ଗରୁଡପୁରାଣମ୍

ସମାସାଃ ଷଟ୍ସମାଖ୍ଯାତାଃ ସ ଦ୍ଵିଜଃ କର୍ମଧାରଯଃ । ଦ୍ଵିଗୁସ୍ତ୍ରିଵେଦୀ ଗ୍ରାମଶ୍ଚ ଅଯଂ ତତ୍ପୁରୁଷଃ ସ୍ମୃତଃ ॥ ୧,୨୦୬.

ଛଅଟି ସମାସ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି: କର୍ମଧାରୟ, ଦ୍ୱିଗୁ, ତ୍ରିବେଦୀ, ଗ୍ରାମ, ଏହି ତତ୍ପୁରୁଷ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ।

ତତ୍କୃତଶ୍ଚ ତଦର୍ଥଶ୍ଚ ଵୃକଭୀତିଶ୍ଚ ଯଦ୍ଧନମ୍ । ଜ୍ଞାନଦକ୍ଷେଣ ତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞୋ ବହୁଵ୍ରୀହିରଥାଵ୍ଯଯୀ ॥ ୧,୨୦୬.

ଯାହା କରାଯାଇଛି, ଯାହା ସେହିପାଇଁ, ଓଲିର ଭୟ, ଏହି ଧନ। ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ, ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ, ବହୁବ୍ରୀହି ଓ ଅବ୍ୟୟୀ।

ଭାଵୋଽଧିସ୍ତ୍ରି ଯଥୋକ୍ତଂ ତୁ ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵୋ ଦେଵର୍ଷିମାନଵାଃ । ତଦ୍ଧିତାଃ ପାଣ୍ଡଵଃ ଶୈଵୋ ବ୍ରାହଯଂ ଚ ବ୍ରହ୍ମତାଦଯଃ ॥ ୧,୨୦୬.

ଭାବ ଓ ଅଧିସ୍ଥିତି ଯଥାକଥିତ; ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ, ଦେବ ଋଷି ମାନବ। ତଦ୍ଧିତ: ପାଣ୍ଡବ, ଶୈବ, ବ୍ରାୟ, ବ୍ରହ୍ମତା ଓ ଅନ୍ୟ।

ଦେଵାଗ୍ନିସଖିପତ୍ଯଂଶୁକ୍ରୋଷ୍ଟୁସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵଃ ପିତା । ନା ପ୍ରଶସ୍ତାଶ୍ଚରା ଗୌର୍ଗ୍ଲୌରବଜନ୍ତାଶ୍ଚ ପୁଂସ୍ଯପି ॥ ୧,୨୦୬.

ଦେବ, ଅଗ୍ନି, ସଖ୍ୟତା, ପତିତ୍ୱ, ଶୁକ୍ର, ଋଷ୍ଟୁ, ସ୍ୱୟଂଭୂ, ପିତା। ଚଳିତ, ଗାଈ, ବଳଦ ଓ ପୁରୁଷ ମାନେ ପ୍ରଶଂସିତ ନୁହଁନ୍ତି।

ହଲନ୍ତଶ୍ଚାଶ୍ଵଯୁକ୍କ୍ଷ୍ମାଭୁଙ୍ମରୁତ୍କ୍ରଵ୍ଯାନ୍ମୃଗାଵିଧଃ । ଆତ୍ମା ରାଜା ଯୁଵା ପନ୍ଥାଃ ପୂଷବ୍ରହ୍ମହଣୌ ହଲୀ ॥ ୧,୨୦୬.

'ହଲ୍' ଅନ୍ତ, ଅଶ୍ୱ, ଯୁଗ, ଭୂମି, ପବନ, ମାଂସଭୋଜୀ, ମୃଗ ପ୍ରକୃତି। ଆତ୍ମା, ରାଜା, ଯୁବକ, ପଥ, ପୂଷା, ବ୍ରହ୍ମହନ୍ତା ଓ 'ହଲ୍'।

ଵିଡ୍ଵେ ଧା ଉଶନାନଡ୍ଵାନ୍ମଧୁଲିଟ୍କାଷ୍ଠତଟ୍ତଥା । ବନଵାର୍ଯସ୍ଥିଵସ୍ତୂନି ଜଗତ୍ସାମାହନୀ ତଥା ॥ ୧,୨୦୬.

ମଳ, ପେଶାବ, ଶୁକ୍ର, ମଧୁ, ତେଲ, ଶ୍ମଶାନର କାଠ, ଜଙ୍ଗଲ, ଜଳ, ହାଡ଼, ଏବଂ ଜଗତର ବିଭିନ୍ନ ବସ୍ତୁ — ଏଗୁଡିକୁ ସବୁ ନାରୀ ଲିଙ୍ଗ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।

କର୍ମସର୍ପିର୍ଵପୁସ୍ତେଜ ଅଜ୍ଝଲନ୍ତା ନପୁଂସକେ । ଜାଯା ଜରା ନଦୀ ଲକ୍ଷ୍ମୀଃ ଶ୍ରୀସ୍ତ୍ରୀଭୂମିର୍ଵଧୂରପି ॥ ୧,୨୦୬.

କାର୍ଯ୍ୟ, ଘିଅ, ଶରୀର, ଅଗ୍ନି, ବିଷ, ଏବଂ ନପୁଂସକ ଲିଙ୍ଗ; ଜନାନୀ, ବୃଦ୍ଧା, ନଦୀ, ଧନ, ଶ୍ରୀ, ଭୂମି, ଏବଂ ବଧୁ — ଏଗୁଡିକୁ ମଧ୍ୟ ନାରୀ ଲିଙ୍ଗ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।

ଭ୍ରୂଃ ପୁନର୍ଭୂସ୍ତଥା ଧେନୁଃ ସ୍ଵସା ମାତା ଚ ନୌ ସ୍ତ୍ରିଯଃ । ଵାକ୍ସ୍ରଗ୍ଦିଙ୍ମୁତ୍କ୍ରୁଧଃ ପ୍ରାଯୋ ଯୁଵତିଃ କୁକୁଭସ୍ତଥା ॥ ୧,୨୦୬.

ଭୂ, ପୁନର୍ଭୂ, ଗାଈ, ଭଉଣୀ, ମା — ଏଗୁଡିକୁ ନାରୀ ଲିଙ୍ଗ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ; କଥା, ରକ୍ତ, ଦିଗ, କ୍ରୋଧ, ଯୁବତୀ ଏବଂ କୁକୁଭ ମଧ୍ୟ ନାରୀ ଲିଙ୍ଗ।

ଦ୍ଯୋଦିଵୌ ପ୍ରାଵୃଷଶ୍ଚୈଵ ସୁମାନ ଉଷ୍ଣିଗସ୍ତ୍ରିଯାମ୍ । ଗୁଣଦ୍ରଵ୍ଯକ୍ରିଯାଯୋଗାତ୍ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗାଂଶ୍ଚ ଵଦାମି ତେ ॥ ୧,୨୦୬.

ଆକାଶ, ଦିନ, ବର୍ଷା ଋତୁ, ସୋମ, ଉଷ୍ଣିକ୍ ଛନ୍ଦ — ଏଗୁଡିକୁ ଗୁଣ, ଦ୍ରବ୍ୟ କିମ୍ବା କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ନାରୀ ଲିଙ୍ଗ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ; ଏଭଳି ନାରୀ ଲିଙ୍ଗ ଶବ୍ଦଗୁଡିକୁ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଛି।

ଶୁକ୍ଲକୀଲାଲପାଶ୍ଚୈଵ ଶୁଚିଶ୍ଚ ଗ୍ରାମଣୀଃ ସୁଧୀଃ । ପଟୁଃ କମଲଭୂଃ କର୍ତା ସୁମତୋ ବହଵଃ ସୁନୌଃ ॥ ୧,୨୦୬.

ଧଳା, କଳା, ଲାଲ, ପବିତ୍ର, ଗ୍ରାମର ମୁଖିଆ, ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଚତୁର, ପଦ୍ମରୁ ଜନ୍ମିତ, କର୍ତ୍ତା, ବୁଦ୍ଧିଶାଳୀ, ବହୁ, ଭଲ ପୁଅ — ଏଗୁଡିକୁ ପୁରୁଷ ଲିଙ୍ଗ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।

ସତ୍ଯା ନାଗ୍ନ୍ଯସ୍ତଥା ପୁଂସୋ ହ୍ଯଭକ୍ଷଯତ ଦୀର୍ଘପାତ୍ । ସର୍ଵଵିଶ୍ଵୋଭ ଯେ ଚୋଭୌ ଏକୋନ୍ଯାନ୍ଯତରାଣି ଚ ॥ ୧,୨୦୬.

ସତ୍ୟବାଦୀ, ସାପ, ଅଗ୍ନି — ଏଗୁଡିକୁ ପୁରୁଷ ଲିଙ୍ଗ; ଖାଇବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, ଦୂରେ ପଡ଼ିଥିବା, ସମସ୍ତ, ବିଶ୍ୱ, ଉଭୟ, ଏକ କମ୍, ଅନ୍ୟ — ଏଗୁଡିକୁ ପୁରୁଷ ଲିଙ୍ଗ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।

ଡତରୋ ଡତମୋ ନେମସ୍ତ୍ଵଃ ସମୋଽଥ ସିମେତରୌ । ପୂର୍ଵଶ୍ଚୈଵାଧରଶ୍ଚୈଵ ଦକ୍ଷିଣଶ୍ଚୋତ୍ତରାଵରୌ ॥ ୧,୨୦୬.

ଡଟର, ଡଟମ, ନେମ, ତ୍ୱଃ, ସମ, ସିମେତର; ପୂର୍ବ, ଅଧର, ଦକ୍ଷିଣ, ଉତ୍ତରାବର — ଏଗୁଡିକୁ ପୁରୁଷ ଲିଙ୍ଗ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।

ପରଶ୍ଚାନ୍ତରମପ୍ଯେତଦ୍ଯତ୍ତ୍ଯତ୍କିମଦସସ୍ତ୍ଵିଦମ୍ । ଯୁଷ୍ମଦସ୍ମତ୍ତତ୍ପ୍ରଥମଚରମାଲ୍ପତଯାର୍ଧକାଃ ॥ ୧,୨୦୬.

ପର ଏବଂ ଅନ୍ତର ମଧ୍ୟ ଏଭଳି; ଯତ, ତତ, କିମ୍, ଅଦସ୍ — ଏଗୁଡିକୁ ନପୁଂସକ ଲିଙ୍ଗ; ତୁମେ, ଆମେ, ତତ — ପ୍ରଥମ, ଦ୍ୱିତୀୟ, ତୃତୀୟ ପୁରୁଷ — ଏଗୁଡିକୁ ଦ୍ୱୀତ୍ୱ ବଚନ।

ତଥା କତିପଯୋ ଦ୍ଵୌ ଚେତ୍ଯେଵଂ ସର୍ଵାଦଯସ୍ତଥା । ଶୃଣୋତ୍ଯାଦ୍ଯା ଜୁହୋତିଶ୍ଚ ଜହାତିଶ୍ଚ ଦଧାତ୍ଯପି ॥ ୧,୨୦୬.

ଏହିପରି, କିଛି, ଦୁଇ, ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସଂଖ୍ୟା; ଶୁଣିବା, ଅର୍ପଣ କରିବା, ଛାଡ଼ିବା, ରଖିବା ମଧ୍ୟ।

ଦୀପ୍ଯତିଃ ସ୍ତୂଯତିଶ୍ଚୈଵ ପୁତ୍ତ୍ରୀଯତି ଧନୀଯତି । ତ୍ରୁଟ୍ଯତି ମ୍ରିଯତେ ଚୈଵ ଚିଚୀଷତି ନିନୀଷତି ॥ ୧,୨୦୬.

ଦୀପ୍ତି କରିବା, ପ୍ରଶଂସିତ ହେବା, ପୁଅ ଚାହିବା, ଧନ ଚାହିବା, ଭାଙ୍ଗିବା, ମୃତ୍ୟୁ ହେବା, ସଂଗ୍ରହ କରିବା ଇଚ୍ଛା, ନେଇଯିବା ଇଚ୍ଛା।

ସର୍ଵେ ତିଷ୍ଠନ୍ତି ସର୍ଵସ୍ମୈ ସର୍ଵସ୍ମାତ୍ସର୍ଵନ୍ତୋ ଗତଃ । ସର୍ଵେଷାଂ ଚୈଵ ସର୍ଵସ୍ମିନ୍ନେଵଂ ଵିଶ୍ଵାଦଯସ୍ତଥା ॥ ୧,୨୦୬.

ସମସ୍ତେ ଉଭୟ ଥାନ୍ତି, ସମସ୍ତଙ୍କୁ, ସମସ୍ତରୁ, ସମସ୍ତରେ ଶେଷ; ସମସ୍ତଙ୍କର, ସମସ୍ତରେ — ଏଭଳି, ବିଶ୍ୱ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶବ୍ଦ।

ପୂର୍ଵେ ପୂର୍ଵାଶ୍ଚ ପୂର୍ଵସ୍ମାତ୍ପୂର୍ଵସ୍ମିନ୍ପୂର୍ଵ ଈରିତଃ । ସୂତ ଉଵାଚ । ସୁପ୍ତିଙନ୍ତୁଂ ସିଦ୍ଧରୂପଂ ନାମମାତ୍ରେଣ ଦର୍ଶିତମ୍ । କାତ୍ଯାଯନଃ କୁମାରାତ୍ତୁ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵିସ୍ତରମବ୍ରଵୀତ୍ ॥ ୧,୨୦୬.

ପୂର୍ବ, ପୂର୍ବା, ପୂର୍ବସ୍ମାତ, ପୂର୍ବସ୍ମିନ୍, ପୂର୍ବ ଏହିପରି କୁହାଯାଏ; ସୂତ କହିଲେ: ସୁପ୍-ତିଙ୍-ଅନ୍ତୁ ସିଦ୍ଧ ରୂପ କେବଳ ନାମ ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଇଛି; କୁମାରଙ୍କଠୁ ଏହି ବିସ୍ତୃତ ବିବରଣୀ ଶୁଣି କାତ୍ୟାୟନ ଅଧିକ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କଲେ।

ଶ୍ରୀଗରୁଡମହାପୁରାଣମ୍ ୨୦୮ ସୂତ ଉଵାଚ । ଆର୍ଯାଲକ୍ଷ୍ମ ତ୍ଵଷ୍ଟ ଗଣାଃ ସଦା ଜୋ ଵିଷମେ ନ ହି । ଷଷ୍ଠେ ଜୋ ନ୍ଲୌ ଵାପି ଭଵେତ୍ପଦଂ ଷଷ୍ଠେ ଦ୍ଵିତୀଯଲାତ୍ ॥ ୧,୨୦୮.

ସୂତ କହିଲେ: ଆର୍ୟା ଛନ୍ଦର ଚିହ୍ନଗୁଡିକ ଏହିପରି — ତ୍ୱଷ୍ଟା ଗଣ ସଦା ଯୋଡ଼ାଯାଏ, ବିପରୀତ ସ୍ଥାନରେ ନୁହେଁ; ଷଷ୍ଠ ଅଂଶରେ ଜୋ କିମ୍ବା ନ୍ଲଉ ହୋଇପାରେ, ଷଷ୍ଠ ଅଂଶରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଂଶରୁ ଶବ୍ଦ ହୁଏ।

ଆଦିତଃ ସପ୍ତମେ ହ୍ରସ୍ଵା ଦ୍ଵିତୀଯାର୍ଧେ ଶରେ ତତଃ । ତ୍ରିଗଣାଙ୍ଘ୍ରିଶ୍ଚ ପଥ୍ଯା ସ୍ଯାଦ୍ଵିପୁଲା ଵହ୍ନିଲଙ୍ଘନାତ୍ ॥ ୧,୨୦୮.

ଆରମ୍ଭରୁ ସପ୍ତମ ଅଂଶରେ ହ୍ରସ୍ୱ ଅକ୍ଷର; ଦ୍ୱିତୀୟ ଅର୍ଧରେ ଶର; ତିନି ଗଣ ଏବଂ ଚରଣ ଠିକ୍ ଅଟେ, ଭିପୁଳା ଅଗ୍ନି ଲଂଘନରୁ ହୁଏ।

ଗ୍ମଧ୍ଯେ ଦ୍ଵିତୁର୍ଯୌ ଜୌ ଚପଲା ମୁଖପୂର୍ଵାଦିଚାପଲା । ଦ୍ଵିତୀଯାର୍ଧେ ସଜଘନା ଆର୍ଯାଜାତେଶ୍ଚ ଲକ୍ଷଣମ୍ ॥ ୧,୨୦୮.

ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଂଶ 'ୟ', 'ଜଉ' ହେଉଛି ଚପଳା, ଚରଣ ଆରମ୍ଭରୁ ଚପଳା; ଦ୍ୱିତୀୟ ଅର୍ଧରେ ସଜଘନା; ଏହି ଆର୍ୟା ଏବଂ ଜାତି ଛନ୍ଦର ଚିହ୍ନ।

ଆର୍ଯା ପ୍ରଥମାର୍ଧଲକ୍ଷ୍ମ ଗୀତିଃ ସ୍ଯାଚ୍ଚେଦ୍ଦଲଦ୍ଵଯେ । ଉପଗୀତିର୍ଦ୍ଵିତୀଯାର୍ଧାଦୁଦ୍ଗୀତିର୍ଵ୍ଯତ୍ଯଯାଦ୍ଭଵେତ୍ ॥ ୧,୨୦୮.

ଆର୍ୟାର ପ୍ରଥମ ଅର୍ଧରେ ଚିହ୍ନ ଅଟେ; ଗୀତି ହେଲେ ଦୁଇ ଅର୍ଧରେ ଅଟେ; ଦ୍ୱିତୀୟ ଅର୍ଧରୁ ଉପଗୀତି, ବ୍ୟତିକ୍ରମରୁ ଉଦ୍ଗୀତି ହୁଏ।

ଆର୍ଯାଗୀତିଶ୍ଚାନ୍ତଗୁରୁର୍ଗୋତିଜାତେଶ୍ଚ ଲକ୍ଷଣମ୍ । ଷଟ୍କଲା ଵିଷମେ ଚେତ୍ସ୍ଯୁଃ ସମେଽଷ୍ଟୌ ନ ନିରନ୍ତରାଃ । ସମା ପରାଶ୍ରିତା ନ ସ୍ଯାଦ୍ଵୈତାଲୀଯେ ରଲୌ ଗୁରୁଃ ॥ ୧,୨୦୮.

ଆର୍ୟାଗୀତିର ଶେଷରେ ଗୁରୁ ଅଟେ; ଏହି ଗୋତିଜାତି ଛନ୍ଦର ଚିହ୍ନ; ବିପରୀତ ସ୍ଥାନରେ ଛଅ କଳା, ସମ ସ୍ଥାନରେ ଆଠ, ଅବିରତ ନୁହେଁ; ସମା ନିର୍ଭର କରେନାହିଁ, ବୈତାଳୀୟରେ ଶେଷରେ ଗୁରୁ ଅଟେ।

ଅନ୍ତେର୍ଯୌ ପୂର୍ଵଵଦିଦମୌପଚ୍ଛନ୍ଦସିକଂ ମତମ୍ ॥ ୧,୨୦୮.

ପୂର୍ବର ପରି ମଧ୍ୟରେ ଦୁଇ 'ୟ' ଅଟେ, ଏହି ଅଉପଚ୍ଛନ୍ଦସିକ ଛନ୍ଦ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।

ଭାଦ୍ଗୌ ସ୍ଯାଦାପାତଲିକା ଜ୍ଞେଯାଥୋ ଦକ୍ଷିଣାନ୍ତିକା । ପରାଶ୍ରିତୋ ଦ୍ଵିତୀଯୋ ଲଃ ପାଦେଷୁ ନିଖିଲେଷ୍ଵପି ॥ ୧,୨୦୮.

ଭାଡଗଉ ଆପାତଳିକା ଭାବରେ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ, ଏହିପରି ଦକ୍ଷିଣାନ୍ତିକା ମଧ୍ୟ। ପରାଶ୍ରିତ ଦ୍ୱିତୀୟ 'ଲ' ସମସ୍ତ ପଦରେ ରହିଥାଏ।

ଉଦୀଚ୍ଯଵୃତ୍ତିରସମେ ପ୍ରାଚ୍ଯଵୃତ୍ତିସ୍ତୁ ଯୁଗ୍ମକେ । ସପଞ୍ଚମଶ୍ଚତୁର୍ଥାଂଶେ ଯୁଗପତ୍ତୌ ପ୍ରଵୃତ୍ତକମ୍ ॥ ୧,୨୦୮.

ଉଦୀଚ୍ୟ ଚନ୍ଦ ଅସମ ଭାବରେ ଆସେ, ପ୍ରାଚ୍ୟ ଚନ୍ଦ ଯୁଗମ ଭାବରେ ରହିଥାଏ। ଚତୁର୍ଥ ପଦର ପଞ୍ଚମ ଅକ୍ଷରରେ, ଦୁଇଁଟି ଏକସାଥି ଆରମ୍ଭ ହୁଏ।

ଉଦୀଚ୍ଯାଦ୍ଯଙ୍ଘ୍ରିସଂଯୋଗାଦ୍ଯୁଗ୍ମପାଦୈକପାଦିକା । ଚାରୁହାସିନ୍ଯଯୁଗ୍ମାଙ୍ଘ୍ରୌ ଵୈତାଲୀଯସ୍ଯ ସଂଗ୍ରହଃ ॥ ୧,୨୦୮.

ଉଦୀଚ୍ୟର ପ୍ରଥମ ପଦ ଓ ଯୁଗମ ପଦର ଯୋଗରୁ ଏକପଦିକା ଯୁଗମପଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ବୈତାଳୀୟରେ ଦୁଇଁଟି ପଦ ମନୋହର ଓ ହସୁଥିବା, ଏହାର ଏକତ୍ର ରୂପ ଏହି।

ଵକ୍ତ୍ରଂ ନାଦ୍ଯାନ୍ନସୌ ସ୍ଯାତାଂ ଚତୁର୍ଥାଦ୍ଯଗଣୋ ଭଵେତ୍ । ପଥ୍ଯାଵକ୍ତ୍ରଂ ଜେନ ସମେ ଵିପରୀତାଦିରନ୍ଯଥା ॥ ୧,୨୦୮.

ମୁଖ ନ 'ନ' ରେ ଆରମ୍ଭ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଚତୁର୍ଥ ପଦରେ ଗଣ ଥିବା ଦରକାର। ପଥ୍ୟା ମୁଖ ଜ ରେ ଥିଲେ ସମ, ନହେଲେ ବିପରୀତ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଭାବରେ ହୁଏ।

ଉସମେ ନଶ୍ଚ ଚପଲା ଵିପୁଲା ଲଘୁସପ୍ତମା । ନିଖିଲେ ଵା ସୈତଵସ୍ଯ ମ୍ରୌ ନ୍ତୌ ଚାବ୍ଧେସ୍ତତ୍ପୂର୍ଵକୌ ॥ ୧,୨୦୮.

ଉସମେ, ନ ଓ ଚପଳାରେ, ବିପୁଳାର ସପ୍ତମ ଲଘୁ ଅଛି। ସମସ୍ତରେ, ସୈତବରେ ମ୍ରଉ ଓ ତଉ ଅଛି, ଏବଂ ସାଗରରେ ଏହି ଦୁଇଁଟି 'ତତ' ପୂର୍ବକ ଅଛି।

ଷୋଡଶଲୋଽଚଲଧୃତିର୍ମାତ୍ରାସମକମୁଚ୍ଯତେ ॥ ୧,୨୦୮.

ଷୋଡ଼ଶ ଅକ୍ଷର ଓ ଅଚଳଧୃତି ସହିତ ମାତ୍ରା ସମ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।