ଗରୁଡପୁରାଣମ୍

କଟ୍ଫଲଂ ସୋମଵୃକ୍ଷଃ ସ୍ଯାଦଗ୍ନିଗନ୍ଧା ସୁଗନ୍ଧିକା । ଶତାଙ୍ଗଂ ଶତପୁଷ୍ପା ଚ ମିଂସିର୍ମଧୁରିକାମତା ॥ ୧,୨୦୪.

କଟଫଳ, ସୋମବୃକ୍ଷ, ଅଗ୍ନିଗନ୍ଧା, ସୁଗନ୍ଧିକା; ଶତାଙ୍ଗ, ଶତପୁଷ୍ପା, ମିଂସିର ଓ ମଧୁରିକା ଏହି ନାମରେ ଗଣାଯାନ୍ତି।

ଜ୍ଞେଯଂ ପୁଷ୍କରମୂଲଞ୍ଚ ପୁଷ୍କରଂ ପୁଷ୍କରାହ୍ଵଯମ୍ । ଯାସୋଽଥ ଧନ୍ଵଯାସଶ୍ଚ ଦୁଷ୍ପର୍ଶୋଽଥ ଦୁରାଲଭା ॥ ୧,୨୦୪.

ପୁଷ୍କରମୂଳ, ପୁଷ୍କର ଓ ପୁଷ୍କରାହ୍ୱୟ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ; ଯାସ, ଧନ୍ୱୟାସ, ଦୁଷ୍ପର୍ଶ ଓ ଦୁରାଲଭା ଭି ଏହି ନାମରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି।

ଵାକୁଚୀ ସୋମରାଜୀ ଚ ସୋମଵଲ୍ଲୀତି କୀର୍ତିତା । ମାର୍କଵଃ କେଶରାଜଶ୍ଚ ଭୃଙ୍ଗରାଜୋ ନିଗଦ୍ଯତେ ॥ ୧,୨୦୪.

ବାକୁଚୀ, ସୋମରାଜୀ ଓ ସୋମବଲ୍ଲୀ ଏହି ନାମରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି; ମାର୍କବ, କେଶରାଜ ଓ ଭୃଙ୍ଗରାଜ ଭି ଏହି ନାମରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି।

ପ୍ରୋକ୍ତସ୍ତ୍ଵେଡଗଜସ୍ତଜ୍ଜ୍ଞୈଶ୍ଚକ୍ରମର୍ଦକସଂଜ୍ଞଖଃ । ସୁରଙ୍ଗୀତଗରଃ ସ୍ନାଯୁଃ କଲନାଶା ତୁ ଵାଯସୀ ॥ ୧,୨୦୪.

ବେଦଗଜକୁ ଜଣେ ଜଣେ ଜଣା ଚକ୍ରମାର୍ଦକ ନାମରେ ଡାକନ୍ତି; ସୁରଙ୍ଗୀକୁ ଟଗର ଭାବେ ଉପଲକ୍ଷ୍ୟ କରାଯାଏ, ତାହାର ଗଠିକୁ କଳନାଶା ଭାବେ ଜଣାଯାଏ, ଏବଂ ବାୟସୀ ମଧ୍ୟ ଏହାର ଅନ୍ୟ ଏକ ନାମ।

ମହାକାଲଃ ସ୍ମୃତୋ ବେଲସ୍ତଣ୍ଡୁଲୀଯୋ ଘନସ୍ତନଃ । ଇକ୍ଷ୍ଵାକୁସ୍ତିକ୍ତତୁମ୍ବୀ ସ୍ଯାତ୍ତିକ୍ତାଲବୁର୍ନିଗଦ୍ଯତେ ॥ ୧,୨୦୪.

ମହାକାଳକୁ ବେଲା ଭାବେ ଜଣାଯାଏ; ତଣ୍ଡୁଳୀୟାକୁ ଘନସ୍ତନ ଭାବେ କୁହାଯାଏ; ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ହେଉଛି ତିକ୍ତ କରେଲା, ତିକ୍ତାଳବୁ ମଧ୍ୟ ଏହି ନାମରେ ପରିଚିତ।

ଧାମାର୍ଗଵୋଽଥ କୋଷାତକ୍ଯଥ ଯାମିନୀ । ଵିଦ୍ଯାତ୍କୋଶତକୀଭେଦଂ କୃତଭେଦନସଂଜ୍ଞକା ॥ ୧,୨୦୪.

ଧାମାର୍ଗବ, କୋଷାତକୀ ଏବଂ ଯାମିନୀ ନାମକ ଗଛଗୁଡିକୁ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ; କୋଷାତକୀର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରକୁ କୃତଭେଦନ ଭାବେ ଡାକାଯାଏ।

ତଥା ଜୀମୂତକାଖ୍ଯା ଚ ଖୁଡ୍ଡାକୋ ଦେଵତାଡକଃ । ଗୃଧ୍ରନଖୀ ଗୃଧ୍ରନଖୀ ହିଙ୍ଗୁକାକାଦନୀ ମତା ॥ ୧,୨୦୪.

ଏହିପରି ଜୀମୂତକୁ ଖୁଡ଼୍ଡାକ ଏବଂ ଦେବତାଡ଼କ ଭାବେ ମଧ୍ୟ ଜଣାଯାଏ; ଗୃଧ୍ରନଖୀ ଏହି ନାମରେ ପରିଚିତ, ହିଙ୍ଗୁକାକାଦନୀ ମଧ୍ୟ ଏହାର ଅନ୍ୟ ଏକ ନାମ।

ଅଶ୍ଵାରିଶ୍ଚୈଵ ବୋଦ୍ଧଵ୍ଯଃ କରଵୀରୋଽଶ୍ଵମାରକଃ । ସିନ୍ଧୁଃ ସୈନ୍ଧଵସିନ୍ଧୂତ୍ଥମଣିମନ୍ଥମୁଦାହୃତମ୍ ॥ ୧,୨୦୪.

ଅଶ୍ୱାରି ନାମକ ଗଛକୁ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ; କରବୀରକୁ ଅଶ୍ୱମାରକ ଭାବେ କୁହାଯାଏ; ସିନ୍ଧୁ, ସୈନ୍ଧବ ଏବଂ ସିନ୍ଧୂତ୍ଥା ମଣିମନ୍ଥର ଅନ୍ୟ ନାମ।

କ୍ଷାରୋ ଯଵାଗ୍ରଜଶ୍ଚୈଵ ଯଵକ୍ଷାରୋଽଭିଧୀଯତେ । ସର୍ଜିକା ସର୍ଜିକାକ୍ଷାରୋ ଦ୍ଵିତୀଯଃ ପରିକୀର୍ତିତଃ ॥ ୧,୨୦୪.

କ୍ଷାର ଏବଂ ଯବାଗ୍ରଜ ଦୁଇଟିକୁ ଯବକ୍ଷାର ଭାବେ ଡାକାଯାଏ; ସର୍ଜିକା ଏବଂ ସର୍ଜିକାକ୍ଷାର ଦ୍ୱିତୀୟ ପ୍ରକାର ଭାବେ ପରିଚିତ।

କାଶୀଶଂ ପୁଷ୍ପକାଶୀଶଂ ଵିଜ୍ଞେଯଂ ନେତ୍ତ୍ରଭେଷଜମ୍ । ଧାତୁକାଶୀଶକାଶୀ ଚ ସଂଜ୍ଞେଯଂ ତଚ୍ଚ କୀର୍ତିତମ୍ ॥ ୧,୨୦୪.

କାଶୀଶ ଏବଂ ପୁଷ୍ପକାଶୀଶ ଚକ୍ଷୁର ଔଷଧ ଭାବେ ଜଣାଯାଏ; ଧାତୁକାଶୀଶ ଏବଂ କାଶୀ ମଧ୍ୟ ଏହି ନାମରେ ପରିଚିତ।

ସୌରାଷ୍ଟ୍ରୀ ମୃତ୍ତିକାକ୍ଷାରଂ କାକ୍ଷୀ ଵୈ ପଙ୍କପର୍ପଟୀ । ଵିଦ୍ଯାତ୍ସମାକ୍ଷିକଂ ଧାତୁ ତାପ୍ଯଂ ତାପ୍ଯୁତ୍ଥସମ୍ଭଵମ୍ ॥ ୧,୨୦୪.

ସୌରାଷ୍ଟ୍ରୀ ମାଟିର କ୍ଷାର; କାକ୍ଷୀକୁ ପଙ୍କପର୍ପଟୀ ଭାବେ ଜଣାଯାଏ; ସମାକ୍ଷିକ ଏକ ଧାତୁ, ତାପ୍ୟ ତାପ୍ୟୁତ୍ଥାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ।

ଶିଲା ମନଃ ଶିଲା ଜ୍ଞେଯା ନେପାଲୀ କୁଲଟୀତି ଚ । ଆଲଂ ମନସ୍ତାଲକଂ ଵା ହରିତାଲଂ ଵିନିର୍ଦିଶେତ୍ ॥ ୧,୨୦୪.

ଶିଳା ଏବଂ ମନଃଶିଳା ଜଣାଯିବା ଉଚିତ, ନେପାଳୀ ଏବଂ କୁଳଟୀ ମଧ୍ୟ; ଆଳା କିମ୍ବା ମନସ୍ତାଳକ ହରିତାଳ ଭାବେ ଉପଲକ୍ଷ୍ୟ କରାଯାଏ।

ଗନ୍ଧକୋ ଗନ୍ଧପାଷାଣୋ ରସଃ ପାରଦ ଉଚ୍ଯତେ । ତାମ୍ରମୌଦୁମ୍ବରଂ ଶୁଲ୍ବଂ ଵିଦ୍ଯାନ୍ମ୍ଲେଚ୍ଛମୁଖଂ ତଥା ॥ ୧,୨୦୪.

ଗନ୍ଧକକୁ ଗନ୍ଧପାଷାଣ ଭାବେ କୁହାଯାଏ; ରସା ହେଉଛି ପାରଦ; ତାମ୍ରମୌଦୁମ୍ବର ଏବଂ ଶୁଲ୍ବ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି, ମ୍ଲେଚ୍ଛମୁଖ ମଧ୍ୟ।

ଅଦ୍ରିସାରସ୍ତ୍ଵଯସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣଂ ଲୋହକଞ୍ଚାପି କଥ୍ଯତେ । ମାକ୍ଷିକଂ ମଧୁ ଚ କ୍ଷୌଦ୍ରଂ ତଚ୍ଚ ପୁଷ୍ପରସଂ ସ୍ମୃତମ୍ ॥ ୧,୨୦୪.

ଅଦ୍ରିସାର ହେଉଛି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଲୋହା, ଲୋହକଞ୍ଚ ଭାବେ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ; ମାକ୍ଷିକ, ମଧୁ ଏବଂ କ୍ଷୌଦ୍ର ଏଗୁଡିକୁ ପୁଷ୍ପରସ ଭାବେ ଗଣାଯାଏ।

ଜ୍ଯେଷ୍ଠନ୍ତୁ ସୋଦକଂ ତତ୍ସ୍ଯାତ୍କାଞ୍ଜିକନ୍ତୁ ସୁଵୀରକମ୍ । ସୀତା ସିତୋପଲା ଚୈଵ ମତ୍ସ୍ଯଣ୍ଡୀଶର୍କରା ସ୍ମୃତା ॥ ୧,୨୦୪.

ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଜଳ ସହିତ କାଞ୍ଜିକ ଏବଂ ସୁବୀରକ ଭାବେ ଜଣାଯାଏ; ସୀତା, ସିତୋପଳା ଏବଂ ମତ୍ସ୍ୟଣ୍ଡୀ ଶର୍କରାର ପ୍ରକାର।

ତ୍ଵଗେଲାପତ୍ରକୈସ୍ତୁଲ୍ଯୈସ୍ତ୍ରିସୁଗନ୍ଧି ତ୍ରିଜାତକମ୍ । ନାଗକେଶରସଂଯୁକ୍ତଂ ତଚ୍ଚତୁର୍ଜାତମିଷ୍ଯତେ ॥ ୧,୨୦୪.

ତ୍ୱଗ, ଏଲା ଏବଂ ପତ୍ରକ ସମାନ ଭାଗରେ ମିଶିଲେ ତ୍ରିସୁଗନ୍ଧି, ଯାହାକୁ ତ୍ରିଜାତକ କୁହାଯାଏ; ନାଗକେଶର ସହିତ ମିଶିଲେ ଏହାକୁ ଚତୁର୍ଜାତ ଭାବେ ଜଣାଯାଏ।

ପିପ୍ପଲୀ ପିପ୍ପଲୀମୂଲଂ ଚଵ୍ଯଚିତ୍ରକନାଗରୈଃ । କଥିତଂ ପଞ୍ଚକୋଲଞ୍ଚ କୋଲକଂ କୋଲସଂଜ୍ଞଯା ॥ ୧,୨୦୪.

ପିପ୍ପଳୀ, ପିପ୍ପଳୀ ମୂଳ, ଚବ୍ୟା, ଚିତ୍ରକ ଏବଂ ନାଗର ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି; ପଞ୍ଚକୋଳ ଏହି ନାମରେ ପରିଚିତ, କୋଳକ ମଧ୍ୟ ଏହାର ଅନ୍ୟ ଏକ ନାମ।

ପ୍ରିଯଙ୍ଗୁଃ କଙ୍ଗୁକା ଜ୍ଞେଯା କୋରଦୂଷଶ୍ଚ କୋଦ୍ରଵଃ । ତ୍ରିପୁଟଃ ପୁଟସଂଜ୍ଞଶ୍ଚ କଲାପୋ ଲଙ୍ଗକୋ ମତଃ ॥ ୧,୨୦୪.

ପ୍ରିୟଙ୍ଗୁକୁ କଙ୍ଗୁକା ଭାବେ ଜଣାଯାଏ, କୋରଦୂଷକୁ କୋଦ୍ରବ ଭାବେ; ତ୍ରିପୁଟକୁ ପୁଟ ଭାବେ, କଳାପକୁ ଲଙ୍ଗକ ଭାବେ ଗଣାଯାଏ।

ସତୀନୋ ଵର୍ତୁଲଶ୍ଚୈଵ ଵେଣୁଶ୍ଚାପି ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ । ପିଚୁକଂ ପିତଲଂ ଚାକ୍ଷଂ ବିଡାଲପଦକଂ ତଥା ॥ ୧,୨୦୪.

ସତୀନ ଏବଂ ବର୍ତ୍ତୁଳ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି, ବେଣୁ ମଧ୍ୟ; ପିଚୁକ, ପିତଳ, ଚାକ୍ଷ ଏବଂ ବିଡ଼ାଲପଦକ ମଧ୍ୟ ଉପଲକ୍ଷ୍ୟ।

ଵିଦ୍ଯାତ୍କର୍ଷଂ ତଥା ଚାପି ସୁଵର୍ଣଂ କଵଲଗ୍ରହମ୍ । ପଲାର୍ଧଂ ଶୁକ୍ତିମିଚ୍ଛନ୍ତି ତଥାଷ୍ଟୌମାଷକାସ୍ତ୍ଵିତି ॥ ୧,୨୦୪.

କର୍ଷ ଏକ ମାପ ଭାବେ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ମଧ୍ୟ; କବଳଗ୍ରହ ଅନ୍ୟ ଏକ; ଅର୍ଦ୍ଧ ପଳକୁ ଶୁକ୍ତି କୁହନ୍ତି, ଏବଂ ଅଷ୍ଟ ମାଷକ ମଧ୍ୟ ପରିଚିତ।

ପଲଂ ବିଲ୍ଵଞ୍ଚ ମୁଷ୍ଟିଃ ସ୍ଯାଦ୍ଦ୍ଵେ ପଲେ ପ୍ରସୃତିଂ ଵଦେତ୍ । ଅଞ୍ଜଲିଂ କୁଡଵଞ୍ଚୈଵ ଵିଦ୍ଯାତ୍ପଲଚତୁଷ୍ଟଯମ୍ ॥ ୧,୨୦୪.

ପଳକୁ ବିଲ୍ବ ଭାବେ ଜଣାଯାଏ, ମୁଷ୍ଟି ଦୁଇ ପଳ ସମାନ, ପ୍ରସୃତି ମଧ୍ୟ ଦୁଇ ପଳ; ଅଞ୍ଜଳି ଏବଂ କୁଡ଼ବ ଚାରି ପଳ ସମାନ।

ଅଷ୍ଟମାନଂ ପଲାନ୍ଯଷ୍ଟୌ ତଚ୍ଚ ମାନମିତି ସ୍ମୃତମ୍ । ଚତୁର୍ଭିଃ କୁଡଵୈଃ ପ୍ରସ୍ଥ ପ୍ରସ୍ଥାଶ୍ଚତ୍ଵାର ଆଢକଃ ॥ ୧,୨୦୪.

ଏଠାରେ ଅଷ୍ଟମାନ ମାନକୁ ଅଷ୍ଟଟି ପଲା ଦ୍ୱାରା ଗଣାଯାଏ; ଏହି ମାନକୁ ସ୍ଥିର ମାନ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ। ଚାରିଟି କୁଡ଼ବା ମିଶି ଏକ ପ୍ରସ୍ଥ ହୁଏ, ଏବଂ ଚାରିଟି ପ୍ରସ୍ଥ ମିଶି ଏକ ଆଢ଼କ ହୁଏ।

କାଶପାତ୍ରଞ୍ଚ ସଂପ୍ରୋକ୍ତୋ ଦ୍ରୋଣଶ୍ଚଚତୁରାଢକେ । ତୁଲା ପଲଶତଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଭାଗୋ ଵିଂଶତ୍ପଲଃ ସ୍ମୃତଃ ॥ ୧,୨୦୪.

କାଶ ପାତ୍ର ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି, ଡ୍ରୋଣ ଚାରି ଆଢ଼କ ର ସମାନ। ତୁଳା ଏକ ଶତ ପଲା ର ମାନ, ଭାଗ କୁ ବିଶ ପଲା ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ।

ମାନମେଵଂ ଵିଧଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ପ୍ରସ୍ଥଦ୍ରଵ୍ଯେଷୁ ପଣ୍ଡିତୈଃ । ଦ୍ରଵଦ୍ରଵ୍ଯେଷୁ ଚୋଦ୍ଦିଷ୍ଟଂ ଦ୍ଵିଗୁଣଂ ପରିକୀର୍ତିତମ୍ ॥ ୧,୨୦୪.

ପ୍ରସ୍ଥ ଦ୍ରବ୍ୟର ମାନ ପ୍ରଣାଳୀ ପଣ୍ଡିତମାନେ ଏଭଳି ବିବରଣା କରିଛନ୍ତି; ତରଳ ଦ୍ରବ୍ୟ ପାଇଁ ଏହାକୁ ଦୁଇଗୁଣା ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ।

ଭଦ୍ରଦାରୁ ଦେଵକାଷ୍ଠଂ ଦାରୁ ସ୍ଯାଦ୍ଦେଵଦାରୁକମ୍ । କୁଷ୍ଠମାମଯମାଖ୍ଯାତଂ ମାଂସୀଞ୍ଚ ନଲଦଂଶନମ୍ ॥ ୧,୨୦୪.

ଭଦ୍ରଦାରୁ ଦେବ କାଠ ଅଟେ; ଦାରୁ କୁ ଦେବଦାରୁ ଭାବରେ ଡାକାଯାଏ। କୁଷ୍ଠ ଏକ ଔଷଧୀୟ ଗଛ, ମାଂସୀ ହେଉଛି ନଳଦ ଗଛର ମୂଳ।

ଶଙ୍ଖଃ ଶୁକ୍ତିନଖଃ ଶଙ୍ଖୋ ଵ୍ଯାଘ୍ରୋ ଵ୍ଯାଘ୍ରନଖଃ ସ୍ମୃତଃ । ପୁରଂ ପଲଙ୍କଷଂ ଵିଦ୍ଯାନ୍ମହିଷାକ୍ଷଞ୍ଚ ଗୁଗ୍ଗୁଲୁଃ ॥ ୧,୨୦୪.

ଶଂଖ ହେଉଛି ଶଂଖ ଗୁଡିକ, ଶୁକ୍ତି ହେଉଛି ମୁଗୁଣି ଗୁଡିକ, ନଖ ହେଉଛି ନଖ। ଶଂଖ ମଧ୍ୟ ଶଂଖ ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ବ୍ୟାଘ୍ର ହେଉଛି ବାଘ, ବ୍ୟାଘ୍ରନଖ ହେଉଛି ବାଘର ନଖ। ପୁରା ହେଉଛି ପଳଙ୍କଷ, ମହିଷାକ୍ଷ ହେଉଛି ଗୁଗ୍ଗୁଳୁ।

ରସୋ ଗନ୍ଧରସୋ ବୋଲେ ସର୍ଜଃ ସର୍ଜରସୋ ମତଃ । ପ୍ରିଯଙ୍ଗୁଃ ଫଲିନୀ ଶ୍ଯାମା ଗୌରୀ କାନ୍ତେତି ଚୋଚ୍ଯତେ ॥ ୧,୨୦୪.

ରସ ହେଉଛି ପାରଦ, ଗନ୍ଧରସ ହେଉଛି ଏକ ପ୍ରକାର ମାଟି, ସର୍ଜ ହେଉଛି ସର୍ଜ ଗଛର ଗୁମ୍ମ। ପ୍ରିୟଙ୍ଗୁ, ଫଳିନୀ, ଶ୍ୟାମା ଓ ଗୌରୀ ମଧ୍ୟ ଔଷଧୀୟ ଗଛ ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି।

କରଞ୍ଜୌ ନକ୍ତମାଲଃ ସ୍ଯାତ୍ପୂତିକଶ୍ଚିରବିଲ୍ଵକଃ । ଶିଗ୍ରୁଃ ଶୋଭାଞ୍ଜନୋ ନାମ ଜ୍ଞାନମାନଶ୍ଚ କୀର୍ତିତଃ ॥ ୧,୨୦୪.

କରଞ୍ଜ ଓ ନକ୍ତମାଳ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି, ପୂତିକ ଓ ଚିରବିଲ୍ବ ମଧ୍ୟ। ଶିଗ୍ରୁ କୁ ଶୋଭାଞ୍ଜନ ଭାବରେ ଡାକାଯାଏ, ଜ୍ଞାନମାନ ମଧ୍ୟ ଏହି ନାମରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି।

ଜଯା ଜଯନ୍ତୀ ଶରଣୀ ନିର୍ଗୁଣ୍ଡୀ ସିନ୍ଧୁଵାରକଃ । ମୋରଟା ପୀଲୁପର୍ଣୋ ଚ ତୁଣ୍ଡୀ ସ୍ଯାତ୍ତୁଣ୍ଡିକେରିକା ॥ ୧,୨୦୪.

ଜୟା, ଜୟନ୍ତୀ, ଶରଣୀ, ନିର୍ଗୁଣ୍ଡୀ ଓ ସିନ୍ଧୁବାର ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ମୋରଟା, ପୀଲୁପର୍ଣ୍ଣ ଓ ତୁଣ୍ଡୀ ମଧ୍ୟ ତୁଣ୍ଡୀକେରିକା ଭାବରେ ଡାକାଯାଏ।