ଶୁକ୍ଲକୀଲାଲପାଶ୍ଚୈଵ ଶୁଚିଶ୍ଚ ଗ୍ରାମଣୀଃ ସୁଧୀଃ । ପଟୁଃ କମଲଭୂଃ କର୍ତା ସୁମତୋ ବହଵଃ ସୁନୌଃ ॥ ୧,୨୦୬.
ଧଳା, କଳା, ଲାଲ, ପବିତ୍ର, ଗ୍ରାମର ମୁଖିଆ, ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଚତୁର, ପଦ୍ମରୁ ଜନ୍ମିତ, କର୍ତ୍ତା, ବୁଦ୍ଧିଶାଳୀ, ବହୁ, ଭଲ ପୁଅ — ଏଗୁଡିକୁ ପୁରୁଷ ଲିଙ୍ଗ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।
ସତ୍ଯା ନାଗ୍ନ୍ଯସ୍ତଥା ପୁଂସୋ ହ୍ଯଭକ୍ଷଯତ ଦୀର୍ଘପାତ୍ । ସର୍ଵଵିଶ୍ଵୋଭ ଯେ ଚୋଭୌ ଏକୋନ୍ଯାନ୍ଯତରାଣି ଚ ॥ ୧,୨୦୬.
ସତ୍ୟବାଦୀ, ସାପ, ଅଗ୍ନି — ଏଗୁଡିକୁ ପୁରୁଷ ଲିଙ୍ଗ; ଖାଇବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, ଦୂରେ ପଡ଼ିଥିବା, ସମସ୍ତ, ବିଶ୍ୱ, ଉଭୟ, ଏକ କମ୍, ଅନ୍ୟ — ଏଗୁଡିକୁ ପୁରୁଷ ଲିଙ୍ଗ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।
ଡତରୋ ଡତମୋ ନେମସ୍ତ୍ଵଃ ସମୋଽଥ ସିମେତରୌ । ପୂର୍ଵଶ୍ଚୈଵାଧରଶ୍ଚୈଵ ଦକ୍ଷିଣଶ୍ଚୋତ୍ତରାଵରୌ ॥ ୧,୨୦୬.
ଡଟର, ଡଟମ, ନେମ, ତ୍ୱଃ, ସମ, ସିମେତର; ପୂର୍ବ, ଅଧର, ଦକ୍ଷିଣ, ଉତ୍ତରାବର — ଏଗୁଡିକୁ ପୁରୁଷ ଲିଙ୍ଗ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।
ପରଶ୍ଚାନ୍ତରମପ୍ଯେତଦ୍ଯତ୍ତ୍ଯତ୍କିମଦସସ୍ତ୍ଵିଦମ୍ । ଯୁଷ୍ମଦସ୍ମତ୍ତତ୍ପ୍ରଥମଚରମାଲ୍ପତଯାର୍ଧକାଃ ॥ ୧,୨୦୬.
ପର ଏବଂ ଅନ୍ତର ମଧ୍ୟ ଏଭଳି; ଯତ, ତତ, କିମ୍, ଅଦସ୍ — ଏଗୁଡିକୁ ନପୁଂସକ ଲିଙ୍ଗ; ତୁମେ, ଆମେ, ତତ — ପ୍ରଥମ, ଦ୍ୱିତୀୟ, ତୃତୀୟ ପୁରୁଷ — ଏଗୁଡିକୁ ଦ୍ୱୀତ୍ୱ ବଚନ।
ତଥା କତିପଯୋ ଦ୍ଵୌ ଚେତ୍ଯେଵଂ ସର୍ଵାଦଯସ୍ତଥା । ଶୃଣୋତ୍ଯାଦ୍ଯା ଜୁହୋତିଶ୍ଚ ଜହାତିଶ୍ଚ ଦଧାତ୍ଯପି ॥ ୧,୨୦୬.
ଏହିପରି, କିଛି, ଦୁଇ, ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସଂଖ୍ୟା; ଶୁଣିବା, ଅର୍ପଣ କରିବା, ଛାଡ଼ିବା, ରଖିବା ମଧ୍ୟ।
ଦୀପ୍ଯତିଃ ସ୍ତୂଯତିଶ୍ଚୈଵ ପୁତ୍ତ୍ରୀଯତି ଧନୀଯତି । ତ୍ରୁଟ୍ଯତି ମ୍ରିଯତେ ଚୈଵ ଚିଚୀଷତି ନିନୀଷତି ॥ ୧,୨୦୬.
ଦୀପ୍ତି କରିବା, ପ୍ରଶଂସିତ ହେବା, ପୁଅ ଚାହିବା, ଧନ ଚାହିବା, ଭାଙ୍ଗିବା, ମୃତ୍ୟୁ ହେବା, ସଂଗ୍ରହ କରିବା ଇଚ୍ଛା, ନେଇଯିବା ଇଚ୍ଛା।
ସର୍ଵେ ତିଷ୍ଠନ୍ତି ସର୍ଵସ୍ମୈ ସର୍ଵସ୍ମାତ୍ସର୍ଵନ୍ତୋ ଗତଃ । ସର୍ଵେଷାଂ ଚୈଵ ସର୍ଵସ୍ମିନ୍ନେଵଂ ଵିଶ୍ଵାଦଯସ୍ତଥା ॥ ୧,୨୦୬.
ସମସ୍ତେ ଉଭୟ ଥାନ୍ତି, ସମସ୍ତଙ୍କୁ, ସମସ୍ତରୁ, ସମସ୍ତରେ ଶେଷ; ସମସ୍ତଙ୍କର, ସମସ୍ତରେ — ଏଭଳି, ବିଶ୍ୱ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶବ୍ଦ।
ପୂର୍ଵେ ପୂର୍ଵାଶ୍ଚ ପୂର୍ଵସ୍ମାତ୍ପୂର୍ଵସ୍ମିନ୍ପୂର୍ଵ ଈରିତଃ । ସୂତ ଉଵାଚ । ସୁପ୍ତିଙନ୍ତୁଂ ସିଦ୍ଧରୂପଂ ନାମମାତ୍ରେଣ ଦର୍ଶିତମ୍ । କାତ୍ଯାଯନଃ କୁମାରାତ୍ତୁ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵିସ୍ତରମବ୍ରଵୀତ୍ ॥ ୧,୨୦୬.
ପୂର୍ବ, ପୂର୍ବା, ପୂର୍ବସ୍ମାତ, ପୂର୍ବସ୍ମିନ୍, ପୂର୍ବ ଏହିପରି କୁହାଯାଏ; ସୂତ କହିଲେ: ସୁପ୍-ତିଙ୍-ଅନ୍ତୁ ସିଦ୍ଧ ରୂପ କେବଳ ନାମ ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଇଛି; କୁମାରଙ୍କଠୁ ଏହି ବିସ୍ତୃତ ବିବରଣୀ ଶୁଣି କାତ୍ୟାୟନ ଅଧିକ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କଲେ।
ଶ୍ରୀଗରୁଡମହାପୁରାଣମ୍ ୨୦୮ ସୂତ ଉଵାଚ । ଆର୍ଯାଲକ୍ଷ୍ମ ତ୍ଵଷ୍ଟ ଗଣାଃ ସଦା ଜୋ ଵିଷମେ ନ ହି । ଷଷ୍ଠେ ଜୋ ନ୍ଲୌ ଵାପି ଭଵେତ୍ପଦଂ ଷଷ୍ଠେ ଦ୍ଵିତୀଯଲାତ୍ ॥ ୧,୨୦୮.
ସୂତ କହିଲେ: ଆର୍ୟା ଛନ୍ଦର ଚିହ୍ନଗୁଡିକ ଏହିପରି — ତ୍ୱଷ୍ଟା ଗଣ ସଦା ଯୋଡ଼ାଯାଏ, ବିପରୀତ ସ୍ଥାନରେ ନୁହେଁ; ଷଷ୍ଠ ଅଂଶରେ ଜୋ କିମ୍ବା ନ୍ଲଉ ହୋଇପାରେ, ଷଷ୍ଠ ଅଂଶରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଂଶରୁ ଶବ୍ଦ ହୁଏ।
ଆଦିତଃ ସପ୍ତମେ ହ୍ରସ୍ଵା ଦ୍ଵିତୀଯାର୍ଧେ ଶରେ ତତଃ । ତ୍ରିଗଣାଙ୍ଘ୍ରିଶ୍ଚ ପଥ୍ଯା ସ୍ଯାଦ୍ଵିପୁଲା ଵହ୍ନିଲଙ୍ଘନାତ୍ ॥ ୧,୨୦୮.
ଆରମ୍ଭରୁ ସପ୍ତମ ଅଂଶରେ ହ୍ରସ୍ୱ ଅକ୍ଷର; ଦ୍ୱିତୀୟ ଅର୍ଧରେ ଶର; ତିନି ଗଣ ଏବଂ ଚରଣ ଠିକ୍ ଅଟେ, ଭିପୁଳା ଅଗ୍ନି ଲଂଘନରୁ ହୁଏ।
ଗ୍ମଧ୍ଯେ ଦ୍ଵିତୁର୍ଯୌ ଜୌ ଚପଲା ମୁଖପୂର୍ଵାଦିଚାପଲା । ଦ୍ଵିତୀଯାର୍ଧେ ସଜଘନା ଆର୍ଯାଜାତେଶ୍ଚ ଲକ୍ଷଣମ୍ ॥ ୧,୨୦୮.
ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଂଶ 'ୟ', 'ଜଉ' ହେଉଛି ଚପଳା, ଚରଣ ଆରମ୍ଭରୁ ଚପଳା; ଦ୍ୱିତୀୟ ଅର୍ଧରେ ସଜଘନା; ଏହି ଆର୍ୟା ଏବଂ ଜାତି ଛନ୍ଦର ଚିହ୍ନ।
ଆର୍ଯା ପ୍ରଥମାର୍ଧଲକ୍ଷ୍ମ ଗୀତିଃ ସ୍ଯାଚ୍ଚେଦ୍ଦଲଦ୍ଵଯେ । ଉପଗୀତିର୍ଦ୍ଵିତୀଯାର୍ଧାଦୁଦ୍ଗୀତିର୍ଵ୍ଯତ୍ଯଯାଦ୍ଭଵେତ୍ ॥ ୧,୨୦୮.
ଆର୍ୟାର ପ୍ରଥମ ଅର୍ଧରେ ଚିହ୍ନ ଅଟେ; ଗୀତି ହେଲେ ଦୁଇ ଅର୍ଧରେ ଅଟେ; ଦ୍ୱିତୀୟ ଅର୍ଧରୁ ଉପଗୀତି, ବ୍ୟତିକ୍ରମରୁ ଉଦ୍ଗୀତି ହୁଏ।
ଆର୍ଯାଗୀତିଶ୍ଚାନ୍ତଗୁରୁର୍ଗୋତିଜାତେଶ୍ଚ ଲକ୍ଷଣମ୍ । ଷଟ୍କଲା ଵିଷମେ ଚେତ୍ସ୍ଯୁଃ ସମେଽଷ୍ଟୌ ନ ନିରନ୍ତରାଃ । ସମା ପରାଶ୍ରିତା ନ ସ୍ଯାଦ୍ଵୈତାଲୀଯେ ରଲୌ ଗୁରୁଃ ॥ ୧,୨୦୮.
ଆର୍ୟାଗୀତିର ଶେଷରେ ଗୁରୁ ଅଟେ; ଏହି ଗୋତିଜାତି ଛନ୍ଦର ଚିହ୍ନ; ବିପରୀତ ସ୍ଥାନରେ ଛଅ କଳା, ସମ ସ୍ଥାନରେ ଆଠ, ଅବିରତ ନୁହେଁ; ସମା ନିର୍ଭର କରେନାହିଁ, ବୈତାଳୀୟରେ ଶେଷରେ ଗୁରୁ ଅଟେ।
ଅନ୍ତେର୍ଯୌ ପୂର୍ଵଵଦିଦମୌପଚ୍ଛନ୍ଦସିକଂ ମତମ୍ ॥ ୧,୨୦୮.
ପୂର୍ବର ପରି ମଧ୍ୟରେ ଦୁଇ 'ୟ' ଅଟେ, ଏହି ଅଉପଚ୍ଛନ୍ଦସିକ ଛନ୍ଦ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।
ଭାଦ୍ଗୌ ସ୍ଯାଦାପାତଲିକା ଜ୍ଞେଯାଥୋ ଦକ୍ଷିଣାନ୍ତିକା । ପରାଶ୍ରିତୋ ଦ୍ଵିତୀଯୋ ଲଃ ପାଦେଷୁ ନିଖିଲେଷ୍ଵପି ॥ ୧,୨୦୮.
ଭାଡଗଉ ଆପାତଳିକା ଭାବରେ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ, ଏହିପରି ଦକ୍ଷିଣାନ୍ତିକା ମଧ୍ୟ। ପରାଶ୍ରିତ ଦ୍ୱିତୀୟ 'ଲ' ସମସ୍ତ ପଦରେ ରହିଥାଏ।
ଉଦୀଚ୍ଯଵୃତ୍ତିରସମେ ପ୍ରାଚ୍ଯଵୃତ୍ତିସ୍ତୁ ଯୁଗ୍ମକେ । ସପଞ୍ଚମଶ୍ଚତୁର୍ଥାଂଶେ ଯୁଗପତ୍ତୌ ପ୍ରଵୃତ୍ତକମ୍ ॥ ୧,୨୦୮.
ଉଦୀଚ୍ୟ ଚନ୍ଦ ଅସମ ଭାବରେ ଆସେ, ପ୍ରାଚ୍ୟ ଚନ୍ଦ ଯୁଗମ ଭାବରେ ରହିଥାଏ। ଚତୁର୍ଥ ପଦର ପଞ୍ଚମ ଅକ୍ଷରରେ, ଦୁଇଁଟି ଏକସାଥି ଆରମ୍ଭ ହୁଏ।
ଉଦୀଚ୍ଯାଦ୍ଯଙ୍ଘ୍ରିସଂଯୋଗାଦ୍ଯୁଗ୍ମପାଦୈକପାଦିକା । ଚାରୁହାସିନ୍ଯଯୁଗ୍ମାଙ୍ଘ୍ରୌ ଵୈତାଲୀଯସ୍ଯ ସଂଗ୍ରହଃ ॥ ୧,୨୦୮.
ଉଦୀଚ୍ୟର ପ୍ରଥମ ପଦ ଓ ଯୁଗମ ପଦର ଯୋଗରୁ ଏକପଦିକା ଯୁଗମପଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ବୈତାଳୀୟରେ ଦୁଇଁଟି ପଦ ମନୋହର ଓ ହସୁଥିବା, ଏହାର ଏକତ୍ର ରୂପ ଏହି।
ଵକ୍ତ୍ରଂ ନାଦ୍ଯାନ୍ନସୌ ସ୍ଯାତାଂ ଚତୁର୍ଥାଦ୍ଯଗଣୋ ଭଵେତ୍ । ପଥ୍ଯାଵକ୍ତ୍ରଂ ଜେନ ସମେ ଵିପରୀତାଦିରନ୍ଯଥା ॥ ୧,୨୦୮.
ମୁଖ ନ 'ନ' ରେ ଆରମ୍ଭ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଚତୁର୍ଥ ପଦରେ ଗଣ ଥିବା ଦରକାର। ପଥ୍ୟା ମୁଖ ଜ ରେ ଥିଲେ ସମ, ନହେଲେ ବିପରୀତ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଭାବରେ ହୁଏ।
ଉସମେ ନଶ୍ଚ ଚପଲା ଵିପୁଲା ଲଘୁସପ୍ତମା । ନିଖିଲେ ଵା ସୈତଵସ୍ଯ ମ୍ରୌ ନ୍ତୌ ଚାବ୍ଧେସ୍ତତ୍ପୂର୍ଵକୌ ॥ ୧,୨୦୮.
ଉସମେ, ନ ଓ ଚପଳାରେ, ବିପୁଳାର ସପ୍ତମ ଲଘୁ ଅଛି। ସମସ୍ତରେ, ସୈତବରେ ମ୍ରଉ ଓ ତଉ ଅଛି, ଏବଂ ସାଗରରେ ଏହି ଦୁଇଁଟି 'ତତ' ପୂର୍ବକ ଅଛି।
ଷୋଡଶଲୋଽଚଲଧୃତିର୍ମାତ୍ରାସମକମୁଚ୍ଯତେ ॥ ୧,୨୦୮.
ଷୋଡ଼ଶ ଅକ୍ଷର ଓ ଅଚଳଧୃତି ସହିତ ମାତ୍ରା ସମ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।
ନଵମଲସ୍ତଥା ଗୋଽନ୍ତ୍ଯଃ ଜୋ ନ୍ଲୌଵାଥାମ୍ବୁଧେର୍ଯଥା । ଵିଶ୍ଲୋକଃ ସ୍ଯାତ୍ତଚ୍ଚତୁଷ୍କଦ୍ଵିଗୁଣାଦ୍ଵାନଵାସିକା ॥ ୧,୨୦୮.
ନବ, ମଳ ଓ ଗୋ ଶେଷରେ; ଜୋ, ନ୍ଲଉ ଓ ସାଗରରେ ଯେପରି; ବିଶ୍ଲୋକ ଚାରି ଗୁଣା, କିମ୍ବା ଦୁଇ ଗୁଣା ହେଲେ ନବାସିକା କୁହାଯାଏ।
ବାଣାଷ୍ଟନଵକେଷୁ ସ୍ଯାଲ୍ଲଶ୍ଚିତ୍ରା ଷୋଡଶାତ୍ମିକା । ସମମାତ୍ରାସମାଦିଷ୍ଟଂ ପଦାକୁଲକମୀରିତମ୍ ॥ ୧,୨୦୮.
ବାଣ, ଏଠି ଏଠି ଓ ନଉ ରେ, 'ଲ' ଚିତ୍ରା ଷୋଡ଼ଶାତ୍ମିକା ଅଟେ। ସମ ମାତ୍ରା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ, ଏହାକୁ ପଦାକୁଳକ କୁହାଯାଏ।
ଵୃତ୍ତମାତ୍ରା ଵିନା ଵର୍ଣୈର୍ଲା ଵର୍ଣା ଗୁରୁଭିର୍ଵିନା । ଗୁରୁଵୋ ଲୈର୍ଦଲେ ନିତ୍ଯଂ ପ୍ରମାଣମିତି ନିଶ୍ଚିତମ୍ ॥ ୧,୨୦୮.
ମାତ୍ରା ବିନା ଚନ୍ଦ ଅକ୍ଷର ଦ୍ୱାରା ହୁଏ; 'ଲ' ଗୁରୁ ବିନା ଅଟେ; ଗୁରୁ ଅକ୍ଷର ସବୁବେଳେ ପଦରେ 'ଲ' ଭାବରେ ଅଟେ, ଏହି ନିୟମ ନିଶ୍ଚିତ।
ଅଷ୍ଟାଵିଂଶାତିଲା ଗନ୍ତା ପ୍ରଥମାର୍ଧେ ଦ୍ଵିତୀଯକେ । ତ୍ରିଂଶଦସ୍ଯାଂ ଶିଖା ଗନ୍ତା ଖଞ୍ଜାତଦ୍ଵ୍ଯତ୍ଯଯାଦ୍ଭଵେତ୍ ॥ ୧,୨୦୮.
ଅଷ୍ଟାବିଂଶ 'ଲ' ଦ୍ୱିତୀୟର ପ୍ରଥମ ଅର୍ଧରେ ଯିବ; ତିରିଶ ଶିଖାରେ 'ଲ' ଯିବ, ଖଞ୍ଜର ବିପରୀତ ଭାବରୁ ଏହିପରି ହୁଏ।
ଷୋଡଶାନଙ୍ଗକ୍ରୀଡା ଗା ଦ୍ଵାତ୍ରିଂଶଚ୍ଚରମେ ଚ ଲାଃ । ସପ୍ତଵିଂଶାତିଲା ଗନ୍ତା ଦଲଯୋ ରୁଚିରା ଦ୍ଵଯୋଃ ॥ ୧,୨୦୮.
ଅନଙ୍ଗକ୍ରୀଡାରେ ଷୋଡ଼ଶ, ଶେଷରେ ବତିଶ 'ଲ' ଅଟେ; ସପ୍ତବିଂଶ 'ଲ' ଦୁଇଁଟି ପଦରେ ଯିବ, ଦୁଇଁଟି ରୂପ ମନୋହର।
ମାତ୍ରାଵୃତ୍ତାନି ଚୋକ୍ତାନି ଵର୍ଣଵୃତ୍ତାନି ଵଚ୍ମି ଵୈ ॥ ୧,୨୦୮.
ମାତ୍ରା ଚନ୍ଦଗୁଡିକ କୁହାଯାଇଛି; ଏବେ ମୁଁ ଅକ୍ଷର ଚନ୍ଦ ଦେଖାଇବି।
ଶ୍ରୀଗରୁଡମହାପୁରାଣମ୍ ୨୦୯ ସୂତ ଉଵାଚ । ଶ୍ରୀରୁକ୍ଥା ଗେନ ସା ଜ୍ଞେଯା ଉତ୍ଯୁକ୍ଥା ସ୍ତ୍ରୀ ଗୁରୁଦ୍ଵଯମ୍ । ମୋ ନାରୀ ରୋ ମୃଗୀ ମଧ୍ଯା ମଗୌ କନ୍ଯା ପ୍ରତିଷ୍ଠଯା ॥ ୧,୨୦୯.
ସୂତ କହିଲେ: ଶ୍ରୀରୁକ୍ଥା ଗେନା ଭାବରେ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ; ଉତ୍ୟୁକ୍ଥା ଦୁଇ ଗୁରୁ ସହିତ ନାରୀ ରୂପରେ ଅଟେ। 'ମୋ' ନାରୀ, 'ରୋ' ମୃଗୀ, 'ମଧ୍ୟା' ମଗଉ, 'କନ୍ୟା' ପ୍ରତିଷ୍ଠା।
ଭୋ ଗୌ ପଙ୍କ୍ତିଃ ସୁପ୍ରାତିଷ୍ଠା ତନୁମଧ୍ଯା ତଯୌ ସ୍ମୃତା । ନଯାଭ୍ଯାଂ ବାଲଲଲିତା ଗାଯତ୍ରୀଚ୍ଛନ୍ଦ ଏଵ ହି ॥ ୧,୨୦୯.
'ଭୋ' ଗଉ ପଙ୍କ୍ତି, ସୁପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଓ ମଧ୍ୟରେ ସାରାଳ; ଏହାକୁ 'ତୟଉ' ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। 'ନୟା' ଓ 'ବାଲଲଳିତା' ସହିତ ଏହା ଗାୟତ୍ରୀ ଚନ୍ଦ ଅଟେ।
ମସଗୈର୍ମଦଲେଖା ସ୍ଯାଦୁଷ୍ଣିକ୍ଛନ୍ଦଃ ସ୍ମୃତଂ ବୁଧୈଃ । ଭୌ ଗୌ ଚିତ୍ରପଦା ଖ୍ଯାତା ଵିଦ୍ଯୁନ୍ମାଲା ମମୌ ଗଗୌ ॥ ୧,୨୦୯.
'ମସଗଈ' ଓ 'ମଦଲେଖା' ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉଷ୍ଣିକ ଚନ୍ଦ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ। 'ଭଉ' ଗଉ ଚିତ୍ରପଦା ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ବିଦ୍ୟୁନ୍ମାଳା 'ମମଉ' ଗଗଉ ଅଟେ।
ମାଣଵକଂ ଭାତ୍ତଲଗା ମ୍ନୌ ଗୌ ହଂସରୁତଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ସମାନିକା ରଜଗଲା ଜରଲା ଗଃ ପ୍ରମାଣିକା । ଆଭ୍ଯାମନ୍ଯଦ୍ଵିତାନଂ ସ୍ଯାଦନୁଷ୍ଟୁପ୍ଛନ୍ଦ ଈରିତମ୍ ॥ ୧,୨୦୯.
'ମାଣବକ' ଭାଟ୍ଟଲଗା, 'ମ୍ନଉ' ଗଉ ହଂସରୁତ ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। 'ସମାନିକା', 'ରଜଗଲା', 'ଜରଲା', 'ଗଃ' ପ୍ରମାଣିକା; ଏହି ଦୁଇଁଟି ସହିତ ଅନ୍ୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଅନୁଷ୍ଟୁପ୍ ଚନ୍ଦ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ।