ଗରୁଡପୁରାଣମ୍

ପଣଵଂ ସ୍ଯାନ୍ମନଯଗୈର୍ମଯୂରସାରିଣୀ ଭଵେତ୍ । ରଜାଭ୍ଯାଞ୍ଚ ରଗାଭ୍ଯାଞ୍ଚ ରୁକ୍ମଵତୀ ଭମୌ ସଗୌ ॥ ୧,୨୦୯.

'ପଣବ' ମନୟଗଈ, ମୟୂରସାରିଣୀ ହୁଏ। 'ରଜା' ଓ 'ରଗା' ସହିତ, ରୁକ୍ମବତୀ 'ଭମଉ' 'ସଗଉ' ଅଟେ।

ମତ୍ତା ମଭସଗୈର୍ଯୁକ୍ତା ନରଜା ଗୋ ମନୋରମା । ପଙ୍କ୍ତିଚ୍ଛନ୍ଦଃ ସମାଖ୍ଯାତଂ ଜସତା ଗାଵୁପସ୍ଥିତମ୍ ॥ ୧,୨୦୯.

ମ, ଭ, ଗ ଧ୍ୱନି ଯୁକ୍ତ ମଧୁର ଶବ୍ଦରେ ଶୋଭିତ, ମନୁଷ୍ୟ ଓ ଗାଈଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଥିବା, ପଙ୍କ୍ତି ନାମକ ଛନ୍ଦକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି।

ତୌ ଜୋ ଗାଵିନ୍ଦ୍ରଵଜ୍ରା ସ୍ଯାଜ୍ଜତଜ୍ଗା ଗୁପପୂର୍ଵିକା ॥ ୧,୨୦୯.

ଏହାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଯେଉଁ ଛନ୍ଦ 'ଗ', 'ବି', 'ଇନ୍ଦ୍ର' ଏବଂ 'ଜ' ଆରମ୍ଭରେ ଥାଏ, ତାହାକୁ ଗୁପପୂର୍ବିକା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଉପଜାତଯୋଽନ୍ଯାଦ୍ଯନ୍ତାଃ ସୁମୁଖୀ ନଜଜା ଲଗୌ । ଭଭଭା ଗୌ ଦୋଧକଂ ସ୍ଯାଚ୍ଛାଲିନୀ ମତତା ଗଗୌ ॥ ୧,୨୦୯.

ଅନ୍ୟ ଯେଉଁ ଛନ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ଉପଜାତିରେ ଶେଷ ହୁଏ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସୁମୁଖୀ, ନଜଜା ଓ ଲଗଉ କୁହାଯାଏ; ଭଭଭା ଓ ଗଉ ଡୋଢକ ଅଟେ, ଶାଳିନୀ ମତତା ଓ ଗଗଉ ଅଟେ।

ଅବ୍ଧିଲୋକୈଶ୍ଚ ଵିଚ୍ଛେଦୋ ଵାତୋର୍ଂମୋ ମମତା ଗଗୌ । ଶ୍ରୀର୍ଭତୌ ନନଗାଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ପଞ୍ଚଭିଃ ଷଡୂଭିରେଵ ଚ ॥ ୧,୨୦୯.

ଜଳ ଓ ବାୟୁ ଲୋକର ବିଚ୍ଛେଦକୁ ମମତା ଗଗଉ କୁହାଯାଏ; ଶ୍ରୀଭତଉ ଓ ନନଗା ପାଞ୍ଚଟି କିମ୍ବା ଛଅଟି ଅକ୍ଷରରେ ଗଠିତ।

ମଗନା ନୋ ଗୋ ଭ୍ରମରଵିଲାସିତମୁଦାହୃତମ୍ । ରଥୋଦ୍ଧତାର୍ନୌ ରଲଗାଃ ସ୍ଵାଗତା ରନଭା ଗଗୌ ॥ ୧,୨୦୯.

ମଗନା ଓ ଗଉ ମଧୁମକ୍ଷିକାଙ୍କ ଖେଳକୁ ଦର୍ଶାଏ; ରଥୋଦ୍ଧତ ଓ ଅର୍ଣ୍ଣଉ ରଳଗାହ୍, ସ୍ୱାଗତ ଓ ରଣଭା ଗଗଉ ଅଟେ।

ଵୃତ୍ତା ନନୌ ସଗୌ ଗଃ ସ୍ଯାନ୍ନୌ ରଲୌ ଗଃ ସମଦ୍ରିକା । ରଜରା ଲ୍ଗୌ ଶ୍ଯେନିକା ସ୍ଯାଜ୍ଜସତା ଗୌ ଶିଖଣ୍ଡିତମ୍ । ତ୍ରିଷ୍ଟୁପ୍ଛନ୍ଦଃ ସମାଖ୍ଯାତଂ ପିଙ୍ଗଲେନ ମହାତ୍ମନା ॥ ୧,୨୦୯.

ବୃତ୍ତା, ନନଉ, ସଗଉ ଓ ଗଃ ସମମାପି ଅଟେ; ରଜରା ଓ ଲଗଉ ଶ୍ୟେନିକା, ଜସତା ଓ ଗଉ ଶିଖଣ୍ଡିତ; ମହାତ୍ମା ପିଙ୍ଗଳଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଛନ୍ଦକୁ ତ୍ରିଷ୍ଟୁଭ୍ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

ରନୌ ଭସୌ ଚନ୍ଦ୍ରଵର୍ତ୍ମ ଵଂଶସ୍ଥଂ ସ୍ଯାଜ୍ଜତୌ ଜରୌ । ତତୋ ଜରାଵିନ୍ଦ୍ରଵଂଶା ଵେଦସୈସ୍ତୋଟକଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ନ୍ଭୌ ଭ୍ରୌ ଦ୍ରୁତଵିଲମ୍ବିତଂ ପୁଟଶ୍ଚ ସ୍ଯାନ୍ନନୌ ମଯୌ ॥ ୧,୨୦୯.

ରଣଉ, ଭସଉ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରବର୍ତ୍ମ ବଂଶସ୍ଥ ଛନ୍ଦରେ ଅଟେ, ଜତଉ ଓ ଜରଉ ସହିତ; ପରେ ଜରା ଓ ଇନ୍ଦ୍ରବଂଶା ବେଦସଇସ୍ଟୋଟକ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ; ନଭଉ ଓ ଭ୍ରଉ ଦ୍ରୁତବିଲମ୍ବିତ, ପୁଟ ହେଉଛି ନନଉ ଓ ମୟଉ।

ଵସୁଵେଦୈଶ୍ଚ ଵିରତିର୍ମୁଦିତଵଦନା ତ୍ଵିଯମ୍ । ନନରରୈଃ ସମାଖ୍ଯାତା ନଯନା ଯସ୍ତଥା ଭଵେତ୍ ॥ ୧,୨୦୯.

ବସୁବେଦ ଦ୍ୱାରା ବିରତି ଆସେ, ଏହି ମୁଦିତ ମୁହଁ ଥିବା ଛନ୍ଦକୁ ନନରରାଙ୍କ କଥାନୁସାରେ ନୟନା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ସା ତୁ କୁସୁମଵିଚିତ୍ରା ଜଲୋଦ୍ଧତଗତୀ ରସୈଃ । ଜସୌ ଜସୌ ଚ ପାଦେଷୁ ଚତୂରୈଃ ସ୍ତ୍ରଗ୍ଵିଣୀ ମତା ॥ ୧,୨୦୯.

ଫୁଲରେ ସୁଶୋଭିତ ଓ ଜଳର ଚଞ୍ଚଳତା ଭଳି ଗତି ଥିବା ଏହି ଛନ୍ଦ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ପଦରେ ଚାରିଟି ଚତୁର ଜସଉ ଥିଲେ, ଏହାକୁ ଷ୍ଟ୍ରଗ୍ବିଣୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଭୁଜଙ୍ଗପ୍ରଯାତଂ ଵୃତ୍ତଂ ଚତୁଭିର୍ଯୈଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତମ୍ । ପ୍ରଯଂଵଦା ନଭଜ୍ରୈଶ୍ଚ ମଣିମାଲା ତଯୌ ତଯୌ ॥ ୧,୨୦୯.

ଭୁଜଙ୍ଗପ୍ରୟାତ ଛନ୍ଦକୁ ଚାରିଟି ପଦ ଥିବା ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ପ୍ରୟଂବଦା ଓ ନଭଜ୍ରାଇଁ ସହିତ ମଣିମାଳା ଏବଂ ତୟଉ, ତୟଉ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ।

ଗୁହଵକ୍ତ୍ରୈଶ୍ଚ ସନ୍ନିଦ୍ରା ଲଲିତା ସ୍ଯାତ୍ତଭୌ ଜରୌ । ପ୍ରମିତାକ୍ଷରା ସଜସସୈରୁଜ୍ଜ୍ଵଲା ତୁ ନନୌ ଭରୌ ॥ ୧,୨୦୯.

ଗୁହାବକ୍ତ୍ର ସହିତ ସନ୍ନିଦ୍ରା ଲଲିତା ଅଟେ, ତଭଉ ଓ ଜରଉ ସହିତ; ଉଜ୍ଜ୍ୱଳା ମାପିତ ଅକ୍ଷର ଓ ସଜସସାଇ ସହିତ ନନଉ ଓ ଭରଉ ଅଟେ।

ମମୌ ଯଯୌ ଵୈଶ୍ଵଦେଵୀ ପଞ୍ଚାଶ୍ଵୈଶ୍ଚ ଯତିର୍ଭଵେତ୍ । ମଭୌ ସମୌ ଜଲଧରମାଲାବ୍ଧ୍ଯନ୍ତ୍ଯୈର୍ଯତିଭଵେତ୍ ॥ ୧,୨୦୯.

ମମଉ ଓ ଯୟଉ ଭଳି ଛନ୍ଦ ଭୈଷ୍ଣବୀ ଅଟେ, ପଞ୍ଚାଶଟି ଘୋଡ଼ା ସହିତ ଯତି ହୁଏ; ମଭଉ ଓ ସମଉ ଜଳଧରମାଳା ଓ ଅବ୍ଧ୍ୟ ସହିତ ମଧ୍ୟ ଯତି ଅଟେ।

ନୌ ତତୌ ଗଃ କ୍ଷମାଵୃତ୍ତଂ ତୁରଗୈଶ୍ଚ ରସୈର୍ଯତିଃ । ପ୍ରହର୍ଷିଣୀ ମନୌ ଜ୍ରୌ ଗା ଵହ୍ନିଭିର୍ଦଶଭିର୍ଯତିଃ ॥ ୧,୨୦୯.

ନଉ, ତତଉ ଓ ଗଃ କ୍ଷମାବୃତ୍ତ ଅଟେ, ଘୋଡ଼ା ଓ ରସ ସହିତ ଯତି ହୁଏ; ପ୍ରହର୍ଷିଣୀ ମନଉ, ଜ୍ରଉ ଓ ଗଃ, ଦଶଟି ଅଗ୍ନି ସହିତ ଯତି ଅଟେ।

ଜଭୌ ସଜୌ ଗୋ ରୁଚିରା ଚତୁର୍ଭିଶ୍ଚ ଗ୍ରହୈର୍ଯତିଃ । ମତ୍ତମଯୂରଂ ମତଯାଃ ସଗୌ ଦେଵଗ୍ରହୈର୍ଯତିଃ ॥ ୧,୨୦୯.

ଜଭଉ, ସଜଉ ଓ ଗଃ ମିଶି ରୁଚିରା ହୁଏ, ଚାରିଟି ଗ୍ରହ ସହିତ ଯତି ଅଟେ; ମତ୍ତମୟୂର ମତୟାଃ ଓ ସଗଉ ସହିତ ଦେବଗ୍ରହରେ ଯତି ଅଟେ।

ମଞ୍ଜୁଭାଷିଣୀ ସଜ୍ସା ଜ୍ଗୌ ସୁନନ୍ଦିନୀ ସଜସା ମଗୌ । ନନୌ ତତୌ ଚନ୍ଦ୍ରିକା ଗଃ ସପ୍ତଭିଶ୍ଚ ରସୈର୍ଯତିଃ ॥ ୧,୨୦୯.

ମଞ୍ଜୁଭାଷିଣୀ ସଜ୍ସା ଓ ଜ୍ଗଉ; ସୁନନ୍ଦିନୀ ସଜସା ଓ ମଗଉ; ନନଉ, ତତଉ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରିକା ଗଃ, ସାତଟି ରସ ସହିତ ଯତି ଅଟେ।

ଅସମ୍ବାଧା ମତନସା ଗଗୌ ବାଣଗ୍ରହୈର୍ଯତିଃ । ନନରାଃ ସୋ ଲଧୁଗୁରୁଃ ସ୍ଵରୈଃ ପ୍ରୋକ୍ତାପରାଜିତା ॥ ୧,୨୦୯.

ଅସମ୍ବାଧା ମତନସା ଓ ଗଗଉ ସହିତ ବାଣଗ୍ରହରେ ଯତି ଅଟେ; ନନରା ଲଘୁଗୁରୁ ଅଟେ, ସ୍ୱର ସହିତ ଅପରାଜିତା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ନନୌ ଭନୌ ପ୍ରହରଣକଲିକେଯଂ ଲଗୌ ତଥା । ଵସନ୍ତତିଲକା ସିଂହୋନ୍ନତା ତଭ୍ଜା ଜଗୌ ଗୁରୁଃ ॥ ୧,୨୦୯.

ନନଉ, ଭନଉ ଓ ପ୍ରହରଣକଳିକା ଲଗଉ ଅଟେ; ବସନ୍ତତିଳକା, ସିଂହୋନ୍ନତା ଓ ତଭ୍ଜା ଜଗଉ ଗୁରୁ ଅଟେ।

ଭଜୌ ସନୌ ଗଗାଵିନ୍ଦୁଵଦନାଥ ସୁକେଶରମ୍ । ନରନା ରଲଗାଃ ପାଦେ ଶର୍କରୀ ପ୍ରତିପାଦିତା ॥ ୧,୨୦୯.

ଭଜଉ, ସନଉ ଓ ଗଗାବିନ୍ଦୁ ବଦନାଥ ଓ ସୁକେଶରମ୍ ଅଟେ; ନରନା, ରଳଗାହ୍ ଓ ପାଦେ, ଏହିପରି ଶର୍କରୀ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି।

ଚତୁର୍ଦଶଲଘୁଃ ସ୍ଯାଚ୍ଚ ଶ୍ରେଷ୍ଠା ଶଶିକଲା ସଗା । ରସଗ୍ରହଯତିଃ ସ୍ରକ୍ସ୍ରା ଵସୁଶୈଲଯତିସ୍ତଥା ॥ ୧,୨୦୯.

ଚୌଦ୍ଦ ସବ୍ଦର ଛନ୍ଦ ସବୁଠାରୁ ଉତ୍ତମ, ଏହା ଚାନ୍ଦ୍ରକଳା ଓ ତାହାର ସହଚରମାନେ ସହିତ ଥାଏ। ଏହିପରି ରସଗ୍ରହ, ସ୍ରକ୍ସ୍ରା ଓ ବସୁଶୈଳ ନାମକ ଛନ୍ଦମାନେ ମଧ୍ୟ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ।

ସ୍ଯାନ୍ମଣିଗୁଣନିକରୋ ମାଲିନୀ ନନମା ଯଯୌ । ଵସୁସ୍ଵରଯତିଃ ସ୍ଯାଚ୍ଚ ନଜୌ ଭଜ୍ରାଃ ପ୍ରଭଦ୍ରକମ୍ ॥ ୧,୨୦୯.

ମଣିଗୁଣ ଗୋଷ୍ଠୀ ମିଶି ମାଳିନୀ ଛନ୍ଦ ତିଆରି କରେ, ଏହିପରି ନନମା ମଧ୍ୟ ଆଗକୁ ବଢ଼େ। ବସୁସ୍ୱର ଛନ୍ଦ, ନଜଉ, ଭଜ୍ରା ଓ ପ୍ରଭଦ୍ରକ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି।

ଏଲା ସଯୌ ନନୌ ଯଃସ୍ଯାଚ୍ଚିତ୍ରଲେଖାସ୍ଵରାଷ୍ଟକୈଃ । ମରୌ ମଯୌ ଯଶ୍ଚ ଭଵେଦୁକ୍ତେଯମତି ଶର୍କରୀ ॥ ୧,୨୦୯.

ଏଲା, ସୟଉ, ନନଉ—ଯେଉଁଠାରେ ଅଷ୍ଟ ଚିତ୍ରଲେଖା ସ୍ୱର ଅଛି; ମରଉ ଓ ମୟଉ—ଯେଉଁଠାରେ ଏହିପରି ଥାଏ, ଏହାକୁ ଶର୍କରୀ ଛନ୍ଦ କୁହାଯାଏ।

ସ୍ଵରାତ୍ଖଂ ଵୃଷଭଗଜଜୃମ୍ଭିତଂ ଭ୍ରନନା ନଗୌ । ନଜଭଜରା ଵାଣିନୀ ଗଃ ପିଙ୍ଗଲେନାଷ୍ଟିରୀରିତା ॥ ୧,୨୦୯.

ସ୍ୱରାଠାରୁ ଖଂ, ବୃଷଭ, ଗଜ, ଜୃମ୍ଭିତ, ଭ୍ରଣନା ଓ ନଗଉ; ନଜଭଜରା, ବାଣିନୀ, ଗଃ—ଏହି ସବୁ ମିଶି ପିଙ୍ଗଳ ଛନ୍ଦ ଅଷ୍ଟ ଗଣରେ ଉଚ୍ଚାରିତ।

ରସରୁଦ୍ରୈଃ ଶିଖରିଣୀ ଯମୌ ନସଭଲା ଗୁରୁଃ । ଵସୁଗ୍ରଯତିଃ ପୃଥ୍ଵୀ ଜସୌ ଜସଯଲା ଗୁରୁଃ ॥ ୧,୨୦୯.

ରସରୁଦ୍ର, ଶିଖରିଣୀ ଛନ୍ଦ, ଯମଉ, ନସଭଲା ଏବଂ ଗୁରୁ; ବସୁଗ୍ରୟତି ଛନ୍ଦ ପୃଥ୍ୱୀ, ଜସଉ, ଜସୟଲା ଓ ଗୁରୁ।

ଦଶସ୍ଵରୈର୍ଵଂଶପତ୍ରପତିତଂ ଭ୍ରୌନ୍ନଭା ଲଗୌ । ଷଡ୍ଵେଦାଶ୍ଵୈଶ୍ଚ ହରିଣୀ ନସମା ରସଲା ଗୁରୁଃ ॥ ୧,୨୦୯.

ଦଶ ସ୍ୱର ଥିଲେ ବଂଶପତ୍ର ପଡ଼ିଯାଏ, ଭ୍ରଉନ୍ନଭା ଲଘୁ ହୁଏ; ଛଅ ବେଦାଶ୍ୱା ଥିଲେ ହରିଣୀ ଛନ୍ଦ, ନସମା ଓ ରସଲା ଗୁରୁ।

ମନ୍ଦାକ୍ରାନ୍ତବ୍ଧିଷଡ୍ନଗୈର୍ମଭନାସ୍ତତଗା ଗୁରୁଃ । ନର୍ଦଟକଂ ନଜଭଜା ଜଲୌ ଗୋ ଯତିରେଵ ଚ ॥ ୧,୨୦୯.

ମନ୍ଦାକ୍ରାନ୍ତା ଛନ୍ଦ, ଛଅ ନଗ, ମଭନା ଓ ତତଗା ସହିତ ଗୁରୁ ହୁଏ; ନର୍ଦ୍ଦଟକ, ନଜଭଜା, ଜଳଉ ଓ ଗଓ ମଧ୍ୟ ଏକ ଛନ୍ଦ।

ସପ୍ତର୍ତ୍ଵବ୍ଧିଃ କୋକିଲକମତ୍ଯଷ୍ଟିଃ ସ୍ଯାଚ୍ଚ ପୂର୍ଵଵତ୍ । ଭୂତର୍ତ୍ଵଶ୍ଵୈଃ କୁସୁମିତଲତା ମ୍ତୌ ନ୍ଯୌ ଯଯୌ ଧୃତିଃ ॥ ୧,୨୦୯.

ସପ୍ତଋତୁ, କୋକିଳ, କାମତ୍ୟଷ୍ଟି ଛନ୍ଦ ପୂର୍ବପରି; ଭୂତଋତୁ ଓ ଅଶ୍ୱ ସହିତ କୁସୁମିତଲତା, ମ୍ତଉ, ନ୍ୟଉ, ଯୟଉ ଏହା ଧୃତି।

ରସର୍ତ୍ଵଶ୍ଵୈର୍ଯମୌ ନ୍ସୌ ରୌ ମେଘଵିସ୍ଫୂର୍ଜିତା ରଗୌ । ଶାର୍ଦୂଲଵିକ୍ରୀଡିତଂ ମଃ ସୂର୍ଯଶ୍ଵୈଃ ସଜ୍ସତାସ୍ତଗୌ ॥ ୧,୨୦୯.

ରସଋତୁ, ଅଶ୍ୱ, ଯମଉ, ନ୍ସଉ, ରଉ ସହିତ ମେଘବିସ୍ଫୂର୍ଜିତ ଛନ୍ଦ, ରଗଉ; ଶାର୍ଦୂଳବିକ୍ରୀଡିତ, ମଃ, ସୂର୍ଯ୍ୟାଶ୍ୱ, ସଂସତା ଓ ଷ୍ଟଗଉ।

ଛନ୍ଦୋ ହ୍ଯତିଧୃତିଃ ପ୍ରୋକ୍ତମତ ଊର୍ଧ୍ଵଂ କୃତିର୍ଭଵେତ୍ । ସପ୍ତାଶ୍ଵର୍ତୁଃ ସୁଵଦନା ଭ୍ରୌ ମନୌ ଯଭଲା ଗୁରୁଃ ॥ ୧,୨୦୯.

ଅତିଧୃତି ନାମକ ଛନ୍ଦ କୁହାଯାଏ, ତାପରେ କୃତି ଆସେ; ସପ୍ତ ଅଶ୍ୱ ଓ ଋତୁ ସହିତ ସୁବଦନା, ଭ୍ରଉ, ମନଉ, ଯଭଲା ଓ ଗୁରୁ।