ଣଂ ମେରୁଃ ପ୍ରସ୍ତାରତୋ ଭଵେତ୍ ॥ ୧,୨୧୨.

ଏପାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣତା, ସେପାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣତା; ମେରୁ ପାହାଡ଼କୁ ଏକ ଚଉକିରେ ବିଛାଇ ଦିଆଯାଇପାରିବ।

ଲଗସଂଖ୍ଯା ଵୃତ୍ତସଂଖ୍ଯା ଚାଦ୍ଯାଙ୍ଗୁଲମଥୋର୍ଧ୍ଵତଃ । ସଂଖ୍ଯୈଵ ଦ୍ଵିଗୁଣୈକୋନାଚ୍ଛନ୍ଦଃ ସାରୋଽଯମୀରିତଃ ॥ ୧,୨୧୨.

ଛୋଟ ଏବଂ ଗୋଳ ଗଣନା, ଆରମ୍ଭରେ ଆଙ୍ଗୁଳି, ପରେ ଉପରକୁ; ସେଇ ଗଣନାକୁ ଦୁଇ ଗୁଣା କରି ଏକକ କରିବା, ଏହି ହେଉଛି ଛନ୍ଦର ମୂଳ ଅର୍ଥ।

ଶ୍ରୀଗରୁଡମହାପୁରାଣମ୍ ୨୧୩ ସୂତ ଉଵାଚ । ହରେଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵାବ୍ରଵୀଦ୍ବ୍ରହ୍ମା ଯଥା ଵ୍ଯାସାଯ ଶୌନକ । ବ୍ରାହ୍ମଣାଦିସମାଚାରଂ ସର୍ଵଦଂ ତେ ତଥା ଵଦେ ॥ ୧,୨୧୩.

ସୂତ କହିଲେ: ହରିଙ୍କ ବିଷୟରେ ଶୁଣି, ବ୍ରହ୍ମା ଯେପରି ବ୍ୟାସ ଓ ଶୌନକଙ୍କୁ କହିଥିଲେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ କେମିତି ଚାଳିବା ଉଚିତ, ସେ ସବୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ସଠିକ୍ ଭାବରେ କହିବି।

ଶ୍ରୁତିସ୍ମୃତୀ ତୁ ଵିଜ୍ଞାଯ ଶ୍ରୌତଂ କର୍ମ ସମାଚରେତ୍ । ଶ୍ରୌତଂ କର୍ମ ନ ଚେଦୁକ୍ତଂ ତଦା ସ୍ମାର୍ତଂ ସମାଚରେତ୍ ॥ ୧,୨୧୩.

ବେଦ ଓ ସ୍ମୃତିକୁ ବୁଝି, ବେଦ ଅନୁସାରେ କର୍ମ କରିବା ଉଚିତ; ବେଦ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କର୍ମ ନଥିଲେ, ସ୍ମୃତି ଅନୁସାରେ କର୍ମ କରିବା ଉଚିତ।