ଗରୁଡପୁରାଣମ୍

ଭୁଜଙ୍ଗପ୍ରଯାତଂ ଵୃତ୍ତଂ ଚତୁଭିର୍ଯୈଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତମ୍ । ପ୍ରଯଂଵଦା ନଭଜ୍ରୈଶ୍ଚ ମଣିମାଲା ତଯୌ ତଯୌ ॥ ୧,୨୦୯.

ଭୁଜଙ୍ଗପ୍ରୟାତ ଛନ୍ଦକୁ ଚାରିଟି ପଦ ଥିବା ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ପ୍ରୟଂବଦା ଓ ନଭଜ୍ରାଇଁ ସହିତ ମଣିମାଳା ଏବଂ ତୟଉ, ତୟଉ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ।

ଗୁହଵକ୍ତ୍ରୈଶ୍ଚ ସନ୍ନିଦ୍ରା ଲଲିତା ସ୍ଯାତ୍ତଭୌ ଜରୌ । ପ୍ରମିତାକ୍ଷରା ସଜସସୈରୁଜ୍ଜ୍ଵଲା ତୁ ନନୌ ଭରୌ ॥ ୧,୨୦୯.

ଗୁହାବକ୍ତ୍ର ସହିତ ସନ୍ନିଦ୍ରା ଲଲିତା ଅଟେ, ତଭଉ ଓ ଜରଉ ସହିତ; ଉଜ୍ଜ୍ୱଳା ମାପିତ ଅକ୍ଷର ଓ ସଜସସାଇ ସହିତ ନନଉ ଓ ଭରଉ ଅଟେ।

ମମୌ ଯଯୌ ଵୈଶ୍ଵଦେଵୀ ପଞ୍ଚାଶ୍ଵୈଶ୍ଚ ଯତିର୍ଭଵେତ୍ । ମଭୌ ସମୌ ଜଲଧରମାଲାବ୍ଧ୍ଯନ୍ତ୍ଯୈର୍ଯତିଭଵେତ୍ ॥ ୧,୨୦୯.

ମମଉ ଓ ଯୟଉ ଭଳି ଛନ୍ଦ ଭୈଷ୍ଣବୀ ଅଟେ, ପଞ୍ଚାଶଟି ଘୋଡ଼ା ସହିତ ଯତି ହୁଏ; ମଭଉ ଓ ସମଉ ଜଳଧରମାଳା ଓ ଅବ୍ଧ୍ୟ ସହିତ ମଧ୍ୟ ଯତି ଅଟେ।

ନୌ ତତୌ ଗଃ କ୍ଷମାଵୃତ୍ତଂ ତୁରଗୈଶ୍ଚ ରସୈର୍ଯତିଃ । ପ୍ରହର୍ଷିଣୀ ମନୌ ଜ୍ରୌ ଗା ଵହ୍ନିଭିର୍ଦଶଭିର୍ଯତିଃ ॥ ୧,୨୦୯.

ନଉ, ତତଉ ଓ ଗଃ କ୍ଷମାବୃତ୍ତ ଅଟେ, ଘୋଡ଼ା ଓ ରସ ସହିତ ଯତି ହୁଏ; ପ୍ରହର୍ଷିଣୀ ମନଉ, ଜ୍ରଉ ଓ ଗଃ, ଦଶଟି ଅଗ୍ନି ସହିତ ଯତି ଅଟେ।

ଜଭୌ ସଜୌ ଗୋ ରୁଚିରା ଚତୁର୍ଭିଶ୍ଚ ଗ୍ରହୈର୍ଯତିଃ । ମତ୍ତମଯୂରଂ ମତଯାଃ ସଗୌ ଦେଵଗ୍ରହୈର୍ଯତିଃ ॥ ୧,୨୦୯.

ଜଭଉ, ସଜଉ ଓ ଗଃ ମିଶି ରୁଚିରା ହୁଏ, ଚାରିଟି ଗ୍ରହ ସହିତ ଯତି ଅଟେ; ମତ୍ତମୟୂର ମତୟାଃ ଓ ସଗଉ ସହିତ ଦେବଗ୍ରହରେ ଯତି ଅଟେ।

ମଞ୍ଜୁଭାଷିଣୀ ସଜ୍ସା ଜ୍ଗୌ ସୁନନ୍ଦିନୀ ସଜସା ମଗୌ । ନନୌ ତତୌ ଚନ୍ଦ୍ରିକା ଗଃ ସପ୍ତଭିଶ୍ଚ ରସୈର୍ଯତିଃ ॥ ୧,୨୦୯.

ମଞ୍ଜୁଭାଷିଣୀ ସଜ୍ସା ଓ ଜ୍ଗଉ; ସୁନନ୍ଦିନୀ ସଜସା ଓ ମଗଉ; ନନଉ, ତତଉ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରିକା ଗଃ, ସାତଟି ରସ ସହିତ ଯତି ଅଟେ।

ଅସମ୍ବାଧା ମତନସା ଗଗୌ ବାଣଗ୍ରହୈର୍ଯତିଃ । ନନରାଃ ସୋ ଲଧୁଗୁରୁଃ ସ୍ଵରୈଃ ପ୍ରୋକ୍ତାପରାଜିତା ॥ ୧,୨୦୯.

ଅସମ୍ବାଧା ମତନସା ଓ ଗଗଉ ସହିତ ବାଣଗ୍ରହରେ ଯତି ଅଟେ; ନନରା ଲଘୁଗୁରୁ ଅଟେ, ସ୍ୱର ସହିତ ଅପରାଜିତା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ନନୌ ଭନୌ ପ୍ରହରଣକଲିକେଯଂ ଲଗୌ ତଥା । ଵସନ୍ତତିଲକା ସିଂହୋନ୍ନତା ତଭ୍ଜା ଜଗୌ ଗୁରୁଃ ॥ ୧,୨୦୯.

ନନଉ, ଭନଉ ଓ ପ୍ରହରଣକଳିକା ଲଗଉ ଅଟେ; ବସନ୍ତତିଳକା, ସିଂହୋନ୍ନତା ଓ ତଭ୍ଜା ଜଗଉ ଗୁରୁ ଅଟେ।

ଭଜୌ ସନୌ ଗଗାଵିନ୍ଦୁଵଦନାଥ ସୁକେଶରମ୍ । ନରନା ରଲଗାଃ ପାଦେ ଶର୍କରୀ ପ୍ରତିପାଦିତା ॥ ୧,୨୦୯.

ଭଜଉ, ସନଉ ଓ ଗଗାବିନ୍ଦୁ ବଦନାଥ ଓ ସୁକେଶରମ୍ ଅଟେ; ନରନା, ରଳଗାହ୍ ଓ ପାଦେ, ଏହିପରି ଶର୍କରୀ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି।

ଚତୁର୍ଦଶଲଘୁଃ ସ୍ଯାଚ୍ଚ ଶ୍ରେଷ୍ଠା ଶଶିକଲା ସଗା । ରସଗ୍ରହଯତିଃ ସ୍ରକ୍ସ୍ରା ଵସୁଶୈଲଯତିସ୍ତଥା ॥ ୧,୨୦୯.

ଚୌଦ୍ଦ ସବ୍ଦର ଛନ୍ଦ ସବୁଠାରୁ ଉତ୍ତମ, ଏହା ଚାନ୍ଦ୍ରକଳା ଓ ତାହାର ସହଚରମାନେ ସହିତ ଥାଏ। ଏହିପରି ରସଗ୍ରହ, ସ୍ରକ୍ସ୍ରା ଓ ବସୁଶୈଳ ନାମକ ଛନ୍ଦମାନେ ମଧ୍ୟ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ।

ସ୍ଯାନ୍ମଣିଗୁଣନିକରୋ ମାଲିନୀ ନନମା ଯଯୌ । ଵସୁସ୍ଵରଯତିଃ ସ୍ଯାଚ୍ଚ ନଜୌ ଭଜ୍ରାଃ ପ୍ରଭଦ୍ରକମ୍ ॥ ୧,୨୦୯.

ମଣିଗୁଣ ଗୋଷ୍ଠୀ ମିଶି ମାଳିନୀ ଛନ୍ଦ ତିଆରି କରେ, ଏହିପରି ନନମା ମଧ୍ୟ ଆଗକୁ ବଢ଼େ। ବସୁସ୍ୱର ଛନ୍ଦ, ନଜଉ, ଭଜ୍ରା ଓ ପ୍ରଭଦ୍ରକ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି।

ଏଲା ସଯୌ ନନୌ ଯଃସ୍ଯାଚ୍ଚିତ୍ରଲେଖାସ୍ଵରାଷ୍ଟକୈଃ । ମରୌ ମଯୌ ଯଶ୍ଚ ଭଵେଦୁକ୍ତେଯମତି ଶର୍କରୀ ॥ ୧,୨୦୯.

ଏଲା, ସୟଉ, ନନଉ—ଯେଉଁଠାରେ ଅଷ୍ଟ ଚିତ୍ରଲେଖା ସ୍ୱର ଅଛି; ମରଉ ଓ ମୟଉ—ଯେଉଁଠାରେ ଏହିପରି ଥାଏ, ଏହାକୁ ଶର୍କରୀ ଛନ୍ଦ କୁହାଯାଏ।

ସ୍ଵରାତ୍ଖଂ ଵୃଷଭଗଜଜୃମ୍ଭିତଂ ଭ୍ରନନା ନଗୌ । ନଜଭଜରା ଵାଣିନୀ ଗଃ ପିଙ୍ଗଲେନାଷ୍ଟିରୀରିତା ॥ ୧,୨୦୯.

ସ୍ୱରାଠାରୁ ଖଂ, ବୃଷଭ, ଗଜ, ଜୃମ୍ଭିତ, ଭ୍ରଣନା ଓ ନଗଉ; ନଜଭଜରା, ବାଣିନୀ, ଗଃ—ଏହି ସବୁ ମିଶି ପିଙ୍ଗଳ ଛନ୍ଦ ଅଷ୍ଟ ଗଣରେ ଉଚ୍ଚାରିତ।

ରସରୁଦ୍ରୈଃ ଶିଖରିଣୀ ଯମୌ ନସଭଲା ଗୁରୁଃ । ଵସୁଗ୍ରଯତିଃ ପୃଥ୍ଵୀ ଜସୌ ଜସଯଲା ଗୁରୁଃ ॥ ୧,୨୦୯.

ରସରୁଦ୍ର, ଶିଖରିଣୀ ଛନ୍ଦ, ଯମଉ, ନସଭଲା ଏବଂ ଗୁରୁ; ବସୁଗ୍ରୟତି ଛନ୍ଦ ପୃଥ୍ୱୀ, ଜସଉ, ଜସୟଲା ଓ ଗୁରୁ।

ଦଶସ୍ଵରୈର୍ଵଂଶପତ୍ରପତିତଂ ଭ୍ରୌନ୍ନଭା ଲଗୌ । ଷଡ୍ଵେଦାଶ୍ଵୈଶ୍ଚ ହରିଣୀ ନସମା ରସଲା ଗୁରୁଃ ॥ ୧,୨୦୯.

ଦଶ ସ୍ୱର ଥିଲେ ବଂଶପତ୍ର ପଡ଼ିଯାଏ, ଭ୍ରଉନ୍ନଭା ଲଘୁ ହୁଏ; ଛଅ ବେଦାଶ୍ୱା ଥିଲେ ହରିଣୀ ଛନ୍ଦ, ନସମା ଓ ରସଲା ଗୁରୁ।

ମନ୍ଦାକ୍ରାନ୍ତବ୍ଧିଷଡ୍ନଗୈର୍ମଭନାସ୍ତତଗା ଗୁରୁଃ । ନର୍ଦଟକଂ ନଜଭଜା ଜଲୌ ଗୋ ଯତିରେଵ ଚ ॥ ୧,୨୦୯.

ମନ୍ଦାକ୍ରାନ୍ତା ଛନ୍ଦ, ଛଅ ନଗ, ମଭନା ଓ ତତଗା ସହିତ ଗୁରୁ ହୁଏ; ନର୍ଦ୍ଦଟକ, ନଜଭଜା, ଜଳଉ ଓ ଗଓ ମଧ୍ୟ ଏକ ଛନ୍ଦ।

ସପ୍ତର୍ତ୍ଵବ୍ଧିଃ କୋକିଲକମତ୍ଯଷ୍ଟିଃ ସ୍ଯାଚ୍ଚ ପୂର୍ଵଵତ୍ । ଭୂତର୍ତ୍ଵଶ୍ଵୈଃ କୁସୁମିତଲତା ମ୍ତୌ ନ୍ଯୌ ଯଯୌ ଧୃତିଃ ॥ ୧,୨୦୯.

ସପ୍ତଋତୁ, କୋକିଳ, କାମତ୍ୟଷ୍ଟି ଛନ୍ଦ ପୂର୍ବପରି; ଭୂତଋତୁ ଓ ଅଶ୍ୱ ସହିତ କୁସୁମିତଲତା, ମ୍ତଉ, ନ୍ୟଉ, ଯୟଉ ଏହା ଧୃତି।

ରସର୍ତ୍ଵଶ୍ଵୈର୍ଯମୌ ନ୍ସୌ ରୌ ମେଘଵିସ୍ଫୂର୍ଜିତା ରଗୌ । ଶାର୍ଦୂଲଵିକ୍ରୀଡିତଂ ମଃ ସୂର୍ଯଶ୍ଵୈଃ ସଜ୍ସତାସ୍ତଗୌ ॥ ୧,୨୦୯.

ରସଋତୁ, ଅଶ୍ୱ, ଯମଉ, ନ୍ସଉ, ରଉ ସହିତ ମେଘବିସ୍ଫୂର୍ଜିତ ଛନ୍ଦ, ରଗଉ; ଶାର୍ଦୂଳବିକ୍ରୀଡିତ, ମଃ, ସୂର୍ଯ୍ୟାଶ୍ୱ, ସଂସତା ଓ ଷ୍ଟଗଉ।

ଛନ୍ଦୋ ହ୍ଯତିଧୃତିଃ ପ୍ରୋକ୍ତମତ ଊର୍ଧ୍ଵଂ କୃତିର୍ଭଵେତ୍ । ସପ୍ତାଶ୍ଵର୍ତୁଃ ସୁଵଦନା ଭ୍ରୌ ମନୌ ଯଭଲା ଗୁରୁଃ ॥ ୧,୨୦୯.

ଅତିଧୃତି ନାମକ ଛନ୍ଦ କୁହାଯାଏ, ତାପରେ କୃତି ଆସେ; ସପ୍ତ ଅଶ୍ୱ ଓ ଋତୁ ସହିତ ସୁବଦନା, ଭ୍ରଉ, ମନଉ, ଯଭଲା ଓ ଗୁରୁ।

ଵୃତ୍ତଂ ରଜୌ ରଜୌ ପାଦେ ରଜୌ ଗୋ ଲଃ କୃତିର୍ଭଵେତ୍ । ତ୍ରିସପ୍ତକୈଃ ସ୍ନଗ୍ଧରା ସ୍ଯାତ୍ପ୍ରକୃତିର୍ମ୍ନଭନୈସ୍ତ୍ରିଯୈଃ ॥ ୧,୨୦୯.

ବୃତ୍ତ ଛନ୍ଦରେ ରଜଉ, ରଜଉ ପଦେ, ରଜଉ, ଗଓ, ଲଃ ଥିଲେ କୃତି ହୁଏ; ତିନି ସପ୍ତକ ସହିତ ସ୍ନଗ୍ଧରା, ପ୍ରକୃତି, ଏବଂ ମ୍ନଭନାଇସ୍ତ୍ରିୟ।

ଦିଗର୍କୈର୍ଭଦ୍ରକଂ ଭ୍ରୌ ନ୍ରୌ ନରନା ଗୋ ଯଥାକୃତିଃ । ନଜୌ ଭଶ୍ଵାଶ୍ଵଲଲିତଂ ଜଭୌ ଜଭଲଗା ଭଵେତ୍ ॥ ୧,୨୦୯.

ଦିଗର୍କ ସହିତ ଭଦ୍ରକ ଛନ୍ଦ, ଭ୍ରଉ, ନ୍ରଉ, ନରନା ଓ ଗଓ ଯଥାକୃତି; ନଜଉ, ଭଶ୍ୱାଶ୍ୱ, ଲଳିତ, ଜଭଉ, ଜଭଲଗା ଏହି ଛନ୍ଦ।

ମତ୍ତାକ୍ରୀଡଞ୍ଚାଷ୍ଟବାଣଦଶକୈର୍ମୌ ତନୌ ନନୌ । ନଲୌ ଗୁରୁଶ୍ଚ ଵିକୃତିଶ୍ଛିନ୍ନା ସଂକୃତିରୁଚ୍ଯତେ ॥ ୧,୨୦୯.

ମତ୍ତାକ୍ରୀଡା, ଅଷ୍ଟ ବାଣ, ଦଶ, ମଉ, ତନଉ, ନନଉ; ନଲଉ ଓ ଗୁରୁ ସହିତ ବିକୃତି ଛନ୍ଦ, ଛିନ୍ନାକୁ ସଂକୃତି କୁହାଯାଏ।

ପଞ୍ଚାଶ୍ଵାର୍କୈର୍ଭତୌ ତନ୍ଵୀ ନସଭା ଭନଯା ଗଣାଃ । କ୍ରୌଞ୍ଚପଦା ବାଣଶରଵସୁଶୈଲୈର୍ଭମୌ ସଭୌ ॥ ୧,୨୦୯.

ପଞ୍ଚ ଅଶ୍ୱ ଓ ଅର୍କ ସହିତ ଭତଉ, ତନ୍ବୀ, ନସଭା, ଭନୟା ଗଣ; କ୍ରଉଞ୍ଚପଦ, ବାଣ, ଶର, ବସୁଶୈଳ, ଭମଉ, ସଭଉ।

ନୌ ନୌ ଗୋଽତିକୃତିଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ଚ୍ଛନ୍ଦୋ ହ୍ଯୁତ୍କୃତିରୁଚ୍ଯତେ । ଵସ୍ଵୀଶାଶ୍ଵୈର୍ମମତନୈଃ ସ୍ଯାଦ୍ଭୁଜଙ୍ଗଵିଜୃମ୍ଭିତମ୍ ॥ ୧,୨୦୯.

ନଉ, ନଉ, ଗଓ—ଏହାକୁ ଅତିକୃତି ଛନ୍ଦ କୁହାଯାଏ; ଉତ୍କୃତି ନାମକ ଛନ୍ଦ; ବସ୍ୱୀ, ଈଶ, ଅଶ୍ୱ ଓ ମମତନୈଃ ସହିତ ଭୁଜଙ୍ଗବିଜୃମ୍ଭିତ ଛନ୍ଦ।

ନନରସୈର୍ଲଗଯୁକ୍ତୈଶ୍ଚ ଅପଵାହାଖ୍ଯକଂ ଯତିଃ । ଗୁହୈଃ ଷଡ୍ଭୀ ରସୈର୍ବାଣୈର୍ମୋନାଃ ଷଟ୍ସଗଗା ଗଣାଃ ॥ ୧,୨୦୯.

ନନରସ ଓ ଲଘୁ ସହିତ ଅପବାହାଖ୍ୟକ ଛନ୍ଦ; ଛଅ ଗୁହା, ରସ, ବାଣ, ମୋନାଃ ଓ ଛଅ ସଗଗା ଗଣ।

ଚଣ୍ଡଵୃତ୍ତିପ୍ରପାତୋଽସୌ ଦଣ୍ଡକୋ ନୌ ତତୋଽଗରଃ । ରଫେଵୃଦ୍ଧାନ୍ତକାଦସ୍ଯ ଵ୍ଯାଲଜୀମୂତକାଦଯଃ ॥ ୧,୨୦୯.

ଚଣ୍ଡ ଛନ୍ଦ, ପ୍ରପାତ, ଦଣ୍ଡକ, ନଉ, ତାପରେ ଅଗର; ରଫେ, ବୃଦ୍ଧାନ୍ତ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ, ବ୍ୟାଳ, ଜୀମୂତ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ।

ଶ୍ରୀଗରୁଡମହାପୁରାଣମ୍ ୨୧୦ ସୂତ ଉଵାଚ । ସସସଲଗାଶ୍ଚ ଵିଷମେ ପାଦେ ଯଦ୍ଯୁପଚିତ୍ରକମ୍ । ସମେ ଭୌ ଭଗଗାଃ ସ୍ଯୁଶ୍ଚ ଦ୍ରୁତମଧ୍ଯା ଭଭୌ ଭଗୌ ॥ ୧,୨୧୦.

ସୂତ କହିଲେ: ଯଦି ସସସଲଗା ବିଷମ ପଦରେ ଆସେ, ଏହାକୁ ଉପଚିତ୍ରକ କୁହାଯାଏ; ସମ ପଦରେ ଭଉ, ଭଗଗା ଥିଲେ ଦ୍ରୁତମଧ୍ୟା, ଓ ଭଭଉ, ଭଗଉ।

ଗଃ ପାଦେ ଵିଷମେଽନ୍ଯତ୍ର ନଜୌ ଜ୍ଯୌ ଚ ଗଣୌ ସ୍ମୃତୌ ॥ ୧,୨୧୦.

ଅସମ ପଦରେ 'ଗ' ଥାଏ; ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ 'ନଜଉ', 'ଜ୍ୟଉ' ଓ 'ଗଣଉ' ମନେ ରଖିବାକୁ କହାଯାଇଛି।

ଵିଷମେ ଵେଗଵତୀ ସା ଗଃ ସମେ ଭୌ ଭୋ ଗଗୌ ଗଣାଃ । ପାଦେଽସମେ ତଜୌ ରୋ ଗଃ ସମେ ମସୌ ଜଗୌ ଗରୁଃ । ଭଵେଦ୍ଭଦ୍ରଵିରାଟ୍କେତୁମତୀ ତୁ ଵିଷମେ ସଜୌ ॥ ୧,୨୧୦.

ଅସମ ଛନ୍ଦରେ 'ଗ' ବେଗବାନ୍; ସମ ଛନ୍ଦରେ 'ଭଉ', 'ଭୋ', 'ଗଗଉ' ଓ 'ଗଣା' ରହିଛି। ଅସମ ପଦରେ 'ତଜଉ', 'ରୋ', 'ଗ'; ସମ ପଦରେ 'ମସଉ', 'ଜଗଉ', 'ଗରୁ' ଦେଖାଯାଏ। 'ଭଦ୍ରବିରାଟ୍ କେତୁମତୀ' ଅସମ ଛନ୍ଦରେ 'ସଜଉ' ରୂପେ ଅଛି।