ଗରୁଡପୁରାଣମ୍

ଆର୍ଯା ପ୍ରଥମାର୍ଧଲକ୍ଷ୍ମ ଗୀତିଃ ସ୍ଯାଚ୍ଚେଦ୍ଦଲଦ୍ଵଯେ । ଉପଗୀତିର୍ଦ୍ଵିତୀଯାର୍ଧାଦୁଦ୍ଗୀତିର୍ଵ୍ଯତ୍ଯଯାଦ୍ଭଵେତ୍ ॥ ୧,୨୦୮.

ଆର୍ୟାର ପ୍ରଥମ ଅର୍ଧରେ ଚିହ୍ନ ଅଟେ; ଗୀତି ହେଲେ ଦୁଇ ଅର୍ଧରେ ଅଟେ; ଦ୍ୱିତୀୟ ଅର୍ଧରୁ ଉପଗୀତି, ବ୍ୟତିକ୍ରମରୁ ଉଦ୍ଗୀତି ହୁଏ।

ଆର୍ଯାଗୀତିଶ୍ଚାନ୍ତଗୁରୁର୍ଗୋତିଜାତେଶ୍ଚ ଲକ୍ଷଣମ୍ । ଷଟ୍କଲା ଵିଷମେ ଚେତ୍ସ୍ଯୁଃ ସମେଽଷ୍ଟୌ ନ ନିରନ୍ତରାଃ । ସମା ପରାଶ୍ରିତା ନ ସ୍ଯାଦ୍ଵୈତାଲୀଯେ ରଲୌ ଗୁରୁଃ ॥ ୧,୨୦୮.

ଆର୍ୟାଗୀତିର ଶେଷରେ ଗୁରୁ ଅଟେ; ଏହି ଗୋତିଜାତି ଛନ୍ଦର ଚିହ୍ନ; ବିପରୀତ ସ୍ଥାନରେ ଛଅ କଳା, ସମ ସ୍ଥାନରେ ଆଠ, ଅବିରତ ନୁହେଁ; ସମା ନିର୍ଭର କରେନାହିଁ, ବୈତାଳୀୟରେ ଶେଷରେ ଗୁରୁ ଅଟେ।

ଅନ୍ତେର୍ଯୌ ପୂର୍ଵଵଦିଦମୌପଚ୍ଛନ୍ଦସିକଂ ମତମ୍ ॥ ୧,୨୦୮.

ପୂର୍ବର ପରି ମଧ୍ୟରେ ଦୁଇ 'ୟ' ଅଟେ, ଏହି ଅଉପଚ୍ଛନ୍ଦସିକ ଛନ୍ଦ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।

ଭାଦ୍ଗୌ ସ୍ଯାଦାପାତଲିକା ଜ୍ଞେଯାଥୋ ଦକ୍ଷିଣାନ୍ତିକା । ପରାଶ୍ରିତୋ ଦ୍ଵିତୀଯୋ ଲଃ ପାଦେଷୁ ନିଖିଲେଷ୍ଵପି ॥ ୧,୨୦୮.

ଭାଡଗଉ ଆପାତଳିକା ଭାବରେ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ, ଏହିପରି ଦକ୍ଷିଣାନ୍ତିକା ମଧ୍ୟ। ପରାଶ୍ରିତ ଦ୍ୱିତୀୟ 'ଲ' ସମସ୍ତ ପଦରେ ରହିଥାଏ।

ଉଦୀଚ୍ଯଵୃତ୍ତିରସମେ ପ୍ରାଚ୍ଯଵୃତ୍ତିସ୍ତୁ ଯୁଗ୍ମକେ । ସପଞ୍ଚମଶ୍ଚତୁର୍ଥାଂଶେ ଯୁଗପତ୍ତୌ ପ୍ରଵୃତ୍ତକମ୍ ॥ ୧,୨୦୮.

ଉଦୀଚ୍ୟ ଚନ୍ଦ ଅସମ ଭାବରେ ଆସେ, ପ୍ରାଚ୍ୟ ଚନ୍ଦ ଯୁଗମ ଭାବରେ ରହିଥାଏ। ଚତୁର୍ଥ ପଦର ପଞ୍ଚମ ଅକ୍ଷରରେ, ଦୁଇଁଟି ଏକସାଥି ଆରମ୍ଭ ହୁଏ।

ଉଦୀଚ୍ଯାଦ୍ଯଙ୍ଘ୍ରିସଂଯୋଗାଦ୍ଯୁଗ୍ମପାଦୈକପାଦିକା । ଚାରୁହାସିନ୍ଯଯୁଗ୍ମାଙ୍ଘ୍ରୌ ଵୈତାଲୀଯସ୍ଯ ସଂଗ୍ରହଃ ॥ ୧,୨୦୮.

ଉଦୀଚ୍ୟର ପ୍ରଥମ ପଦ ଓ ଯୁଗମ ପଦର ଯୋଗରୁ ଏକପଦିକା ଯୁଗମପଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ବୈତାଳୀୟରେ ଦୁଇଁଟି ପଦ ମନୋହର ଓ ହସୁଥିବା, ଏହାର ଏକତ୍ର ରୂପ ଏହି।

ଵକ୍ତ୍ରଂ ନାଦ୍ଯାନ୍ନସୌ ସ୍ଯାତାଂ ଚତୁର୍ଥାଦ୍ଯଗଣୋ ଭଵେତ୍ । ପଥ୍ଯାଵକ୍ତ୍ରଂ ଜେନ ସମେ ଵିପରୀତାଦିରନ୍ଯଥା ॥ ୧,୨୦୮.

ମୁଖ ନ 'ନ' ରେ ଆରମ୍ଭ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଚତୁର୍ଥ ପଦରେ ଗଣ ଥିବା ଦରକାର। ପଥ୍ୟା ମୁଖ ଜ ରେ ଥିଲେ ସମ, ନହେଲେ ବିପରୀତ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଭାବରେ ହୁଏ।

ଉସମେ ନଶ୍ଚ ଚପଲା ଵିପୁଲା ଲଘୁସପ୍ତମା । ନିଖିଲେ ଵା ସୈତଵସ୍ଯ ମ୍ରୌ ନ୍ତୌ ଚାବ୍ଧେସ୍ତତ୍ପୂର୍ଵକୌ ॥ ୧,୨୦୮.

ଉସମେ, ନ ଓ ଚପଳାରେ, ବିପୁଳାର ସପ୍ତମ ଲଘୁ ଅଛି। ସମସ୍ତରେ, ସୈତବରେ ମ୍ରଉ ଓ ତଉ ଅଛି, ଏବଂ ସାଗରରେ ଏହି ଦୁଇଁଟି 'ତତ' ପୂର୍ବକ ଅଛି।

ଷୋଡଶଲୋଽଚଲଧୃତିର୍ମାତ୍ରାସମକମୁଚ୍ଯତେ ॥ ୧,୨୦୮.

ଷୋଡ଼ଶ ଅକ୍ଷର ଓ ଅଚଳଧୃତି ସହିତ ମାତ୍ରା ସମ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।

ନଵମଲସ୍ତଥା ଗୋଽନ୍ତ୍ଯଃ ଜୋ ନ୍ଲୌଵାଥାମ୍ବୁଧେର୍ଯଥା । ଵିଶ୍ଲୋକଃ ସ୍ଯାତ୍ତଚ୍ଚତୁଷ୍କଦ୍ଵିଗୁଣାଦ୍ଵାନଵାସିକା ॥ ୧,୨୦୮.

ନବ, ମଳ ଓ ଗୋ ଶେଷରେ; ଜୋ, ନ୍ଲଉ ଓ ସାଗରରେ ଯେପରି; ବିଶ୍ଲୋକ ଚାରି ଗୁଣା, କିମ୍ବା ଦୁଇ ଗୁଣା ହେଲେ ନବାସିକା କୁହାଯାଏ।

ବାଣାଷ୍ଟନଵକେଷୁ ସ୍ଯାଲ୍ଲଶ୍ଚିତ୍ରା ଷୋଡଶାତ୍ମିକା । ସମମାତ୍ରାସମାଦିଷ୍ଟଂ ପଦାକୁଲକମୀରିତମ୍ ॥ ୧,୨୦୮.

ବାଣ, ଏଠି ଏଠି ଓ ନଉ ରେ, 'ଲ' ଚିତ୍ରା ଷୋଡ଼ଶାତ୍ମିକା ଅଟେ। ସମ ମାତ୍ରା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ, ଏହାକୁ ପଦାକୁଳକ କୁହାଯାଏ।

ଵୃତ୍ତମାତ୍ରା ଵିନା ଵର୍ଣୈର୍ଲା ଵର୍ଣା ଗୁରୁଭିର୍ଵିନା । ଗୁରୁଵୋ ଲୈର୍ଦଲେ ନିତ୍ଯଂ ପ୍ରମାଣମିତି ନିଶ୍ଚିତମ୍ ॥ ୧,୨୦୮.

ମାତ୍ରା ବିନା ଚନ୍ଦ ଅକ୍ଷର ଦ୍ୱାରା ହୁଏ; 'ଲ' ଗୁରୁ ବିନା ଅଟେ; ଗୁରୁ ଅକ୍ଷର ସବୁବେଳେ ପଦରେ 'ଲ' ଭାବରେ ଅଟେ, ଏହି ନିୟମ ନିଶ୍ଚିତ।

ଅଷ୍ଟାଵିଂଶାତିଲା ଗନ୍ତା ପ୍ରଥମାର୍ଧେ ଦ୍ଵିତୀଯକେ । ତ୍ରିଂଶଦସ୍ଯାଂ ଶିଖା ଗନ୍ତା ଖଞ୍ଜାତଦ୍ଵ୍ଯତ୍ଯଯାଦ୍ଭଵେତ୍ ॥ ୧,୨୦୮.

ଅଷ୍ଟାବିଂଶ 'ଲ' ଦ୍ୱିତୀୟର ପ୍ରଥମ ଅର୍ଧରେ ଯିବ; ତିରିଶ ଶିଖାରେ 'ଲ' ଯିବ, ଖଞ୍ଜର ବିପରୀତ ଭାବରୁ ଏହିପରି ହୁଏ।

ଷୋଡଶାନଙ୍ଗକ୍ରୀଡା ଗା ଦ୍ଵାତ୍ରିଂଶଚ୍ଚରମେ ଚ ଲାଃ । ସପ୍ତଵିଂଶାତିଲା ଗନ୍ତା ଦଲଯୋ ରୁଚିରା ଦ୍ଵଯୋଃ ॥ ୧,୨୦୮.

ଅନଙ୍ଗକ୍ରୀଡାରେ ଷୋଡ଼ଶ, ଶେଷରେ ବତିଶ 'ଲ' ଅଟେ; ସପ୍ତବିଂଶ 'ଲ' ଦୁଇଁଟି ପଦରେ ଯିବ, ଦୁଇଁଟି ରୂପ ମନୋହର।

ମାତ୍ରାଵୃତ୍ତାନି ଚୋକ୍ତାନି ଵର୍ଣଵୃତ୍ତାନି ଵଚ୍ମି ଵୈ ॥ ୧,୨୦୮.

ମାତ୍ରା ଚନ୍ଦଗୁଡିକ କୁହାଯାଇଛି; ଏବେ ମୁଁ ଅକ୍ଷର ଚନ୍ଦ ଦେଖାଇବି।

ଶ୍ରୀଗରୁଡମହାପୁରାଣମ୍ ୨୦୯ ସୂତ ଉଵାଚ । ଶ୍ରୀରୁକ୍ଥା ଗେନ ସା ଜ୍ଞେଯା ଉତ୍ଯୁକ୍ଥା ସ୍ତ୍ରୀ ଗୁରୁଦ୍ଵଯମ୍ । ମୋ ନାରୀ ରୋ ମୃଗୀ ମଧ୍ଯା ମଗୌ କନ୍ଯା ପ୍ରତିଷ୍ଠଯା ॥ ୧,୨୦୯.

ସୂତ କହିଲେ: ଶ୍ରୀରୁକ୍ଥା ଗେନା ଭାବରେ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ; ଉତ୍ୟୁକ୍ଥା ଦୁଇ ଗୁରୁ ସହିତ ନାରୀ ରୂପରେ ଅଟେ। 'ମୋ' ନାରୀ, 'ରୋ' ମୃଗୀ, 'ମଧ୍ୟା' ମଗଉ, 'କନ୍ୟା' ପ୍ରତିଷ୍ଠା।

ଭୋ ଗୌ ପଙ୍କ୍ତିଃ ସୁପ୍ରାତିଷ୍ଠା ତନୁମଧ୍ଯା ତଯୌ ସ୍ମୃତା । ନଯାଭ୍ଯାଂ ବାଲଲଲିତା ଗାଯତ୍ରୀଚ୍ଛନ୍ଦ ଏଵ ହି ॥ ୧,୨୦୯.

'ଭୋ' ଗଉ ପଙ୍କ୍ତି, ସୁପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଓ ମଧ୍ୟରେ ସାରାଳ; ଏହାକୁ 'ତୟଉ' ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। 'ନୟା' ଓ 'ବାଲଲଳିତା' ସହିତ ଏହା ଗାୟତ୍ରୀ ଚନ୍ଦ ଅଟେ।

ମସଗୈର୍ମଦଲେଖା ସ୍ଯାଦୁଷ୍ଣିକ୍ଛନ୍ଦଃ ସ୍ମୃତଂ ବୁଧୈଃ । ଭୌ ଗୌ ଚିତ୍ରପଦା ଖ୍ଯାତା ଵିଦ୍ଯୁନ୍ମାଲା ମମୌ ଗଗୌ ॥ ୧,୨୦୯.

'ମସଗଈ' ଓ 'ମଦଲେଖା' ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉଷ୍ଣିକ ଚନ୍ଦ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ। 'ଭଉ' ଗଉ ଚିତ୍ରପଦା ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ବିଦ୍ୟୁନ୍ମାଳା 'ମମଉ' ଗଗଉ ଅଟେ।

ମାଣଵକଂ ଭାତ୍ତଲଗା ମ୍ନୌ ଗୌ ହଂସରୁତଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ସମାନିକା ରଜଗଲା ଜରଲା ଗଃ ପ୍ରମାଣିକା । ଆଭ୍ଯାମନ୍ଯଦ୍ଵିତାନଂ ସ୍ଯାଦନୁଷ୍ଟୁପ୍ଛନ୍ଦ ଈରିତମ୍ ॥ ୧,୨୦୯.

'ମାଣବକ' ଭାଟ୍ଟଲଗା, 'ମ୍ନଉ' ଗଉ ହଂସରୁତ ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। 'ସମାନିକା', 'ରଜଗଲା', 'ଜରଲା', 'ଗଃ' ପ୍ରମାଣିକା; ଏହି ଦୁଇଁଟି ସହିତ ଅନ୍ୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଅନୁଷ୍ଟୁପ୍ ଚନ୍ଦ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ।

ରନସୈଃ ସ୍ଯାଦ୍ଧଲମୁଖୀ ନୌ ମଃ ଶିଶୁଭୃତା ଭଵେତ୍ । ବୃହତୀଛନ୍ଦ ଇତ୍ଯୁକ୍ତଂ ସ୍ମୌ ଜଗୌ ସ ଵିରାଜିତମ୍ ॥ ୧,୨୦୯.

'ରନସଇ' ଦ୍ୱାରା ହଲମୁଖୀ ହୁଏ; 'ନଉ' 'ମଃ' ଶିଶୁଧାରଣୀ ପାଇଁ; ଏହାକୁ ବୃହତୀ ଚନ୍ଦ କୁହାଯାଏ, 'ସ୍ମଉ' 'ଜଗଉ' ଏହାର ଉଜ୍ୱଳ ରୂପ।

ପଣଵଂ ସ୍ଯାନ୍ମନଯଗୈର୍ମଯୂରସାରିଣୀ ଭଵେତ୍ । ରଜାଭ୍ଯାଞ୍ଚ ରଗାଭ୍ଯାଞ୍ଚ ରୁକ୍ମଵତୀ ଭମୌ ସଗୌ ॥ ୧,୨୦୯.

'ପଣବ' ମନୟଗଈ, ମୟୂରସାରିଣୀ ହୁଏ। 'ରଜା' ଓ 'ରଗା' ସହିତ, ରୁକ୍ମବତୀ 'ଭମଉ' 'ସଗଉ' ଅଟେ।

ମତ୍ତା ମଭସଗୈର୍ଯୁକ୍ତା ନରଜା ଗୋ ମନୋରମା । ପଙ୍କ୍ତିଚ୍ଛନ୍ଦଃ ସମାଖ୍ଯାତଂ ଜସତା ଗାଵୁପସ୍ଥିତମ୍ ॥ ୧,୨୦୯.

ମ, ଭ, ଗ ଧ୍ୱନି ଯୁକ୍ତ ମଧୁର ଶବ୍ଦରେ ଶୋଭିତ, ମନୁଷ୍ୟ ଓ ଗାଈଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଥିବା, ପଙ୍କ୍ତି ନାମକ ଛନ୍ଦକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି।

ତୌ ଜୋ ଗାଵିନ୍ଦ୍ରଵଜ୍ରା ସ୍ଯାଜ୍ଜତଜ୍ଗା ଗୁପପୂର୍ଵିକା ॥ ୧,୨୦୯.

ଏହାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଯେଉଁ ଛନ୍ଦ 'ଗ', 'ବି', 'ଇନ୍ଦ୍ର' ଏବଂ 'ଜ' ଆରମ୍ଭରେ ଥାଏ, ତାହାକୁ ଗୁପପୂର୍ବିକା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଉପଜାତଯୋଽନ୍ଯାଦ୍ଯନ୍ତାଃ ସୁମୁଖୀ ନଜଜା ଲଗୌ । ଭଭଭା ଗୌ ଦୋଧକଂ ସ୍ଯାଚ୍ଛାଲିନୀ ମତତା ଗଗୌ ॥ ୧,୨୦୯.

ଅନ୍ୟ ଯେଉଁ ଛନ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ଉପଜାତିରେ ଶେଷ ହୁଏ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସୁମୁଖୀ, ନଜଜା ଓ ଲଗଉ କୁହାଯାଏ; ଭଭଭା ଓ ଗଉ ଡୋଢକ ଅଟେ, ଶାଳିନୀ ମତତା ଓ ଗଗଉ ଅଟେ।

ଅବ୍ଧିଲୋକୈଶ୍ଚ ଵିଚ୍ଛେଦୋ ଵାତୋର୍ଂମୋ ମମତା ଗଗୌ । ଶ୍ରୀର୍ଭତୌ ନନଗାଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ପଞ୍ଚଭିଃ ଷଡୂଭିରେଵ ଚ ॥ ୧,୨୦୯.

ଜଳ ଓ ବାୟୁ ଲୋକର ବିଚ୍ଛେଦକୁ ମମତା ଗଗଉ କୁହାଯାଏ; ଶ୍ରୀଭତଉ ଓ ନନଗା ପାଞ୍ଚଟି କିମ୍ବା ଛଅଟି ଅକ୍ଷରରେ ଗଠିତ।

ମଗନା ନୋ ଗୋ ଭ୍ରମରଵିଲାସିତମୁଦାହୃତମ୍ । ରଥୋଦ୍ଧତାର୍ନୌ ରଲଗାଃ ସ୍ଵାଗତା ରନଭା ଗଗୌ ॥ ୧,୨୦୯.

ମଗନା ଓ ଗଉ ମଧୁମକ୍ଷିକାଙ୍କ ଖେଳକୁ ଦର୍ଶାଏ; ରଥୋଦ୍ଧତ ଓ ଅର୍ଣ୍ଣଉ ରଳଗାହ୍, ସ୍ୱାଗତ ଓ ରଣଭା ଗଗଉ ଅଟେ।

ଵୃତ୍ତା ନନୌ ସଗୌ ଗଃ ସ୍ଯାନ୍ନୌ ରଲୌ ଗଃ ସମଦ୍ରିକା । ରଜରା ଲ୍ଗୌ ଶ୍ଯେନିକା ସ୍ଯାଜ୍ଜସତା ଗୌ ଶିଖଣ୍ଡିତମ୍ । ତ୍ରିଷ୍ଟୁପ୍ଛନ୍ଦଃ ସମାଖ୍ଯାତଂ ପିଙ୍ଗଲେନ ମହାତ୍ମନା ॥ ୧,୨୦୯.

ବୃତ୍ତା, ନନଉ, ସଗଉ ଓ ଗଃ ସମମାପି ଅଟେ; ରଜରା ଓ ଲଗଉ ଶ୍ୟେନିକା, ଜସତା ଓ ଗଉ ଶିଖଣ୍ଡିତ; ମହାତ୍ମା ପିଙ୍ଗଳଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଛନ୍ଦକୁ ତ୍ରିଷ୍ଟୁଭ୍ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

ରନୌ ଭସୌ ଚନ୍ଦ୍ରଵର୍ତ୍ମ ଵଂଶସ୍ଥଂ ସ୍ଯାଜ୍ଜତୌ ଜରୌ । ତତୋ ଜରାଵିନ୍ଦ୍ରଵଂଶା ଵେଦସୈସ୍ତୋଟକଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ନ୍ଭୌ ଭ୍ରୌ ଦ୍ରୁତଵିଲମ୍ବିତଂ ପୁଟଶ୍ଚ ସ୍ଯାନ୍ନନୌ ମଯୌ ॥ ୧,୨୦୯.

ରଣଉ, ଭସଉ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରବର୍ତ୍ମ ବଂଶସ୍ଥ ଛନ୍ଦରେ ଅଟେ, ଜତଉ ଓ ଜରଉ ସହିତ; ପରେ ଜରା ଓ ଇନ୍ଦ୍ରବଂଶା ବେଦସଇସ୍ଟୋଟକ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ; ନଭଉ ଓ ଭ୍ରଉ ଦ୍ରୁତବିଲମ୍ବିତ, ପୁଟ ହେଉଛି ନନଉ ଓ ମୟଉ।

ଵସୁଵେଦୈଶ୍ଚ ଵିରତିର୍ମୁଦିତଵଦନା ତ୍ଵିଯମ୍ । ନନରରୈଃ ସମାଖ୍ଯାତା ନଯନା ଯସ୍ତଥା ଭଵେତ୍ ॥ ୧,୨୦୯.

ବସୁବେଦ ଦ୍ୱାରା ବିରତି ଆସେ, ଏହି ମୁଦିତ ମୁହଁ ଥିବା ଛନ୍ଦକୁ ନନରରାଙ୍କ କଥାନୁସାରେ ନୟନା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।