ଗରୁଡପୁରାଣମ୍

ଜ୍ଞେଯା ମୂଷିକପର୍ଣୋ ତୁ ଭ୍ରମନ୍ତୀ ଚାଖୁପର୍ଣିକା । ଵିଷମୁଷ୍ଟିର୍ଦ୍ରାଵଣଞ୍ଚ କେଶମୁଷ୍ଟିରୁଦାହୃତା ॥ ୧,୨୦୪.

ମୂଷିକପର୍ଣ୍ଣ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ, ଭ୍ରମନ୍ତୀ ଓ ଆଖୁପର୍ଣ୍ଣିକା ଭି ଏହି ନାମରେ ଅଛନ୍ତି; ବିଷମୁଷ୍ଟି, ଦ୍ରାବଣ ଓ କେଶମୁଷ୍ଟି ଭି ବିବରଣା ହୋଇଛି।

କିଂଲିହୀଂ କଟୁକୀଂ ଵିଦ୍ଯାଦନ୍ତକଶ୍ଚାମ୍ଲଵେତସଃ । ଅଶ୍ଵତ୍ଥା ବହୁପତ୍ରା ଚ ଵିଜ୍ଞେଯା ଚାମଲକ୍ଯପି ॥ ୧,୨୦୪.

କିଂଲିହୀ ଓ କଟୁକୀ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ, ଅନ୍ତକ ହେଉଛି ଆମ୍ଳବେତସ; ଅଶ୍ୱତ୍ଥ, ବହୁପତ୍ରା ଓ ଆମଳକୀ ଭି ଜଣାଯିବା ଉଚିତ।

ଅରୂଷକ୍ରଂ ପତ୍ର ଶୂକଂ କ୍ଷୀରୀ ରାଜାଦନଂ ମତମ୍ । ମହାପତ୍ରଂ ଦାଡିମଂ ଚ ତମେଵ କରକଂ ଵଦେତ୍ ॥ ୧,୨୦୪.

ଅରୂଷକ୍ର, ପତ୍ର, ଶୂକ, କ୍ଷୀରୀ ଓ ରାଜାଦନ ଏହି ନାମରେ ଗଣାଯାନ୍ତି; ମହାପତ୍ର, ଦାଡିମା ଓ କରକ ଭି ଏହି ନାମରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି।

ମସୂରୀ ଵିଦଲୀ ଶଷ୍ପା କାଲିନ୍ଦୀତି ନିରୁଚ୍ଯତେ । କଣ୍ଟକାଖ୍ଯା ମହାଶ୍ଯାମା ଵୃକ୍ଷପାଦୀତି ଵକ୍ଷ୍ଯତେ ॥ ୧,୨୦୪.

ମସୂରୀ, ବିଦଳୀ ଓ ଶଷ୍ପା କାଳିନ୍ଦୀ ଭାବେ ଡାକାଯାଏ; କଣ୍ଟକାଖ୍ୟା, ମହାଶ୍ୟାମା ଓ ବୃକ୍ଷପାଦୀ ଭି ଏହି ନାମରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି।

ଵିଦ୍ଯା କୁନ୍ତୀ ନିକୁମ୍ଭା ଚ ତ୍ରିଭଙ୍ଗୀ ତ୍ରିପୁଟୀ ତ୍ରିଵୃତ୍ । ସପ୍ତଲା ଯଵତିକ୍ତା ଚ ଚର୍ମା ଚର୍ମକସେତି ଚ ॥ ୧,୨୦୪.

ବିଦ୍ୟା, କୁନ୍ତୀ, ନିକୁମ୍ଭା, ତ୍ରିଭଙ୍ଗୀ, ତ୍ରିପୁଟୀ, ତ୍ରିବୃତ, ସପ୍ତଲା, ଯବତିକ୍ତା, ଚର୍ମା ଓ ଚର୍ମକସ ଏହି ନାମରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି।

ଶଙ୍ଖିନୀ ସୁକୁମାରୀ ଚ ତିକ୍ତାକ୍ଷୀ ଚାକ୍ଷିପୀଲୁକମ୍ । ଗଵାକ୍ଷୀ ଚାମୃତା ଶ୍ଵେତା ଗିରିକର୍ଣୋ ଗଵାଦିନୀ ॥ ୧,୨୦୪.

ଶଙ୍ଖିନୀ, ସୁକୁମାରୀ, ତିକ୍ତାକ୍ଷୀ ଓ ଆକ୍ଷିପୀଲୁକ; ଗବାକ୍ଷୀ, ଅମୃତା, ଶ୍ୱେତା, ଗିରିକର୍ଣ୍ଣ ଓ ଗବାଦିନୀ ଭି ଏହି ନାମରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି।

କାମ୍ପିଲ୍ଲକୋଽଥ ରକ୍ତାଙ୍ଗୋ ଗୁଣ୍ଡା ରୋଚନିକେତି ଚ । ହେମକ୍ଷୀରୀ ସ୍ମୃତା ପୀତା ଗୌରୀ ଵୈ କାଲଦୁଗ୍ଧିକା ॥ ୧,୨୦୪.

କାମ୍ପିଲ୍ଲକ, ରକ୍ତାଙ୍ଗ, ଗୁଣ୍ଡା ଓ ରୋଚନିକ; ହେମକ୍ଷୀରୀକୁ ପୀତା, ଗୌରୀ ଓ କାଳଦୁଗ୍ଧିକା ଭାବେ ମନେ କରାଯାଏ।

ଗାଙ୍ଗେରୁକୀ ନାଗବଲା ଵିଶାଲା ଚେନ୍ଦ୍ରଵାରୁଣୀ । ତାର୍କ୍ଷ୍ଯଂ ଶୈଲଂ ନୀଲଵର୍ଣମଞ୍ଜନଞ୍ଚ ରସାଞ୍ଜନମ୍ ॥ ୧,୨୦୪.

ଗାଙ୍ଗେରୁକୀ, ନାଗବଳା, ବିଶାଳା ଓ ଇନ୍ଦ୍ରବାରୁଣୀ; ତାର୍କ୍ଷ୍ୟ, ଶୈଳ, ନୀଳବର୍ଣ୍ଣ, ଅଞ୍ଜନ ଓ ରସାଞ୍ଜନ ଭି ଏହି ନାମରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି।

ନିର୍ଯାସୋ ଯଶ୍ଚ ଶାଲ୍ମଲ୍ଯାଃ ସ ମୋଚରସସଂଜ୍ଞକଃ । ପ୍ରତ୍ଯକ୍ପୁଷ୍ପୀ ଖରୀ ଜ୍ଞେଯା ଅପାମାର୍ଗୋ ମଯୂରକଃ ॥ ୧,୨୦୪.

ଶାଲମଳୀ ଗଛର ନିର୍ୟାସକୁ ମୋଚର ଭାବେ ଡାକାଯାଏ; ପ୍ରତ୍ୟକ୍ପୁଷ୍ପୀ, ଖରୀ, ଅପାମାର୍ଗ ଓ ମୟୂରକ ଭି ଜଣାଯିବା ଉଚିତ।

ସିଂହାସ୍ଯଵୃଷଵାସାକମାଟରୂଷକମାଦିଶେତ୍ । ଜୀଵକୋ ଜୀଵଶାକଶ୍ଚ କର୍ବୁରଞ୍ଚ ଶଟୀଂ ଵିଦୁଃ ॥ ୧,୨୦୪.

ସିଂହାସ୍ୟ, ବୃଷବାସା, ମାଟରୂଷକ ପ୍ରସ୍ତାବିତ; ଜୀବକ, ଜୀବଶାକ, କର୍ବୁର ଓ ଶଟୀ ଭି ଜଣାଯିବା ଉଚିତ।

କଟ୍ଫଲଂ ସୋମଵୃକ୍ଷଃ ସ୍ଯାଦଗ୍ନିଗନ୍ଧା ସୁଗନ୍ଧିକା । ଶତାଙ୍ଗଂ ଶତପୁଷ୍ପା ଚ ମିଂସିର୍ମଧୁରିକାମତା ॥ ୧,୨୦୪.

କଟଫଳ, ସୋମବୃକ୍ଷ, ଅଗ୍ନିଗନ୍ଧା, ସୁଗନ୍ଧିକା; ଶତାଙ୍ଗ, ଶତପୁଷ୍ପା, ମିଂସିର ଓ ମଧୁରିକା ଏହି ନାମରେ ଗଣାଯାନ୍ତି।

ଜ୍ଞେଯଂ ପୁଷ୍କରମୂଲଞ୍ଚ ପୁଷ୍କରଂ ପୁଷ୍କରାହ୍ଵଯମ୍ । ଯାସୋଽଥ ଧନ୍ଵଯାସଶ୍ଚ ଦୁଷ୍ପର୍ଶୋଽଥ ଦୁରାଲଭା ॥ ୧,୨୦୪.

ପୁଷ୍କରମୂଳ, ପୁଷ୍କର ଓ ପୁଷ୍କରାହ୍ୱୟ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ; ଯାସ, ଧନ୍ୱୟାସ, ଦୁଷ୍ପର୍ଶ ଓ ଦୁରାଲଭା ଭି ଏହି ନାମରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି।

ଵାକୁଚୀ ସୋମରାଜୀ ଚ ସୋମଵଲ୍ଲୀତି କୀର୍ତିତା । ମାର୍କଵଃ କେଶରାଜଶ୍ଚ ଭୃଙ୍ଗରାଜୋ ନିଗଦ୍ଯତେ ॥ ୧,୨୦୪.

ବାକୁଚୀ, ସୋମରାଜୀ ଓ ସୋମବଲ୍ଲୀ ଏହି ନାମରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି; ମାର୍କବ, କେଶରାଜ ଓ ଭୃଙ୍ଗରାଜ ଭି ଏହି ନାମରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି।

ପ୍ରୋକ୍ତସ୍ତ୍ଵେଡଗଜସ୍ତଜ୍ଜ୍ଞୈଶ୍ଚକ୍ରମର୍ଦକସଂଜ୍ଞଖଃ । ସୁରଙ୍ଗୀତଗରଃ ସ୍ନାଯୁଃ କଲନାଶା ତୁ ଵାଯସୀ ॥ ୧,୨୦୪.

ବେଦଗଜକୁ ଜଣେ ଜଣେ ଜଣା ଚକ୍ରମାର୍ଦକ ନାମରେ ଡାକନ୍ତି; ସୁରଙ୍ଗୀକୁ ଟଗର ଭାବେ ଉପଲକ୍ଷ୍ୟ କରାଯାଏ, ତାହାର ଗଠିକୁ କଳନାଶା ଭାବେ ଜଣାଯାଏ, ଏବଂ ବାୟସୀ ମଧ୍ୟ ଏହାର ଅନ୍ୟ ଏକ ନାମ।

ମହାକାଲଃ ସ୍ମୃତୋ ବେଲସ୍ତଣ୍ଡୁଲୀଯୋ ଘନସ୍ତନଃ । ଇକ୍ଷ୍ଵାକୁସ୍ତିକ୍ତତୁମ୍ବୀ ସ୍ଯାତ୍ତିକ୍ତାଲବୁର୍ନିଗଦ୍ଯତେ ॥ ୧,୨୦୪.

ମହାକାଳକୁ ବେଲା ଭାବେ ଜଣାଯାଏ; ତଣ୍ଡୁଳୀୟାକୁ ଘନସ୍ତନ ଭାବେ କୁହାଯାଏ; ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ହେଉଛି ତିକ୍ତ କରେଲା, ତିକ୍ତାଳବୁ ମଧ୍ୟ ଏହି ନାମରେ ପରିଚିତ।

ଧାମାର୍ଗଵୋଽଥ କୋଷାତକ୍ଯଥ ଯାମିନୀ । ଵିଦ୍ଯାତ୍କୋଶତକୀଭେଦଂ କୃତଭେଦନସଂଜ୍ଞକା ॥ ୧,୨୦୪.

ଧାମାର୍ଗବ, କୋଷାତକୀ ଏବଂ ଯାମିନୀ ନାମକ ଗଛଗୁଡିକୁ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ; କୋଷାତକୀର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରକୁ କୃତଭେଦନ ଭାବେ ଡାକାଯାଏ।

ତଥା ଜୀମୂତକାଖ୍ଯା ଚ ଖୁଡ୍ଡାକୋ ଦେଵତାଡକଃ । ଗୃଧ୍ରନଖୀ ଗୃଧ୍ରନଖୀ ହିଙ୍ଗୁକାକାଦନୀ ମତା ॥ ୧,୨୦୪.

ଏହିପରି ଜୀମୂତକୁ ଖୁଡ଼୍ଡାକ ଏବଂ ଦେବତାଡ଼କ ଭାବେ ମଧ୍ୟ ଜଣାଯାଏ; ଗୃଧ୍ରନଖୀ ଏହି ନାମରେ ପରିଚିତ, ହିଙ୍ଗୁକାକାଦନୀ ମଧ୍ୟ ଏହାର ଅନ୍ୟ ଏକ ନାମ।

ଅଶ୍ଵାରିଶ୍ଚୈଵ ବୋଦ୍ଧଵ୍ଯଃ କରଵୀରୋଽଶ୍ଵମାରକଃ । ସିନ୍ଧୁଃ ସୈନ୍ଧଵସିନ୍ଧୂତ୍ଥମଣିମନ୍ଥମୁଦାହୃତମ୍ ॥ ୧,୨୦୪.

ଅଶ୍ୱାରି ନାମକ ଗଛକୁ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ; କରବୀରକୁ ଅଶ୍ୱମାରକ ଭାବେ କୁହାଯାଏ; ସିନ୍ଧୁ, ସୈନ୍ଧବ ଏବଂ ସିନ୍ଧୂତ୍ଥା ମଣିମନ୍ଥର ଅନ୍ୟ ନାମ।

କ୍ଷାରୋ ଯଵାଗ୍ରଜଶ୍ଚୈଵ ଯଵକ୍ଷାରୋଽଭିଧୀଯତେ । ସର୍ଜିକା ସର୍ଜିକାକ୍ଷାରୋ ଦ୍ଵିତୀଯଃ ପରିକୀର୍ତିତଃ ॥ ୧,୨୦୪.

କ୍ଷାର ଏବଂ ଯବାଗ୍ରଜ ଦୁଇଟିକୁ ଯବକ୍ଷାର ଭାବେ ଡାକାଯାଏ; ସର୍ଜିକା ଏବଂ ସର୍ଜିକାକ୍ଷାର ଦ୍ୱିତୀୟ ପ୍ରକାର ଭାବେ ପରିଚିତ।

କାଶୀଶଂ ପୁଷ୍ପକାଶୀଶଂ ଵିଜ୍ଞେଯଂ ନେତ୍ତ୍ରଭେଷଜମ୍ । ଧାତୁକାଶୀଶକାଶୀ ଚ ସଂଜ୍ଞେଯଂ ତଚ୍ଚ କୀର୍ତିତମ୍ ॥ ୧,୨୦୪.

କାଶୀଶ ଏବଂ ପୁଷ୍ପକାଶୀଶ ଚକ୍ଷୁର ଔଷଧ ଭାବେ ଜଣାଯାଏ; ଧାତୁକାଶୀଶ ଏବଂ କାଶୀ ମଧ୍ୟ ଏହି ନାମରେ ପରିଚିତ।

ସୌରାଷ୍ଟ୍ରୀ ମୃତ୍ତିକାକ୍ଷାରଂ କାକ୍ଷୀ ଵୈ ପଙ୍କପର୍ପଟୀ । ଵିଦ୍ଯାତ୍ସମାକ୍ଷିକଂ ଧାତୁ ତାପ୍ଯଂ ତାପ୍ଯୁତ୍ଥସମ୍ଭଵମ୍ ॥ ୧,୨୦୪.

ସୌରାଷ୍ଟ୍ରୀ ମାଟିର କ୍ଷାର; କାକ୍ଷୀକୁ ପଙ୍କପର୍ପଟୀ ଭାବେ ଜଣାଯାଏ; ସମାକ୍ଷିକ ଏକ ଧାତୁ, ତାପ୍ୟ ତାପ୍ୟୁତ୍ଥାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ।

ଶିଲା ମନଃ ଶିଲା ଜ୍ଞେଯା ନେପାଲୀ କୁଲଟୀତି ଚ । ଆଲଂ ମନସ୍ତାଲକଂ ଵା ହରିତାଲଂ ଵିନିର୍ଦିଶେତ୍ ॥ ୧,୨୦୪.

ଶିଳା ଏବଂ ମନଃଶିଳା ଜଣାଯିବା ଉଚିତ, ନେପାଳୀ ଏବଂ କୁଳଟୀ ମଧ୍ୟ; ଆଳା କିମ୍ବା ମନସ୍ତାଳକ ହରିତାଳ ଭାବେ ଉପଲକ୍ଷ୍ୟ କରାଯାଏ।

ଗନ୍ଧକୋ ଗନ୍ଧପାଷାଣୋ ରସଃ ପାରଦ ଉଚ୍ଯତେ । ତାମ୍ରମୌଦୁମ୍ବରଂ ଶୁଲ୍ବଂ ଵିଦ୍ଯାନ୍ମ୍ଲେଚ୍ଛମୁଖଂ ତଥା ॥ ୧,୨୦୪.

ଗନ୍ଧକକୁ ଗନ୍ଧପାଷାଣ ଭାବେ କୁହାଯାଏ; ରସା ହେଉଛି ପାରଦ; ତାମ୍ରମୌଦୁମ୍ବର ଏବଂ ଶୁଲ୍ବ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି, ମ୍ଲେଚ୍ଛମୁଖ ମଧ୍ୟ।

ଅଦ୍ରିସାରସ୍ତ୍ଵଯସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣଂ ଲୋହକଞ୍ଚାପି କଥ୍ଯତେ । ମାକ୍ଷିକଂ ମଧୁ ଚ କ୍ଷୌଦ୍ରଂ ତଚ୍ଚ ପୁଷ୍ପରସଂ ସ୍ମୃତମ୍ ॥ ୧,୨୦୪.

ଅଦ୍ରିସାର ହେଉଛି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଲୋହା, ଲୋହକଞ୍ଚ ଭାବେ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ; ମାକ୍ଷିକ, ମଧୁ ଏବଂ କ୍ଷୌଦ୍ର ଏଗୁଡିକୁ ପୁଷ୍ପରସ ଭାବେ ଗଣାଯାଏ।

ଜ୍ଯେଷ୍ଠନ୍ତୁ ସୋଦକଂ ତତ୍ସ୍ଯାତ୍କାଞ୍ଜିକନ୍ତୁ ସୁଵୀରକମ୍ । ସୀତା ସିତୋପଲା ଚୈଵ ମତ୍ସ୍ଯଣ୍ଡୀଶର୍କରା ସ୍ମୃତା ॥ ୧,୨୦୪.

ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଜଳ ସହିତ କାଞ୍ଜିକ ଏବଂ ସୁବୀରକ ଭାବେ ଜଣାଯାଏ; ସୀତା, ସିତୋପଳା ଏବଂ ମତ୍ସ୍ୟଣ୍ଡୀ ଶର୍କରାର ପ୍ରକାର।

ତ୍ଵଗେଲାପତ୍ରକୈସ୍ତୁଲ୍ଯୈସ୍ତ୍ରିସୁଗନ୍ଧି ତ୍ରିଜାତକମ୍ । ନାଗକେଶରସଂଯୁକ୍ତଂ ତଚ୍ଚତୁର୍ଜାତମିଷ୍ଯତେ ॥ ୧,୨୦୪.

ତ୍ୱଗ, ଏଲା ଏବଂ ପତ୍ରକ ସମାନ ଭାଗରେ ମିଶିଲେ ତ୍ରିସୁଗନ୍ଧି, ଯାହାକୁ ତ୍ରିଜାତକ କୁହାଯାଏ; ନାଗକେଶର ସହିତ ମିଶିଲେ ଏହାକୁ ଚତୁର୍ଜାତ ଭାବେ ଜଣାଯାଏ।

ପିପ୍ପଲୀ ପିପ୍ପଲୀମୂଲଂ ଚଵ୍ଯଚିତ୍ରକନାଗରୈଃ । କଥିତଂ ପଞ୍ଚକୋଲଞ୍ଚ କୋଲକଂ କୋଲସଂଜ୍ଞଯା ॥ ୧,୨୦୪.

ପିପ୍ପଳୀ, ପିପ୍ପଳୀ ମୂଳ, ଚବ୍ୟା, ଚିତ୍ରକ ଏବଂ ନାଗର ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି; ପଞ୍ଚକୋଳ ଏହି ନାମରେ ପରିଚିତ, କୋଳକ ମଧ୍ୟ ଏହାର ଅନ୍ୟ ଏକ ନାମ।

ପ୍ରିଯଙ୍ଗୁଃ କଙ୍ଗୁକା ଜ୍ଞେଯା କୋରଦୂଷଶ୍ଚ କୋଦ୍ରଵଃ । ତ୍ରିପୁଟଃ ପୁଟସଂଜ୍ଞଶ୍ଚ କଲାପୋ ଲଙ୍ଗକୋ ମତଃ ॥ ୧,୨୦୪.

ପ୍ରିୟଙ୍ଗୁକୁ କଙ୍ଗୁକା ଭାବେ ଜଣାଯାଏ, କୋରଦୂଷକୁ କୋଦ୍ରବ ଭାବେ; ତ୍ରିପୁଟକୁ ପୁଟ ଭାବେ, କଳାପକୁ ଲଙ୍ଗକ ଭାବେ ଗଣାଯାଏ।

ସତୀନୋ ଵର୍ତୁଲଶ୍ଚୈଵ ଵେଣୁଶ୍ଚାପି ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ । ପିଚୁକଂ ପିତଲଂ ଚାକ୍ଷଂ ବିଡାଲପଦକଂ ତଥା ॥ ୧,୨୦୪.

ସତୀନ ଏବଂ ବର୍ତ୍ତୁଳ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି, ବେଣୁ ମଧ୍ୟ; ପିଚୁକ, ପିତଳ, ଚାକ୍ଷ ଏବଂ ବିଡ଼ାଲପଦକ ମଧ୍ୟ ଉପଲକ୍ଷ୍ୟ।