ଗରୁଡପୁରାଣମ୍

ପଲଂ ବିଲ୍ଵଞ୍ଚ ମୁଷ୍ଟିଃ ସ୍ଯାଦ୍ଦ୍ଵେ ପଲେ ପ୍ରସୃତିଂ ଵଦେତ୍ । ଅଞ୍ଜଲିଂ କୁଡଵଞ୍ଚୈଵ ଵିଦ୍ଯାତ୍ପଲଚତୁଷ୍ଟଯମ୍ ॥ ୧,୨୦୪.

ପଳକୁ ବିଲ୍ବ ଭାବେ ଜଣାଯାଏ, ମୁଷ୍ଟି ଦୁଇ ପଳ ସମାନ, ପ୍ରସୃତି ମଧ୍ୟ ଦୁଇ ପଳ; ଅଞ୍ଜଳି ଏବଂ କୁଡ଼ବ ଚାରି ପଳ ସମାନ।

ଅଷ୍ଟମାନଂ ପଲାନ୍ଯଷ୍ଟୌ ତଚ୍ଚ ମାନମିତି ସ୍ମୃତମ୍ । ଚତୁର୍ଭିଃ କୁଡଵୈଃ ପ୍ରସ୍ଥ ପ୍ରସ୍ଥାଶ୍ଚତ୍ଵାର ଆଢକଃ ॥ ୧,୨୦୪.

ଏଠାରେ ଅଷ୍ଟମାନ ମାନକୁ ଅଷ୍ଟଟି ପଲା ଦ୍ୱାରା ଗଣାଯାଏ; ଏହି ମାନକୁ ସ୍ଥିର ମାନ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ। ଚାରିଟି କୁଡ଼ବା ମିଶି ଏକ ପ୍ରସ୍ଥ ହୁଏ, ଏବଂ ଚାରିଟି ପ୍ରସ୍ଥ ମିଶି ଏକ ଆଢ଼କ ହୁଏ।

କାଶପାତ୍ରଞ୍ଚ ସଂପ୍ରୋକ୍ତୋ ଦ୍ରୋଣଶ୍ଚଚତୁରାଢକେ । ତୁଲା ପଲଶତଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଭାଗୋ ଵିଂଶତ୍ପଲଃ ସ୍ମୃତଃ ॥ ୧,୨୦୪.

କାଶ ପାତ୍ର ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି, ଡ୍ରୋଣ ଚାରି ଆଢ଼କ ର ସମାନ। ତୁଳା ଏକ ଶତ ପଲା ର ମାନ, ଭାଗ କୁ ବିଶ ପଲା ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ।

ମାନମେଵଂ ଵିଧଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ପ୍ରସ୍ଥଦ୍ରଵ୍ଯେଷୁ ପଣ୍ଡିତୈଃ । ଦ୍ରଵଦ୍ରଵ୍ଯେଷୁ ଚୋଦ୍ଦିଷ୍ଟଂ ଦ୍ଵିଗୁଣଂ ପରିକୀର୍ତିତମ୍ ॥ ୧,୨୦୪.

ପ୍ରସ୍ଥ ଦ୍ରବ୍ୟର ମାନ ପ୍ରଣାଳୀ ପଣ୍ଡିତମାନେ ଏଭଳି ବିବରଣା କରିଛନ୍ତି; ତରଳ ଦ୍ରବ୍ୟ ପାଇଁ ଏହାକୁ ଦୁଇଗୁଣା ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ।

ଭଦ୍ରଦାରୁ ଦେଵକାଷ୍ଠଂ ଦାରୁ ସ୍ଯାଦ୍ଦେଵଦାରୁକମ୍ । କୁଷ୍ଠମାମଯମାଖ୍ଯାତଂ ମାଂସୀଞ୍ଚ ନଲଦଂଶନମ୍ ॥ ୧,୨୦୪.

ଭଦ୍ରଦାରୁ ଦେବ କାଠ ଅଟେ; ଦାରୁ କୁ ଦେବଦାରୁ ଭାବରେ ଡାକାଯାଏ। କୁଷ୍ଠ ଏକ ଔଷଧୀୟ ଗଛ, ମାଂସୀ ହେଉଛି ନଳଦ ଗଛର ମୂଳ।

ଶଙ୍ଖଃ ଶୁକ୍ତିନଖଃ ଶଙ୍ଖୋ ଵ୍ଯାଘ୍ରୋ ଵ୍ଯାଘ୍ରନଖଃ ସ୍ମୃତଃ । ପୁରଂ ପଲଙ୍କଷଂ ଵିଦ୍ଯାନ୍ମହିଷାକ୍ଷଞ୍ଚ ଗୁଗ୍ଗୁଲୁଃ ॥ ୧,୨୦୪.

ଶଂଖ ହେଉଛି ଶଂଖ ଗୁଡିକ, ଶୁକ୍ତି ହେଉଛି ମୁଗୁଣି ଗୁଡିକ, ନଖ ହେଉଛି ନଖ। ଶଂଖ ମଧ୍ୟ ଶଂଖ ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ବ୍ୟାଘ୍ର ହେଉଛି ବାଘ, ବ୍ୟାଘ୍ରନଖ ହେଉଛି ବାଘର ନଖ। ପୁରା ହେଉଛି ପଳଙ୍କଷ, ମହିଷାକ୍ଷ ହେଉଛି ଗୁଗ୍ଗୁଳୁ।

ରସୋ ଗନ୍ଧରସୋ ବୋଲେ ସର୍ଜଃ ସର୍ଜରସୋ ମତଃ । ପ୍ରିଯଙ୍ଗୁଃ ଫଲିନୀ ଶ୍ଯାମା ଗୌରୀ କାନ୍ତେତି ଚୋଚ୍ଯତେ ॥ ୧,୨୦୪.

ରସ ହେଉଛି ପାରଦ, ଗନ୍ଧରସ ହେଉଛି ଏକ ପ୍ରକାର ମାଟି, ସର୍ଜ ହେଉଛି ସର୍ଜ ଗଛର ଗୁମ୍ମ। ପ୍ରିୟଙ୍ଗୁ, ଫଳିନୀ, ଶ୍ୟାମା ଓ ଗୌରୀ ମଧ୍ୟ ଔଷଧୀୟ ଗଛ ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି।

କରଞ୍ଜୌ ନକ୍ତମାଲଃ ସ୍ଯାତ୍ପୂତିକଶ୍ଚିରବିଲ୍ଵକଃ । ଶିଗ୍ରୁଃ ଶୋଭାଞ୍ଜନୋ ନାମ ଜ୍ଞାନମାନଶ୍ଚ କୀର୍ତିତଃ ॥ ୧,୨୦୪.

କରଞ୍ଜ ଓ ନକ୍ତମାଳ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି, ପୂତିକ ଓ ଚିରବିଲ୍ବ ମଧ୍ୟ। ଶିଗ୍ରୁ କୁ ଶୋଭାଞ୍ଜନ ଭାବରେ ଡାକାଯାଏ, ଜ୍ଞାନମାନ ମଧ୍ୟ ଏହି ନାମରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି।

ଜଯା ଜଯନ୍ତୀ ଶରଣୀ ନିର୍ଗୁଣ୍ଡୀ ସିନ୍ଧୁଵାରକଃ । ମୋରଟା ପୀଲୁପର୍ଣୋ ଚ ତୁଣ୍ଡୀ ସ୍ଯାତ୍ତୁଣ୍ଡିକେରିକା ॥ ୧,୨୦୪.

ଜୟା, ଜୟନ୍ତୀ, ଶରଣୀ, ନିର୍ଗୁଣ୍ଡୀ ଓ ସିନ୍ଧୁବାର ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ମୋରଟା, ପୀଲୁପର୍ଣ୍ଣ ଓ ତୁଣ୍ଡୀ ମଧ୍ୟ ତୁଣ୍ଡୀକେରିକା ଭାବରେ ଡାକାଯାଏ।

ମଦନୋ ଗାଲଵୋ ବୋଧୋ ଘୋଟା ଘୋଟୀ ଚ କଥ୍ଯତେ । ଚତୁରଙ୍ଗୁଲ ସମ୍ପାକୋ ଵ୍ଯାଧିଘାତାଭିସଂଜ୍ଞକଃ ॥ ୧,୨୦୪.

ମଦନ, ଗାଳବ, ବୋଧ, ଘୋଟା ଓ ଘୋଟୀ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ଚତୁରଙ୍ଗୁଳ ନାମକ ଯୋଗ ଭ୍ୟାଧିଘାତ ଭାବରେ ପରିଚିତ।

ଵିଦ୍ଯାଦାରଗ୍ଵଧଂ ରାଜଵୃକ୍ଷଂ ରୈଵତସଂଜ୍ଞକମ୍ । ଦନ୍ତୀ କାକେନ୍ଦୁତିକ୍ତା ସ୍ଯାତ୍କଣ୍ଟକୀ ଚ ଵିକଙ୍କତଃ ॥ ୧,୨୦୪.

ଆରଗ୍ବଧ କୁ ରାଜବୃକ୍ଷ ଓ ରୈବତ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ। ଦନ୍ତୀ, କାକେନ୍ଦୁତିକ୍ତା, କଣ୍ଟକୀ ଓ ବିକଙ୍କତ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି।

ନିମ୍ବୋଽରିଷ୍ଟଃ ସମାଖ୍ଯାତଃ ପଟୋଲଂ କୋଲକଂ ଵିଦୁଃ । ଵଯସ୍ଥା ଚ ଵିଶଲ୍ଯା ଚ ଚ୍ଛିନ୍ନା ଛିନ୍ନରୁହା ମତା ॥ ୧,୨୦୪.

ନିମ୍ବ କୁ ଅରିଷ୍ଟ ଭାବରେ ଡାକାଯାଏ, ପଟୋଳ କୁ କୋଳକ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ। ଭୟସ୍ଥା ଓ ବିଶଳ୍ୟା କୁ ଚିନ୍ନା ଓ ଚିନ୍ନାରୁହା ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଏ।

ଵଶା ଦନ୍ତ୍ଯମୃତା ଚେତି ଗୁଡୂଚୀନାମସଂଗ୍ରହଃ । କିରାତତିକ୍ତକଶ୍ଚୈଵ ଭୂନିମ୍ବଃ କାଣ୍ଡତିକ୍ତକଃ ॥ ୧,୨୦୪.

ବଶା ଓ ଦନ୍ତ୍ୟମୃତା ଗୁଡ଼ୁଚୀ ର ନାମ। କିରାତତିକ୍ତକ, ଭୂନିମ୍ବ ଓ କାଣ୍ଡତିକ୍ତକ ମଧ୍ୟ ଏହି ନାମରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି।

ସୂତ ଉଵାଚ । ନାମାନ୍ଯେତାନି ଚ ହରେ ଵନ୍ଯାନାଂ ଭେଷଜାଂ ତଥା । ଅତୋ ଵ୍ଯାକରଣଂ ଵକ୍ଷ୍ଯେ କୁମାରୋକ୍ତଞ୍ଚ ଶୌନକ ॥ ୧,୨୦୪.

ସୂତ କହିଲେ: ହରି, ଏହି ଗୁଡିକ ହେଉଛି ଜଙ୍ଗଲ ଔଷଧୀୟ ଗଛର ନାମ। ଏବେ ମୁଁ କୁମାର କହିଥିବା ଭାଷା ବିବରଣା କୁ ଶୌନକଙ୍କୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି।

ଶ୍ରୀଗରୁଡମହାପୁରାଣମ୍ ୨୦୫ କୁମାର ଉଵାଚ । ଅଥ ଵ୍ଯାକରଣଂ ଵକ୍ଷ୍ଯେ କାତ୍ଯାଯନ ସମାସତଃ । ସିଦ୍ଧଶବ୍ଦଵିଵେକାଯ ବାଲଵ୍ଯୁତ୍ପତ୍ତିହେତଵେ ॥ ୧,୨୦୫.

କୁମାର କହିଲେ: ଏବେ ମୁଁ କାତ୍ୟାୟନଙ୍କୁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବରେ ବ୍ୟାକରଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି; ଏହା ନିଶ୍ଚିତ ଶବ୍ଦ ବିଭେକ ଓ ଶିଶୁମାନଙ୍କୁ ଶିଖିବା ପାଇଁ।

ସୁପ୍ତିଙନ୍ତଂ ପଦଂ ଖ୍ଯାତଂ ସୁପଃ ସପ୍ତ ଵିଭକ୍ତଯଃ । ସ୍ଵୌଜସଃ ପ୍ରଥମା ପ୍ରୋକ୍ତା ସା ପ୍ରାତିପଦିକାତ୍ମକେ ॥ ୧,୨୦୫.

ସୁପ୍ ଓ ତିଙ୍ ଅନ୍ତ ଥିବା ଶବ୍ଦକୁ ପଦ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ। 'ସୁପ୍' ରେ ସାତଟି ବିଭକ୍ତି ଅଛି; 'ସ୍ୱଉଜସ' ପ୍ରଥମ ବିଭକ୍ତି ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି, ଯାହା ପ୍ରାତିପଦିକ ରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ।

ସମ୍ବୋଧନେ ଚ ଲିଙ୍ଗାଦାଵୁକ୍ତେ କର୍ମଣି କର୍ତରି । ଅର୍ଥଵତ୍ପ୍ରାତିପଦିକଂ ଧାତୁପ୍ରତ୍ଯଯଵର୍ଜିତମ୍ ॥ ୧,୨୦୫.

ସମ୍ବୋଧନ, ଲିଙ୍ଗ ଓ ଅନ୍ୟ ଅବସ୍ଥାରେ, କର୍ତ୍ତା କିମ୍ବା କର୍ମ ଉଲ୍ଲେଖ ନହେଲେ, ଅର୍ଥବତ୍ ପ୍ରାତିପଦିକ ଯାହା ଧାତୁ ପ୍ରତ୍ୟୟ ନଥାଏ, ସେହି ଶବ୍ଦ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ।

ଅମୌଶସୋ ଦ୍ଵିତୀଯା ସ୍ଯାତ୍ତତ୍କର୍ମ କ୍ରିଯତେ ଚ ଯତ୍ । ଦ୍ଵିତୀଯା କର୍ମଣି ପ୍ରୋକ୍ତାନ୍ତରାନ୍ତରେଣ ସଂଯୁତେ ॥ ୧,୨୦୫.

'ଅମଉଶସ' ଦ୍ୱିତୀୟ ବିଭକ୍ତି, ଯାହା କର୍ମ ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର ହୁଏ; ଦ୍ୱିତୀୟ ବିଭକ୍ତି କର୍ମ ପାଇଁ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି, ବିଶେଷ କରି ଅନ୍ୟ ଏକ ସହିତ ଯୋଗ ହେଲେ।

ଟାଭ୍ଯାଂଭିସସ୍ତୃତୀଯା ସ୍ଯାତ୍କରଣେ କର୍ତରୀରିତା । ଯେନ କ୍ରିଯତେ କରଣଂ ତତ୍କର୍ତା ଯଃ କରୋତି ସଃ ॥ ୧,୨୦୫.

'ଟାଭ୍ୟାମ୍ଭିସ' ତୃତୀୟ ବିଭକ୍ତି, ଯାହା କରଣ କିମ୍ବା କର୍ତ୍ତା ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର ହୁଏ। ଯାହା ଦ୍ୱାରା କାର୍ଯ୍ୟ ହୁଏ, ସେହି କରଣ; ଯିଏ କରେ, ସେହି କର୍ତ୍ତା।

ଙେଭ୍ଯାଂଭ୍ଯସଶ୍ଚତୁର୍ଥୋ ସ୍ଯାତ୍ସମ୍ପ୍ରଦାନେ ଚ କାରକେ । ଯସ୍ମୈ ଦିତ୍ସା ଧାରଯତେ ରୋଚତେ ସମ୍ପ୍ରଦାନକମ୍ ॥ ୧,୨୦୫.

ଚତୁର୍ଥ ବିଭକ୍ତି ଙେଭ୍ୟାଁ ଓ ଭ୍ୟସ୍ ରୁ ହୁଏ, ଏହା ସମ୍ପ୍ରଦାନ କାରକରେ ବ୍ୟବହାର ହୁଏ । ଯେଉଁଠି କିଛି ଦେବାକୁ ଚାହାଯାଏ, କିମ୍ବା ଦାନ କରିବା ଇଚ୍ଛା ହୁଏ, ସେଠି ସମ୍ପ୍ରଦାନ ବିଭକ୍ତି ଲାଗିଥାଏ ।

ପଞ୍ଚମୀ ସ୍ଯାନ୍ଙସିଭ୍ଯାଂଭ୍ଯୋହ୍ଯପାଦାନେ ଚ କାରକେ । ଯତୋଽପୈତି ସମାଦତ୍ତେ ଉପାଦତ୍ତେ ଭଯଂ ଯତଃ ॥ ୧,୨୦୫.

ପଞ୍ଚମ ବିଭକ୍ତି ଙସି, ଭ୍ୟାଁ, ଭ୍ୟଃ ରୁ ହୁଏ, ଏହା ଅପାଦାନ କାରକରେ ବ୍ୟବହାର ହୁଏ । ଯେଉଁଠି କିଛି ବିଦାୟ ହୁଏ, ନିଆଯାଏ, ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ, କିମ୍ବା ଭୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେଠି ଅପାଦାନ ବିଭକ୍ତି ମନେ ରଖାଯାଏ ।

ଙସୋସାମଶ୍ଚ ଷଷ୍ଠୀ ସ୍ଯାତ୍ସ୍ଵାମିସମ୍ବନ୍ଧମୁଖ୍ଯକେ । ଙଯୋଃ ସୁପୋ ଵୈ ସପ୍ତମୀ ସ୍ଯାତ୍ସା ଚାଧିକରଣେ ଭଵେତ୍ ॥ ୧,୨୦୫.

ଷଷ୍ଠ ବିଭକ୍ତି ଙସ୍ ଓ ଆମ୍ ରୁ ହୁଏ, ଏହା ସ୍ୱାମୀ ଓ ସମ୍ପର୍କର ମୂଖ୍ୟ ଅର୍ଥରେ ବ୍ୟବହାର ହୁଏ । ଙ ଓ ସୁ ରୁ ସପ୍ତମ ବିଭକ୍ତି ହୁଏ, ଏହା ଅଧିକରଣ କାରକରେ ବ୍ୟବହାର ହୁଏ ।

ଆଧାରଶ୍ଚାଧିକରଣଂ ରକ୍ଷାର୍ଥାନାଂ ପ୍ରଯୋଗତଃ । ଈପ୍ସିତଂ ଚାନୀପ୍ସିତଂ ଯତ୍ତଦପାଦାନକଂ ସ୍ମୃତମ୍ ॥ ୧,୨୦୫.

ଅଧାର ଅଧିକରଣ ଅଟେ, ରକ୍ଷା ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର ହୁଏ । ଯାହା ଇଚ୍ଛିତ କିମ୍ବା ଅନିଚ୍ଛିତ, ସେଗୁଡିକୁ ଅପାଦାନ ବିଭକ୍ତି ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ ।

ପଞ୍ଚମୀ ପର୍ଯୁପାଙ୍ଯୋଗେ ଇତରର୍ତେଽନ୍ଯଦିଙ୍ମୁଖେ । ଏନଯୋଗେ ଦ୍ଵିତୀଯା ସ୍ଯାତ୍କର୍ମପ୍ରଵଚନୀଯକୈଃ ॥ ୧,୨୦୫.

ପଞ୍ଚମ ବିଭକ୍ତି ପର୍ୟୁପାଙ୍ ଯୋଗରେ ଓ ଅନ୍ୟ ଅର୍ଥରେ ବ୍ୟବହାର ହୁଏ । ଏନ୍ ଯୋଗ ହେଲେ, କର୍ମପ୍ରବଚନୀୟ କ୍ରିୟା ସହିତ ଦ୍ୱିତୀୟ ବିଭକ୍ତି ବ୍ୟବହାର ହୁଏ ।

ଵୀପ୍ସେତ୍ଥମ୍ଭାଵଚିହ୍ନେଽଭିର୍ଭାଗେନୈଵ ପରିପ୍ରତୀ । ଅନୁରେଷୁ ସହାର୍ଥେ ଚ ହୀନେଽନୂପଶ୍ଚ କଥ୍ଯତେ ॥ ୧,୨୦୫.

ପୁନଃପୁନ କାର୍ଯ୍ୟ, ଭଳି ଚିହ୍ନ, ବିଭାଗ ଓ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବଣ୍ଟନ ପାଇଁ; ସହଯୋଗ, କମିବା ଓ ସମୀପତା ଅର୍ଥରେ ଏହି ବିଭକ୍ତିଗୁଡିକ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ ।

ଦ୍ଵିତୀଯା ଚ ଚତୁର୍ଥୋ ସ୍ଯାଚ୍ଚେଷ୍ଟାଯାଂ ଗତିକର୍ମଣି । ଅପ୍ରାଣେ ହି ଵିଭକ୍ତୀ ଦ୍ବେ ମନ୍ଯକର୍ମଣ୍ଯନାଦରେ ॥ ୧,୨୦୫.

ଦ୍ୱିତୀୟ ଓ ଚତୁର୍ଥ ବିଭକ୍ତି ଚେଷ୍ଟା ଓ ଗତି କ୍ରିୟାରେ ବ୍ୟବହାର ହୁଏ । ଜଡ ଦ୍ରବ୍ୟରେ, ଦୁଇ ବିଭକ୍ତି ଅନାଦର କାର୍ଯ୍ୟରେ ବ୍ୟବହାର ହୁଏ ।

ନମଃ ସ୍ଵସ୍ତିସ୍ଵଧାସ୍ଵାହାଲଂଵଷଡ୍ଯୋଗ ଈରିତା । ଚତୁର୍ଥୋ ଚୈଵ ତାଦର୍ଥ୍ଯେ ତୁମର୍ଥାଦ୍ଭାଵଵାଚିନଃ ॥ ୧,୨୦୫.

ନମଃ, ସ୍ୱସ୍ତି, ସ୍ୱଧା, ସ୍ୱାହା, ଅଲଂ, ଵଷଟ୍ ଏହି ଶବ୍ଦଗୁଡିକ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ । ଏହାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପାଇଁ ଚତୁର୍ଥ ବିଭକ୍ତି ବ୍ୟବହାର ହୁଏ, ଏବଂ ତୁମ୍ ଅର୍ଥ ଓ ଭାବ ଜଣାଇବା ଶବ୍ଦରେ ମଧ୍ୟ ।

ତୃତୀଯା ସହଯୋଗେ ସ୍ଯାତ୍କୁତ୍ସିତେଙ୍ଗେ ଵିଶେଷଣେ । କାଲେ ଭାଵେ ସପ୍ତମୀ ସ୍ଯାଦେତୈର୍ଯୋଗେଽପିଷଷ୍ଠ୍ଯତି ॥ ୧,୨୦୫.

ତୃତୀୟ ବିଭକ୍ତି ସହଯୋଗ, ଅବମାନ ଓ ବିଶେଷଣ ଅର୍ଥରେ ବ୍ୟବହାର ହୁଏ । ସପ୍ତମ ବିଭକ୍ତି ସମୟ ଓ ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର ହୁଏ, ଏତୈର୍ ଯୋଗରେ ଷଷ୍ଠ ବିଭକ୍ତି ମଧ୍ୟ ଲାଗେ ।

ସ୍ଵାମୀଶ୍ଵରାଧିପତିଭିଃ ସାକ୍ଷିଦାଯାଦପ୍ରସୂତୈଃ । ନିର୍ଧାରଣେ ଦ୍ଵେ ଵିଭକ୍ତୋ ଷଷ୍ଠୀ ହେତୁପ୍ରଯୋଗକେ ॥ ୧,୨୦୫.

ସ୍ୱାମୀ, ଈଶ୍ୱର, ଅଧିପତି, ସାକ୍ଷୀ, ଦାୟାଦ, ପ୍ରସୂତ ଏହି ଶବ୍ଦଗୁଡିକ ସହିତ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ ପାଇଁ ଦୁଇ ବିଭକ୍ତି ବ୍ୟବହାର ହୁଏ । ଷଷ୍ଠ ବିଭକ୍ତି ହେତୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ବ୍ୟବହାର ହୁଏ ।