ଗରୁଡପୁରାଣମ୍

ନ କର୍ତୃକର୍ମଣୋଃ ଷଷ୍ଠୀ ନିଷ୍ଠଯୋଃ ପ୍ରାତିପଦିକେ । ଦ୍ଵିଵିଧଂ ପ୍ରାତିପଦିକଂ ନାମ ଧାତୁସ୍ତଥୈଵ ଚ ॥ ୧,୨୦୫.

କର୍ତ୍ତା ଓ କର୍ମରେ ଷଷ୍ଠ ବିଭକ୍ତି ବ୍ୟବହାର ହୁଏ ନାହିଁ, ନିଷ୍ଠା ଓ ପ୍ରାତିପଦିକରେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ । ପ୍ରାତିପଦିକ ଦୁଇ ପ୍ରକାର — ନାମ ଓ ଧାତୁ ।

ଭୂଵାନ୍ଦିଭ୍ଯସ୍ତିଙୋ ଲଃ ସ୍ଯାଲ୍ଲକାରା ଦଶ ଵୈ ସ୍ମୃତାଃ । ତିପ୍ତସୂଝି ପ୍ରଥମୋ ମଧ୍ଯଃ ସିପ୍ଥସ୍ଥୋତ୍ତମପୂରୁଷଃ ॥ ୧,୨୦୫.

ଭୂ ଓ ଅନ୍ୟ ଧାତୁରୁ ତିଙ୍ ଓ ଲଃ ହୁଏ; ଦଶ ଲକାର ମନେ ରଖାଯାଏ । ଟିପ୍, ତସ୍, ସୁ, ଝି ପ୍ରଥମ ପୁରୁଷ; ସିପ୍, ଥସ୍, ଥା ମଧ୍ୟମ; ଉତ୍ତମ ଓ ପୂରୁଷ ଶେଷ ।

ମିବ୍ଵସ୍ମସ୍ତୁ ପରସ୍ମୈ ହି ପଦାନାଂ ଚାତ୍ମନେପଦମ୍ । ତାତାଞ୍ଝ ପ୍ରଥମୋ ମଧ୍ଯ ସ୍ଥାସାଥାନ୍ଧ୍ଵମଥୋତ୍ତମଃ ॥ ୧,୨୦୫.

ମିବ୍, ଵସ୍, ମସ୍ ପରସ୍ମୈପଦ ପାଇଁ; ପଦ ଆତ୍ମନେପଦ ପାଇଁ । ତା, ତାମ୍, ଝ ପ୍ରଥମ; ମଧ୍ୟ, ସ୍ଥା, ସା, ଥା, ନ୍ଧ୍ଵମ୍ ମଧ୍ୟମ; ଉତ୍ତମ ଶେଷ ।

ଆଦେଶା ଇଡ୍ବହିମହି ଧାତୁତୋଥ ଣିଜାଦିଵତ୍ । ନାମ୍ନି ପ୍ରଯୁଜ୍ଯମାନେଽପି ପ୍ରଥମଃ ପୁରୁଷୋ ଭଵେତ୍ ॥ ୧,୨୦୫.

ଉପସ୍ଥାପନ ଶବ୍ଦ ହେଉଛି ଇଡ଼, ବହ୍, ମହି; ଧାତୁ ନିଜ ଓ ଅନ୍ୟ ଭଳି । ନାମରେ ବ୍ୟବହାର ହେଲେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଥମ ପୁରୁଷ ଲାଗେ ।

ମଧ୍ଯମୋ ଯୁଷ୍ମଦି ପ୍ରୋକ୍ତ ଉତ୍ତମଃ ପୁରୁଷୋଽସ୍ମଦି । ଭୂଵାଦ୍ଯା ଧାତଵଃ ପ୍ରୋକ୍ତାଃ ସନାଦ୍ଯନ୍ତାସ୍ତଥା ତତଃ ॥ ୧,୨୦୫.

ମଧ୍ୟମ ପୁରୁଷ ଯୁଷ୍ମଦ ପାଇଁ, ଉତ୍ତମ ପୁରୁଷ ଅସ୍ମଦ ପାଇଁ । ଭୂ ଆଦି ଧାତୁ ଦିଆଯାଇଛି, ସନ୍ ଆଦି ଶେଷ ଧାତୁ ମଧ୍ୟ ।

ଲଡୀରିତୋ ଵର୍ତମାନେ ସ୍ମେନାତୀତେ ଚ ଧାତୁତଃ । ଭୂତେଽନଦ୍ଯତନେ ଲଙ୍ଵା ଲୋଡାଦ୍ଯାଶିଷି ଧାତୁତଃ ॥ ୧,୨୦୫.

ଲଡ଼ ବର୍ତମାନ କାଳ ପାଇଁ, ସ୍ମେନ୍ ଅତୀତ କାଳ ପାଇଁ ଧାତୁରୁ । ଭୂତ ଓ ଅନଦ୍ୟତନେ ଲଙ୍; ଲୋଟ୍ ଆଦି ଆଶିଷ୍ ଅର୍ଥରେ ଧାତୁରୁ ।

ଵିଧ୍ଯାଦାଵେଵାନୁମତୋ ଲୋଡ୍ଵାଚ୍ଯୋ ମନ୍ତ୍ରଣେ ଭଵେତ୍ । ନିମନ୍ତ୍ରଣାଧୀଷ୍ଟସଂପ୍ରଶ୍ରେ ପ୍ରାର୍ଥନେଷୁ ତଥାଶିଷି ॥ ୧,୨୦୫.

ବିଧି ଓ ଅନୁମତି ପାଇଁ ଲୋଟ୍ ବ୍ୟବହାର ହୁଏ; ମନ୍ତ୍ରଣା, ନିମନ୍ତ୍ରଣ, ଆଦେଶ, ପ୍ରାର୍ଥନା ଓ ଆଶିଷ୍ ଅର୍ଥରେ ଏହା ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ ।

ଲିଙତୀତେ ପରୋକ୍ଷେ ସ୍ଯାଲ୍ଲିଡ୍ଭୂତେ ଳଡ୍ଭଵିଷ୍ଯତି । ସ୍ଯାଦନଦ୍ଯତନେ ତଦ୍ଵଦ୍ଭଵିଷ୍ଯତି ତୁ ଧାତୁତଃ ॥ ୧,୨୦୫.

ଯେତେବେଳେ ଅପେକ୍ଷାତୀତ କାଳରେ ଚାହିଁବା ଭାବ ପ୍ରକାଶ କରାଯାଏ, ତାହା ପରୋକ୍ଷ ହୁଏ; ଗତକାଳରେ 'ଲିଟ୍' ପ୍ରୟୋଗ ହୁଏ, ଭବିଷ୍ୟତ କାଳରେ 'ଳଟ୍' ବ୍ୟବହାର ହୁଏ। ଏହିପରି, ବର୍ତ୍ତମାନ ନୁହେଁ ଯେଉଁ କାଳ, ସେଥିରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ନିୟମ ଲାଗୁ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଧାତୁରୁ ଆସିଥାଏ।

ଦାତୋରୢଙ୍କ୍ରିଯାତିପତ୍ତୌ ଲିଙର୍ଥେ ଲେଟ୍ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ । କୃତସ୍ତ୍ରିଷ୍ଵପି ଵର୍ତନ୍ତେ ଭାଵେ କର୍ମଣି କର୍ତରି ॥ ୧,୨୦୫.

ଦାତାଙ୍କର କ୍ରିୟା ଅତିକ୍ରମ ହେଲେ, ଲିଙ୍ଗର ଅର୍ଥରେ 'ଲେଟ୍' ପ୍ରସିଦ୍ଧ। 'କୃତ୍' ତିନିଟି ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ—ଭାବ, କର୍ମ ଓ କର୍ତ୍ତା।

ସଦୃଶାସ୍ତଵ୍ଯତା ଣ୍ଯଦ୍ଯଦନୀଯାଶ୍ଚ ତୃଜାଦଯଃ ॥ ୧,୨୦୫.

ତୃଜ୍ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରୂପଗୁଡିକ ଅନୁକୂଳତା, କରିବା ଉଚିତ୍ ଓ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ ଭାବରେ ଏକାପରି ଅଛି।

ଶ୍ରୀଗରୁଡମହାପୁରାଣମ୍ ୨୦୬ ସୂତ ଉଵାଚ । ସିଦ୍ଧୋଦାହରଣଂ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ସଂହିତାଦିପୁରଃ ସରମ୍ । ଵିପ୍ରାଃ ସ୍ଵସାଗତା ଵୀଦଂ ସୁତ୍ତମଂ ସ୍ଯାତ୍ପିତୄଷଭଃ ॥ ୧,୨୦୬.

ସୂତ କହିଲେ: ମୁଁ ଏବେ ସଂହିତା ଓ ଅନ୍ୟ ଗ୍ରନ୍ଥ ପୂର୍ବକ ନିଶ୍ଚିତ ଉଦାହରଣ ଦେବି। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଏଠାରେ ଆସିଥିବା ସମସ୍ତେ, ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଉପଦେଶ ତୁମ ପାଇଁ, ହେ ପିତୃଶ୍ରେଷ୍ଠ।

ଳକାରୋ ଵିଶ୍ରୁତା ସେଵଂ ଲାଙ୍ଗଲୀଷା ମନୀପଯା । ଗଙ୍ଗୋଦକଂ ତଵଲ୍କାର ଋଣାର୍ଣଂ ପ୍ରାର୍ଣମିତ୍ଯପି ॥ ୧,୨୦୬.

'ଳ' ଅକ୍ଷର ସେବାରେ, ଲାଙ୍ଗଳୀଷାରେ, ମଣୀପୟାରେ, ଗଙ୍ଗା ଜଳରେ, ତବଲକାରରେ, ଋଣାର୍ଣ୍ୟରେ ଓ ପ୍ରାର୍ଣ୍ୟରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

ଶୀତାର୍ତଶ୍ଚ ତଵଲ୍କାରଃ ସୈନ୍ଦ୍ରୀ ସୌକାର ଇତ୍ଯପି । ଵଧ୍ଵାସନଞ୍ଚ ପିତ୍ରର୍ଥୋ ଲନୁବନ୍ଧୋ ନଯେ ଜଯେତ୍ ॥ ୧,୨୦୬.

ତବଲକାର ଅଟି ଥଣ୍ଡାରେ ପୀଡିତ; ସାଇନ୍ଦ୍ରୀ ଓ ସୌକାର ମଧ୍ୟ ଏହିପରି। ବଧୁଙ୍କର ଆସନ ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ; ନିୟମରେ 'ଳ' ପ୍ରତ୍ୟୟ ଦିଆଯିବ।

ନାଯକୋ ଲଵଣଂ ଗାଵସ୍ତ ଏତେ ନ ତ ଈଶ୍ଵରାଃ । ଦେଵୀଗୃହମଥୋ ଅତ୍ର ଅ ଅଵେହି ପଟୂ ଇମୌ ॥ ୧,୨୦୬.

ନାୟକ ହେଉଛନ୍ତି ଲବଣ; ଗାଁ ଗାଁର ଗାଁ ଏହି, ସେମାନେ ଈଶ୍ୱର ନୁହଁନ୍ତି। ଦେବୀଙ୍କର ଘର ଏଠାରେ; ଏହି ଦୁଇ ଚତୁର୍ ଅଟି ଜାଣ।

ଅମୀ ଅଶ୍ଵାଃ ଷଡସ୍ଯେତି ତନ୍ନ ଵାକ୍ଷଡ୍ଦଲାନି ଚ । ତଚ୍ଚରେତ୍ତଲ୍ଲୁ ନାତୀତି ତଜ୍ଜଲଂ ତଚ୍ଛ୍ମଶାନକମ୍ ॥ ୧,୨୦୬.

ଏମି ଅଶ୍ୱ ଛଅଟି; ସେମାନେ ପଦ୍ମର ପତ୍ର ନୁହଁନ୍ତି। ଯାହା କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ଯାହା କରେନାହିଁ, ସେ ଜଳ, ସେ ଶ୍ମଶାନ।

ସୁଗନ୍ନତ୍ର ପଚନ୍ନତ୍ର ଭଵାଂଶ୍ଛାଦଯତୀତି ଚ । ଭଵାଜ୍ଝନତ୍କରଶ୍ଚୈଵ ଭଵାଂସ୍ତରତି ସଂସ୍ମୃତମ୍ ॥ ୧,୨୦୬.

ଏଠାରେ ସେ ରାନ୍ଧେ, ଏଠାରେ ସେ ପକାଏ, ତୁମେ ଢାକୁଛ; ଏହିପରି କୁହାଯାଏ। ତୁମେ ଝଣ୍ଡ ଶବ୍ଦ କର, ତୁମେ ସ୍ମରଣ କରି ପାର କର।

ଭଵାଂଲ୍ଲିଖତି ତାଞ୍ଚକ୍ରେ ଭଵାଞ୍ଶେତେଽପ୍ଯନୀଦୃଶଃ । ଭଵାଣ୍ଡୀନଂ ତ୍ଵନ୍ତରସି ତ୍ଵଙ୍କରୋଷି ସଦାର୍ଚନମ୍ ॥ ୧,୨୦୬.

ତୁମେ ଲେଖୁଛ, ସେମାନେ ସୃଷ୍ଟି କର, ତୁମେ ଶୋଇଥାଉ, ଦେଖିବାରେ ଅନ୍ୟ। ତୁମେ ମଧ୍ୟରେ ଅଛ, ସଦା ପୂଜା କର।

କଶ୍ଚରେତ୍କଷ୍ଟକାରେଣ କ କୁର୍ଯାତ୍କ ଫଲେ ସ୍ଥିତଃ । କଃଶେତେ ଚୈଵ କଃଷଣ୍ଡଃ କସ୍କୋ ଯାତି ଚ ଗୌରଵମ୍ ॥ ୧,୨୦୬.

କିଏ କଷ୍ଟରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ? କିଏ ଏହି କରିପାରିବ, କିଏ ଫଳରେ ଅଛି? କିଏ ଶୋଇଥାଏ, କିଏ ନପୁଂସକ, କିଏ ଗଂଭୀରତା ପାଏ?

କ ଇହାତ୍ର କ ଏଵାହୁର୍ଦେଵା ଆହୁଶ୍ଚ ଭୋ ଵ୍ରଜ । ସ୍ଵଭୂର୍ଵିଷ୍ଣୁର୍ଵ୍ରଜତି ଚ ଗୀଷ୍ପତିଶ୍ଚୈଵ ଧୂର୍ପତିଃ ॥ ୧,୨୦୬.

କିଏ ଏଠାରେ, କିଏ ଏହିପରି କୁହାଯାଏ? ଦେବତାମାନେ କହନ୍ତି: 'ଯାଅ, ମିତ୍ର।' ସ୍ୱଭାବରେ ବିଷ୍ଣୁ ଚାଲିଯାନ୍ତି, ଗୀତର ନାୟକ ଓ ଧୂଆଁର ନାୟକ ମଧ୍ୟ।

ଅସ୍ମାନେଷ ଵ୍ରଜେତ୍ସସ୍ଯାଦୃକ୍ସାମ ସ ଚ ଗଚ୍ଛତି । କୁଟୀଚ୍ଛାଯା ତଥା ଛାଯା ସନ୍ଧଯୋଽନ୍ଯେ ତଥେଦୃଶାଃ ॥ ୧,୨୦୬.

ସେ ଆମଠୁ ଯାଏ; ସେ ଯିବାକୁ ଚାହେ, ସେ ଯାଏ। କୁଟିର ଛାୟା, ଏହିପରି ଛାୟା, ଅନ୍ୟ ସମ୍ବନ୍ଧ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି।

ସମାସାଃ ଷଟ୍ସମାଖ୍ଯାତାଃ ସ ଦ୍ଵିଜଃ କର୍ମଧାରଯଃ । ଦ୍ଵିଗୁସ୍ତ୍ରିଵେଦୀ ଗ୍ରାମଶ୍ଚ ଅଯଂ ତତ୍ପୁରୁଷଃ ସ୍ମୃତଃ ॥ ୧,୨୦୬.

ଛଅଟି ସମାସ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି: କର୍ମଧାରୟ, ଦ୍ୱିଗୁ, ତ୍ରିବେଦୀ, ଗ୍ରାମ, ଏହି ତତ୍ପୁରୁଷ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ।

ତତ୍କୃତଶ୍ଚ ତଦର୍ଥଶ୍ଚ ଵୃକଭୀତିଶ୍ଚ ଯଦ୍ଧନମ୍ । ଜ୍ଞାନଦକ୍ଷେଣ ତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞୋ ବହୁଵ୍ରୀହିରଥାଵ୍ଯଯୀ ॥ ୧,୨୦୬.

ଯାହା କରାଯାଇଛି, ଯାହା ସେହିପାଇଁ, ଓଲିର ଭୟ, ଏହି ଧନ। ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ, ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ, ବହୁବ୍ରୀହି ଓ ଅବ୍ୟୟୀ।

ଭାଵୋଽଧିସ୍ତ୍ରି ଯଥୋକ୍ତଂ ତୁ ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵୋ ଦେଵର୍ଷିମାନଵାଃ । ତଦ୍ଧିତାଃ ପାଣ୍ଡଵଃ ଶୈଵୋ ବ୍ରାହଯଂ ଚ ବ୍ରହ୍ମତାଦଯଃ ॥ ୧,୨୦୬.

ଭାବ ଓ ଅଧିସ୍ଥିତି ଯଥାକଥିତ; ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ, ଦେବ ଋଷି ମାନବ। ତଦ୍ଧିତ: ପାଣ୍ଡବ, ଶୈବ, ବ୍ରାୟ, ବ୍ରହ୍ମତା ଓ ଅନ୍ୟ।

ଦେଵାଗ୍ନିସଖିପତ୍ଯଂଶୁକ୍ରୋଷ୍ଟୁସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵଃ ପିତା । ନା ପ୍ରଶସ୍ତାଶ୍ଚରା ଗୌର୍ଗ୍ଲୌରବଜନ୍ତାଶ୍ଚ ପୁଂସ୍ଯପି ॥ ୧,୨୦୬.

ଦେବ, ଅଗ୍ନି, ସଖ୍ୟତା, ପତିତ୍ୱ, ଶୁକ୍ର, ଋଷ୍ଟୁ, ସ୍ୱୟଂଭୂ, ପିତା। ଚଳିତ, ଗାଈ, ବଳଦ ଓ ପୁରୁଷ ମାନେ ପ୍ରଶଂସିତ ନୁହଁନ୍ତି।

ହଲନ୍ତଶ୍ଚାଶ୍ଵଯୁକ୍କ୍ଷ୍ମାଭୁଙ୍ମରୁତ୍କ୍ରଵ୍ଯାନ୍ମୃଗାଵିଧଃ । ଆତ୍ମା ରାଜା ଯୁଵା ପନ୍ଥାଃ ପୂଷବ୍ରହ୍ମହଣୌ ହଲୀ ॥ ୧,୨୦୬.

'ହଲ୍' ଅନ୍ତ, ଅଶ୍ୱ, ଯୁଗ, ଭୂମି, ପବନ, ମାଂସଭୋଜୀ, ମୃଗ ପ୍ରକୃତି। ଆତ୍ମା, ରାଜା, ଯୁବକ, ପଥ, ପୂଷା, ବ୍ରହ୍ମହନ୍ତା ଓ 'ହଲ୍'।

ଵିଡ୍ଵେ ଧା ଉଶନାନଡ୍ଵାନ୍ମଧୁଲିଟ୍କାଷ୍ଠତଟ୍ତଥା । ବନଵାର୍ଯସ୍ଥିଵସ୍ତୂନି ଜଗତ୍ସାମାହନୀ ତଥା ॥ ୧,୨୦୬.

ମଳ, ପେଶାବ, ଶୁକ୍ର, ମଧୁ, ତେଲ, ଶ୍ମଶାନର କାଠ, ଜଙ୍ଗଲ, ଜଳ, ହାଡ଼, ଏବଂ ଜଗତର ବିଭିନ୍ନ ବସ୍ତୁ — ଏଗୁଡିକୁ ସବୁ ନାରୀ ଲିଙ୍ଗ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।

କର୍ମସର୍ପିର୍ଵପୁସ୍ତେଜ ଅଜ୍ଝଲନ୍ତା ନପୁଂସକେ । ଜାଯା ଜରା ନଦୀ ଲକ୍ଷ୍ମୀଃ ଶ୍ରୀସ୍ତ୍ରୀଭୂମିର୍ଵଧୂରପି ॥ ୧,୨୦୬.

କାର୍ଯ୍ୟ, ଘିଅ, ଶରୀର, ଅଗ୍ନି, ବିଷ, ଏବଂ ନପୁଂସକ ଲିଙ୍ଗ; ଜନାନୀ, ବୃଦ୍ଧା, ନଦୀ, ଧନ, ଶ୍ରୀ, ଭୂମି, ଏବଂ ବଧୁ — ଏଗୁଡିକୁ ମଧ୍ୟ ନାରୀ ଲିଙ୍ଗ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।

ଭ୍ରୂଃ ପୁନର୍ଭୂସ୍ତଥା ଧେନୁଃ ସ୍ଵସା ମାତା ଚ ନୌ ସ୍ତ୍ରିଯଃ । ଵାକ୍ସ୍ରଗ୍ଦିଙ୍ମୁତ୍କ୍ରୁଧଃ ପ୍ରାଯୋ ଯୁଵତିଃ କୁକୁଭସ୍ତଥା ॥ ୧,୨୦୬.

ଭୂ, ପୁନର୍ଭୂ, ଗାଈ, ଭଉଣୀ, ମା — ଏଗୁଡିକୁ ନାରୀ ଲିଙ୍ଗ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ; କଥା, ରକ୍ତ, ଦିଗ, କ୍ରୋଧ, ଯୁବତୀ ଏବଂ କୁକୁଭ ମଧ୍ୟ ନାରୀ ଲିଙ୍ଗ।

ଦ୍ଯୋଦିଵୌ ପ୍ରାଵୃଷଶ୍ଚୈଵ ସୁମାନ ଉଷ୍ଣିଗସ୍ତ୍ରିଯାମ୍ । ଗୁଣଦ୍ରଵ୍ଯକ୍ରିଯାଯୋଗାତ୍ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗାଂଶ୍ଚ ଵଦାମି ତେ ॥ ୧,୨୦୬.

ଆକାଶ, ଦିନ, ବର୍ଷା ଋତୁ, ସୋମ, ଉଷ୍ଣିକ୍ ଛନ୍ଦ — ଏଗୁଡିକୁ ଗୁଣ, ଦ୍ରବ୍ୟ କିମ୍ବା କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ନାରୀ ଲିଙ୍ଗ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ; ଏଭଳି ନାରୀ ଲିଙ୍ଗ ଶବ୍ଦଗୁଡିକୁ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଛି।