ଗରୁଡପୁରାଣମ୍

ସ୍ଯାନ୍ମଣିଗୁଣନିକରୋ ମାଲିନୀ ନନମା ଯଯୌ । ଵସୁସ୍ଵରଯତିଃ ସ୍ଯାଚ୍ଚ ନଜୌ ଭଜ୍ରାଃ ପ୍ରଭଦ୍ରକମ୍ ॥ ୧,୨୦୯.

ମଣିଗୁଣ ଗୋଷ୍ଠୀ ମିଶି ମାଳିନୀ ଛନ୍ଦ ତିଆରି କରେ, ଏହିପରି ନନମା ମଧ୍ୟ ଆଗକୁ ବଢ଼େ। ବସୁସ୍ୱର ଛନ୍ଦ, ନଜଉ, ଭଜ୍ରା ଓ ପ୍ରଭଦ୍ରକ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି।

ଏଲା ସଯୌ ନନୌ ଯଃସ୍ଯାଚ୍ଚିତ୍ରଲେଖାସ୍ଵରାଷ୍ଟକୈଃ । ମରୌ ମଯୌ ଯଶ୍ଚ ଭଵେଦୁକ୍ତେଯମତି ଶର୍କରୀ ॥ ୧,୨୦୯.

ଏଲା, ସୟଉ, ନନଉ—ଯେଉଁଠାରେ ଅଷ୍ଟ ଚିତ୍ରଲେଖା ସ୍ୱର ଅଛି; ମରଉ ଓ ମୟଉ—ଯେଉଁଠାରେ ଏହିପରି ଥାଏ, ଏହାକୁ ଶର୍କରୀ ଛନ୍ଦ କୁହାଯାଏ।

ସ୍ଵରାତ୍ଖଂ ଵୃଷଭଗଜଜୃମ୍ଭିତଂ ଭ୍ରନନା ନଗୌ । ନଜଭଜରା ଵାଣିନୀ ଗଃ ପିଙ୍ଗଲେନାଷ୍ଟିରୀରିତା ॥ ୧,୨୦୯.

ସ୍ୱରାଠାରୁ ଖଂ, ବୃଷଭ, ଗଜ, ଜୃମ୍ଭିତ, ଭ୍ରଣନା ଓ ନଗଉ; ନଜଭଜରା, ବାଣିନୀ, ଗଃ—ଏହି ସବୁ ମିଶି ପିଙ୍ଗଳ ଛନ୍ଦ ଅଷ୍ଟ ଗଣରେ ଉଚ୍ଚାରିତ।

ରସରୁଦ୍ରୈଃ ଶିଖରିଣୀ ଯମୌ ନସଭଲା ଗୁରୁଃ । ଵସୁଗ୍ରଯତିଃ ପୃଥ୍ଵୀ ଜସୌ ଜସଯଲା ଗୁରୁଃ ॥ ୧,୨୦୯.

ରସରୁଦ୍ର, ଶିଖରିଣୀ ଛନ୍ଦ, ଯମଉ, ନସଭଲା ଏବଂ ଗୁରୁ; ବସୁଗ୍ରୟତି ଛନ୍ଦ ପୃଥ୍ୱୀ, ଜସଉ, ଜସୟଲା ଓ ଗୁରୁ।

ଦଶସ୍ଵରୈର୍ଵଂଶପତ୍ରପତିତଂ ଭ୍ରୌନ୍ନଭା ଲଗୌ । ଷଡ୍ଵେଦାଶ୍ଵୈଶ୍ଚ ହରିଣୀ ନସମା ରସଲା ଗୁରୁଃ ॥ ୧,୨୦୯.

ଦଶ ସ୍ୱର ଥିଲେ ବଂଶପତ୍ର ପଡ଼ିଯାଏ, ଭ୍ରଉନ୍ନଭା ଲଘୁ ହୁଏ; ଛଅ ବେଦାଶ୍ୱା ଥିଲେ ହରିଣୀ ଛନ୍ଦ, ନସମା ଓ ରସଲା ଗୁରୁ।

ମନ୍ଦାକ୍ରାନ୍ତବ୍ଧିଷଡ୍ନଗୈର୍ମଭନାସ୍ତତଗା ଗୁରୁଃ । ନର୍ଦଟକଂ ନଜଭଜା ଜଲୌ ଗୋ ଯତିରେଵ ଚ ॥ ୧,୨୦୯.

ମନ୍ଦାକ୍ରାନ୍ତା ଛନ୍ଦ, ଛଅ ନଗ, ମଭନା ଓ ତତଗା ସହିତ ଗୁରୁ ହୁଏ; ନର୍ଦ୍ଦଟକ, ନଜଭଜା, ଜଳଉ ଓ ଗଓ ମଧ୍ୟ ଏକ ଛନ୍ଦ।

ସପ୍ତର୍ତ୍ଵବ୍ଧିଃ କୋକିଲକମତ୍ଯଷ୍ଟିଃ ସ୍ଯାଚ୍ଚ ପୂର୍ଵଵତ୍ । ଭୂତର୍ତ୍ଵଶ୍ଵୈଃ କୁସୁମିତଲତା ମ୍ତୌ ନ୍ଯୌ ଯଯୌ ଧୃତିଃ ॥ ୧,୨୦୯.

ସପ୍ତଋତୁ, କୋକିଳ, କାମତ୍ୟଷ୍ଟି ଛନ୍ଦ ପୂର୍ବପରି; ଭୂତଋତୁ ଓ ଅଶ୍ୱ ସହିତ କୁସୁମିତଲତା, ମ୍ତଉ, ନ୍ୟଉ, ଯୟଉ ଏହା ଧୃତି।

ରସର୍ତ୍ଵଶ୍ଵୈର୍ଯମୌ ନ୍ସୌ ରୌ ମେଘଵିସ୍ଫୂର୍ଜିତା ରଗୌ । ଶାର୍ଦୂଲଵିକ୍ରୀଡିତଂ ମଃ ସୂର୍ଯଶ୍ଵୈଃ ସଜ୍ସତାସ୍ତଗୌ ॥ ୧,୨୦୯.

ରସଋତୁ, ଅଶ୍ୱ, ଯମଉ, ନ୍ସଉ, ରଉ ସହିତ ମେଘବିସ୍ଫୂର୍ଜିତ ଛନ୍ଦ, ରଗଉ; ଶାର୍ଦୂଳବିକ୍ରୀଡିତ, ମଃ, ସୂର୍ଯ୍ୟାଶ୍ୱ, ସଂସତା ଓ ଷ୍ଟଗଉ।

ଛନ୍ଦୋ ହ୍ଯତିଧୃତିଃ ପ୍ରୋକ୍ତମତ ଊର୍ଧ୍ଵଂ କୃତିର୍ଭଵେତ୍ । ସପ୍ତାଶ୍ଵର୍ତୁଃ ସୁଵଦନା ଭ୍ରୌ ମନୌ ଯଭଲା ଗୁରୁଃ ॥ ୧,୨୦୯.

ଅତିଧୃତି ନାମକ ଛନ୍ଦ କୁହାଯାଏ, ତାପରେ କୃତି ଆସେ; ସପ୍ତ ଅଶ୍ୱ ଓ ଋତୁ ସହିତ ସୁବଦନା, ଭ୍ରଉ, ମନଉ, ଯଭଲା ଓ ଗୁରୁ।

ଵୃତ୍ତଂ ରଜୌ ରଜୌ ପାଦେ ରଜୌ ଗୋ ଲଃ କୃତିର୍ଭଵେତ୍ । ତ୍ରିସପ୍ତକୈଃ ସ୍ନଗ୍ଧରା ସ୍ଯାତ୍ପ୍ରକୃତିର୍ମ୍ନଭନୈସ୍ତ୍ରିଯୈଃ ॥ ୧,୨୦୯.

ବୃତ୍ତ ଛନ୍ଦରେ ରଜଉ, ରଜଉ ପଦେ, ରଜଉ, ଗଓ, ଲଃ ଥିଲେ କୃତି ହୁଏ; ତିନି ସପ୍ତକ ସହିତ ସ୍ନଗ୍ଧରା, ପ୍ରକୃତି, ଏବଂ ମ୍ନଭନାଇସ୍ତ୍ରିୟ।

ଦିଗର୍କୈର୍ଭଦ୍ରକଂ ଭ୍ରୌ ନ୍ରୌ ନରନା ଗୋ ଯଥାକୃତିଃ । ନଜୌ ଭଶ୍ଵାଶ୍ଵଲଲିତଂ ଜଭୌ ଜଭଲଗା ଭଵେତ୍ ॥ ୧,୨୦୯.

ଦିଗର୍କ ସହିତ ଭଦ୍ରକ ଛନ୍ଦ, ଭ୍ରଉ, ନ୍ରଉ, ନରନା ଓ ଗଓ ଯଥାକୃତି; ନଜଉ, ଭଶ୍ୱାଶ୍ୱ, ଲଳିତ, ଜଭଉ, ଜଭଲଗା ଏହି ଛନ୍ଦ।

ମତ୍ତାକ୍ରୀଡଞ୍ଚାଷ୍ଟବାଣଦଶକୈର୍ମୌ ତନୌ ନନୌ । ନଲୌ ଗୁରୁଶ୍ଚ ଵିକୃତିଶ୍ଛିନ୍ନା ସଂକୃତିରୁଚ୍ଯତେ ॥ ୧,୨୦୯.

ମତ୍ତାକ୍ରୀଡା, ଅଷ୍ଟ ବାଣ, ଦଶ, ମଉ, ତନଉ, ନନଉ; ନଲଉ ଓ ଗୁରୁ ସହିତ ବିକୃତି ଛନ୍ଦ, ଛିନ୍ନାକୁ ସଂକୃତି କୁହାଯାଏ।

ପଞ୍ଚାଶ୍ଵାର୍କୈର୍ଭତୌ ତନ୍ଵୀ ନସଭା ଭନଯା ଗଣାଃ । କ୍ରୌଞ୍ଚପଦା ବାଣଶରଵସୁଶୈଲୈର୍ଭମୌ ସଭୌ ॥ ୧,୨୦୯.

ପଞ୍ଚ ଅଶ୍ୱ ଓ ଅର୍କ ସହିତ ଭତଉ, ତନ୍ବୀ, ନସଭା, ଭନୟା ଗଣ; କ୍ରଉଞ୍ଚପଦ, ବାଣ, ଶର, ବସୁଶୈଳ, ଭମଉ, ସଭଉ।

ନୌ ନୌ ଗୋଽତିକୃତିଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ଚ୍ଛନ୍ଦୋ ହ୍ଯୁତ୍କୃତିରୁଚ୍ଯତେ । ଵସ୍ଵୀଶାଶ୍ଵୈର୍ମମତନୈଃ ସ୍ଯାଦ୍ଭୁଜଙ୍ଗଵିଜୃମ୍ଭିତମ୍ ॥ ୧,୨୦୯.

ନଉ, ନଉ, ଗଓ—ଏହାକୁ ଅତିକୃତି ଛନ୍ଦ କୁହାଯାଏ; ଉତ୍କୃତି ନାମକ ଛନ୍ଦ; ବସ୍ୱୀ, ଈଶ, ଅଶ୍ୱ ଓ ମମତନୈଃ ସହିତ ଭୁଜଙ୍ଗବିଜୃମ୍ଭିତ ଛନ୍ଦ।

ନନରସୈର୍ଲଗଯୁକ୍ତୈଶ୍ଚ ଅପଵାହାଖ୍ଯକଂ ଯତିଃ । ଗୁହୈଃ ଷଡ୍ଭୀ ରସୈର୍ବାଣୈର୍ମୋନାଃ ଷଟ୍ସଗଗା ଗଣାଃ ॥ ୧,୨୦୯.

ନନରସ ଓ ଲଘୁ ସହିତ ଅପବାହାଖ୍ୟକ ଛନ୍ଦ; ଛଅ ଗୁହା, ରସ, ବାଣ, ମୋନାଃ ଓ ଛଅ ସଗଗା ଗଣ।

ଚଣ୍ଡଵୃତ୍ତିପ୍ରପାତୋଽସୌ ଦଣ୍ଡକୋ ନୌ ତତୋଽଗରଃ । ରଫେଵୃଦ୍ଧାନ୍ତକାଦସ୍ଯ ଵ୍ଯାଲଜୀମୂତକାଦଯଃ ॥ ୧,୨୦୯.

ଚଣ୍ଡ ଛନ୍ଦ, ପ୍ରପାତ, ଦଣ୍ଡକ, ନଉ, ତାପରେ ଅଗର; ରଫେ, ବୃଦ୍ଧାନ୍ତ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ, ବ୍ୟାଳ, ଜୀମୂତ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ।

ଶ୍ରୀଗରୁଡମହାପୁରାଣମ୍ ୨୧୦ ସୂତ ଉଵାଚ । ସସସଲଗାଶ୍ଚ ଵିଷମେ ପାଦେ ଯଦ୍ଯୁପଚିତ୍ରକମ୍ । ସମେ ଭୌ ଭଗଗାଃ ସ୍ଯୁଶ୍ଚ ଦ୍ରୁତମଧ୍ଯା ଭଭୌ ଭଗୌ ॥ ୧,୨୧୦.

ସୂତ କହିଲେ: ଯଦି ସସସଲଗା ବିଷମ ପଦରେ ଆସେ, ଏହାକୁ ଉପଚିତ୍ରକ କୁହାଯାଏ; ସମ ପଦରେ ଭଉ, ଭଗଗା ଥିଲେ ଦ୍ରୁତମଧ୍ୟା, ଓ ଭଭଉ, ଭଗଉ।

ଗଃ ପାଦେ ଵିଷମେଽନ୍ଯତ୍ର ନଜୌ ଜ୍ଯୌ ଚ ଗଣୌ ସ୍ମୃତୌ ॥ ୧,୨୧୦.

ଅସମ ପଦରେ 'ଗ' ଥାଏ; ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ 'ନଜଉ', 'ଜ୍ୟଉ' ଓ 'ଗଣଉ' ମନେ ରଖିବାକୁ କହାଯାଇଛି।

ଵିଷମେ ଵେଗଵତୀ ସା ଗଃ ସମେ ଭୌ ଭୋ ଗଗୌ ଗଣାଃ । ପାଦେଽସମେ ତଜୌ ରୋ ଗଃ ସମେ ମସୌ ଜଗୌ ଗରୁଃ । ଭଵେଦ୍ଭଦ୍ରଵିରାଟ୍କେତୁମତୀ ତୁ ଵିଷମେ ସଜୌ ॥ ୧,୨୧୦.

ଅସମ ଛନ୍ଦରେ 'ଗ' ବେଗବାନ୍; ସମ ଛନ୍ଦରେ 'ଭଉ', 'ଭୋ', 'ଗଗଉ' ଓ 'ଗଣା' ରହିଛି। ଅସମ ପଦରେ 'ତଜଉ', 'ରୋ', 'ଗ'; ସମ ପଦରେ 'ମସଉ', 'ଜଗଉ', 'ଗରୁ' ଦେଖାଯାଏ। 'ଭଦ୍ରବିରାଟ୍ କେତୁମତୀ' ଅସମ ଛନ୍ଦରେ 'ସଜଉ' ରୂପେ ଅଛି।

ସଗୌ ସମେ ଭ୍ରୌ ନଗଗା ଆଖ୍ଯାନକୀ ତ୍ଵଥାସମେ । ତୌ ଜୋ ଗଗୌ ସମେ ପାଦେ ଜତଜା ଗୁରୁକଦ୍ଵଯମ୍ ॥ ୧,୨୧୦.

ସମ ଛନ୍ଦରେ 'ସଗଉ', 'ଭ୍ରଉ', 'ନଗଗା', 'ଆଖ୍ୟାନକୀ' ରହିଛି; ତାପରେ, ଅସମ ଛନ୍ଦରେ 'ତଉ', 'ଜୋ', 'ଗଗଉ' ଅଛି। ସମ ପଦରେ 'ପାଦେ', 'ଜଟଜା' ଓ ଦୁଇଟି 'ଗୁରୁକ' ଥାଏ।

ଵିପରୀତାଖ୍ଯାନକଂ ସ୍ଯାଦ୍ଵିଷମେ ଜସ୍ତଜୌ ଗଗୌ । ତତୌ ଜଗୌ ସମେ ଗଃ ସ୍ଯାତ୍ପିଙ୍ଗଲେନ ହ୍ଯୁଦାହୃତମ୍ ॥ ୧,୨୧୦.

'ବିପରୀତାଖ୍ୟାନକ' ଅସମ ଛନ୍ଦରେ 'ଜସ', 'ତଜଉ', 'ଗଗଉ' ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ; ସମ ଛନ୍ଦରେ 'ତତଉ', 'ଜଗଉ'; 'ଗ' କୁ ପିଙ୍ଗଳ ଉଦାହରଣ ଦେଇଛନ୍ତି।

ପାଦେଽଥ ଵିଷମେ ଚୈଵ ପୁଷ୍ପିତାଗ୍ରା ନନୌ ରଯୌ । ସମେ ନଜୌ ଜରୌ ଗଶ୍ଚ ଵୈତାଲୀଯଂ ଵଦନ୍ତି ହି । ଵୃତ୍ତଞ୍ଚାପରଵକ୍ତ୍ରାଖ୍ଯମୌପଚ୍ଛନ୍ଦସିକଂ ପରମ୍ ॥ ୧,୨୧୦.

ଅସମ ପଦ ଓ ଛନ୍ଦରେ 'ପୁଷ୍ପିତାଗ୍ରା', 'ନନଉ', 'ରଯଉ' ଥାଏ; ସମ ଛନ୍ଦରେ 'ନଜଉ', 'ଜରଉ', 'ଗ' ରହିଛି—ଏହାକୁ 'ବୈତାଳୀୟ' କୁହନ୍ତି। ଅନ୍ୟ ଏକ ଛନ୍ଦ 'ଅପରବକ୍ତ୍ର' ଓ 'ଔପଛନ୍ଦସିକ' ଭାବେ ଜଣାଯାଏ।

ଵାଙ୍ମତୀ ରଜରା ଯଃ ସ୍ଯାଦଯୁଗ୍ମେ ଜରଜା ରଗୌ ॥ ୧,୨୧୦.

'ବାଙ୍ମତୀ' ର 'ରଜରା'; ଦୁଇ ପଦରେ 'ଜରଜା' ଓ 'ରଗଉ' ଅଛି।

ଶ୍ରୀଗରୁଡମହାପୁରାଣମ୍ ୨୧୧ ସୂତ ଉଵାଚ । ପ୍ରଥମୋଽଷ୍ଟାକ୍ଷରୈଃ ପାଦୋ ଦ୍ଵିତୀଯୋ ଦ୍ଵାଦଶାକ୍ଷରୈଃ । ତୃତୀଯଃ ଷୋଡଶାର୍ଣୈଶ୍ଚ ଵିଂଶଦ୍ଵର୍ଣୈଶ୍ଚତୁର୍ଥକଃ ॥ ୧,୨୧୧.

ସୂତ କହିଲେ: ପ୍ରଥମ ପଦରେ ଆଠଟି ଅକ୍ଷର, ଦ୍ୱିତୀୟ ପଦରେ ବାରଟି, ତୃତୀୟରେ ସୋଳଟି, ଚତୁର୍ଥରେ କୁଡ଼ିଏ ଅକ୍ଷର ଥାଏ।

ଆପୀଡଃ ସର୍ଵଲଃ ପ୍ରୋକ୍ତଃ ପୂର୍ଵପାଦାନ୍ତଗଦ୍ଵଯଃ ॥ ୧,୨୧୧.

'ଆପୀଡ଼' କୁ 'ସର୍ବଳ' କୁହାଯାଏ, ଯାହା ପୂର୍ବ ପଦ ଶେଷ ଦୁଇଟି ରେ ଥାଏ।

ଦ୍ଵିତୀଯେଽଷ୍ଟାକ୍ଷରୈଃ ପାଦେ କଲିକା ପ୍ରଥମେର୍ଽକଜେ । ଲଵଲୀ ସ୍ଯାତ୍ତୃତୀଯେଽଥ ପୂର୍ଵଵଚ୍ଚାଷ୍ଟ କାକ୍ଷରେ । ପ୍ରୋକ୍ତା ଚାମୃତଧାରେଯଂ ଚତୁରଷ୍ଟାକ୍ଷରେ ସତି ॥ ୧,୨୧୧.

ଦ୍ୱିତୀୟ ପଦରେ 'କଳିକା' ଆଠ ଅକ୍ଷରରେ, ପ୍ରଥମରେ 'ଅର୍କଜ', ତୃତୀୟରେ 'ଲବଳୀ', ଏବଂ ପୂର୍ବର ଭଳି ଆଠ ଅକ୍ଷର ଥାଏ। ସମସ୍ତ ପଦ ଆଠ ଅକ୍ଷର ହେଲେ ଏହାକୁ 'ଅମୃତଧାରା' କୁହନ୍ତି।

(ଇତି ପଦଚତୁରୂର୍ଧ୍ଵପ୍ରକରଣମ୍) । ସଜୌ ସଲୌ ଚ ପ୍ରଥମେ ନସଜା ଗୋ ଦ୍ଵିତୀଯକେ । ତୃତୀଯେ ଭନଭା ଗଶ୍ଚ ଚତୁର୍ଥେ ସଜସା ଜଗୌ ॥ ୧,୨୧୧.

(ଏଠାରେ ଚାରି ପଦ ଛନ୍ଦ ବିଷୟ ଶେଷ) ପ୍ରଥମରେ 'ସଜଉ', 'ସଲଉ'; ଦ୍ୱିତୀୟରେ 'ନସଜା', 'ଗୋ'; ତୃତୀୟରେ 'ଭନଭା', 'ଗ'; ଚତୁର୍ଥରେ 'ସଜସା', 'ଜଗଉ' ଅଛି।

ପୂର୍ଵଵତ୍ସ୍ଯାତ୍ସୌରଭକଂ ତୃତୀଯେଽଘ୍ରୌ ରନୌ ଭଗୌ । ଲଲିତଞ୍ଚାଦ୍ଗତାଵତ୍ସ୍ଯାତୃତୀଯେଂଽଘ୍ରୌ ନନୌ ସସୌ ॥ ୧,୨୧୧.

ପୂର୍ବର ଭଳି 'ସୌରଭକ' ଥାଏ; ତୃତୀୟରେ 'ଘ୍ରଉ', 'ରନଉ', 'ଭଗଉ' ଅଛି। 'ଲଳିତ' ଅଦ୍ଗତ ଭଳି; ତୃତୀୟରେ 'ଘ୍ରଉ', 'ନନଉ', 'ସସଉ' ଅଛି।

(ଇତ୍ଯୁଦ୍ଗତାପ୍ରକରଣମ୍) । ଉପସ୍ଥିତପ୍ରଚୁପିତଂ ପ୍ରଥମେଽଘ୍ରୌ ମସୌ ଜଭୌ । ଗୌ ଦ୍ଵିତୀଯେ ସନଜରା ଗସ୍ତୃତୀଯେ ନନୌ ଚ ସଃ । ନୌ ନଜୌ ଯଶ୍ଚତୁର୍ଥେ ସ୍ଯାଚ୍ଛେଷ ପାଦାଶ୍ଚ ପୂର୍ଵଵତ୍ ॥ ୧,୨୧୧.

(ଏଠାରେ 'ଉଦ୍ଗତ' ବିଷୟ ଶେଷ) 'ଉପସ୍ଥିତ' ଓ 'ପ୍ରଚୁପିତ' ପ୍ରଥମରେ 'ଘ୍ରଉ', 'ମସଉ', 'ଜଭଉ'; ଦ୍ୱିତୀୟରେ 'ଗଉ'; ତୃତୀୟରେ 'ସନଜରା', 'ଗ', 'ନନଉ'; ଚତୁର୍ଥରେ 'ନଉ', 'ନଜଉ', ଓ ଅନ୍ୟ ପଦଗୁଡ଼ିକ ପୂର୍ବଭଳି।