ଗରୁଡପୁରାଣମ୍

ଵୃକ୍ଷାଦନୀ ଛିନ୍ନରୁହା ନୀଲଵଲ୍ଲୀ ରସାମୃତା । ଵସୁକୋଟଶ୍ଚ ଵିଜ୍ଞେଯୋ ଵାଶିରଃ କାମ୍ପିଲ୍ଲୋ ମତଃ ॥ ୧,୨୦୪.

ବୃକ୍ଷାଦନୀ, ଛିନ୍ନରୁହା, ନୀଳବଲ୍ଲୀ ଓ ରସାମୃତା ଜଣିବା ଉଚିତ। ବସୁକୋଟା ଓ ବାଶିର କାମ୍ପିଲ୍ଲା ଭାବରେ ପରିଚିତ।

ପାଷାଣଭେଦକୋଽରିଷ୍ଟୋ ହ୍ଯସ୍ମଭିତ୍କୁଟ୍ଟଭେଦକଃ । ଘଣ୍ଟାକଃ ଶୁଷ୍କକୋ ଜ୍ଞେଯୋ ଵଚୋଽଥ ସୂଚକୋ ମତଃ ॥ ୧,୨୦୪.

ପାଷାଣଭେଦକ, ଅରିଷ୍ଟ ଓ କୁଟ୍ଟଭେଦକ ଜଣିବା ଉଚିତ। ଘଣ୍ଟାକ ଓ ଶୁଷ୍କକ ମଧ୍ୟ, ଭାସା ଓ ସୂଚକ ପରିଚିତ।

ସୁରସୋ ବୀଜକଶ୍ଚୈଵ ପୀତଶାଲୋଽଭିଧୀଯେତ । ଵଜ୍ରଵୃକ୍ଷୋ ମହାଵୃକ୍ଷଃ ସ୍ନୁହୀ ସ୍ନୁକ୍ଚ ସୁଧା ଗୁଡା ॥ ୧,୨୦୪.

ସୁରସ ଓ ବୀଜକ ଏବଂ ପୀତଶାଳ ନାମରେ ପରିଚିତ। ବଜ୍ରବୃକ୍ଷ, ମହାବୃକ୍ଷ, ସ୍ନୁହୀ, ସ୍ନୁକ, ସୁଧା ଓ ଗୁଡା ମଧ୍ୟ ଜଣିବା ଉଚିତ।

ତୁଲସୀଂ ସୁରସାଂ ଵିଦ୍ଯାଦୁପସ୍ଥେତି ଚ କଥ୍ଯତେ । କୁଠେରକୋଽପ୍ଯର୍ଜୁନକଃ ପର୍ଣୋ ସୌଗନ୍ଧିପର୍ଣିକ୍ରଃ ॥ ୧,୨୦୪.

ତୁଳସୀକୁ ସୁରସା ଭାବରେ ଓ ଉପସ୍ଥ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ। କୁଠେରକ, ଅର୍ଜୁନକ, ପର୍ଣ୍ଣ ଓ ସଉଗନ୍ଧିପର୍ଣିକ୍ର ମଧ୍ୟ ପରିଚିତ।

ନୀଲଶ୍ଚ ସିନ୍ଧୁଵାରଶ୍ଚ ନିର୍ଗୁଣ୍ଡୀତି ସୁଗନ୍ଧିକା । ଜ୍ଞେଯା ସୁଗନ୍ଧିପର୍ଣୋତି ଵାସନ୍ତୀ କୁଲଜେତି ଚ ॥ ୧,୨୦୪.

ନୀଳ ଓ ସିନ୍ଧୁବାର ଜଣିବା ଉଚିତ, ନିର୍ଗୁଣ୍ଡୀ ସୁଗନ୍ଧି। ସୁଗନ୍ଧିପର୍ଣୋତି, ବାସନ୍ତୀ ଓ କୁଳଜ ମଧ୍ୟ ପରିଚିତ।

କାଲୀଯକଂ ପୀତକାଷ୍ଠଂ କତକାଖ୍ଯଃ ପୁନଃ ସ୍ମୃତଃ । ଗାଯତ୍ରୀଖଦିରୋ ଜ୍ଞେଯସ୍ତଦ୍ଭେଦଃ କନ୍ଦରୋ ମତଃ ॥ ୧,୨୦୪.

କାଳୀୟକ ହେଉଛି ହଳଦିଆ କାଠ, ଏହି କାଠକୁ କଟକ ଭି ଡାକାଯାଏ। ଗାୟତ୍ରୀ ଖଦିର ନାମରେ ଜଣାଯାଏ, ଏହାର ଏକ ପ୍ରକାରକୁ କନ୍ଦର ଭାବେ ଗଣାଯାଏ।

ଇନ୍ଦୀ ଵରଂ କୁଵଲଯଂ ପଦ୍ମଂ ନୀଲୋତ୍ପଲଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ସୌଗନ୍ଧିକଂ ଶତଦଲମବ୍ଜଂ କମଲମୁଚ୍ଯତେ ॥ ୧,୨୦୪.

ଇନ୍ଦୀ ଉତ୍ତମ, କୁବଳୟ ହେଉଛି ନୀଳ ପଦ୍ମ, ପଦ୍ମ ହେଉଛି ସାଧାରଣ ପଦ୍ମ, ନୀଳୋତ୍ପଳ ଭି ଏହି ପଦ୍ମର ଏକ ନାମ। ସଉଗନ୍ଧିକ, ଶତଦଳ, ଅବ୍ଜ ଓ କମଳ ଏହି ସବୁ ପଦ୍ମର ନାମ।

ଅଜଵର୍ଣୋ ଭଵେଦୂର୍ଜୋ ଵାଜିକର୍ଣୋଽଶ୍ଵକର୍ଣକଃ । ଶ୍ଲେଷ୍ମାନ୍ତକସ୍ତଥା ଶେଲୁର୍ବହୁଵାରଶ୍ଚ କଥ୍ଯତେ ॥ ୧,୨୦୪.

ଅଜବର୍ଣ୍ଣକୁ ଉର୍ଜ ଭାବେ ଜଣାଯାଏ, ଵାଜିକର୍ଣ୍ଣ ହେଉଛି ଅଶ୍ୱକର୍ଣ୍ଣକ। ଶ୍ଲେଷ୍ମାନ୍ତକ, ଶେଲୁର ଓ ବହୁବାର ଭି ଏହି ନାମରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି।

ସୁନନ୍ଦକଃ କକୁଦ୍ଭଦ୍ରଂ ଛତ୍ରାକୀ ଛତ୍ରସଂଜ୍ଞକା । କବରୀ କୁମ୍ଭକୋ ଧୃଷ୍ଟଃ କ୍ଷୁଦ୍ଵିଧୋ ଧନକୃତ୍ତଥା ॥ ୧,୨୦୪.

ସୁନନ୍ଦକ, କକୁଦ୍ଭଦ୍ର, ଚତ୍ରାକୀ ଓ ଚତ୍ରସଂଜ୍ଞକ; କବରୀ, କୁମ୍ଭକ, ଧୃଷ୍ଟ, କ୍ଷୁଦ୍ବିଧ ଓ ଧନକୃତ ଭି ଜଣାଯାନ୍ତି।

କୃଷ୍ଣାର୍ଜକଃ କରାଲଶ୍ଚ କାଲମାନଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ । ପ୍ରାଚୀ ବଲା ନଦୀକ୍ରାନ୍ତା କାକଜଙ୍ଘାଥ ଵାଯସୀ ॥ ୧,୨୦୪.

କୃଷ୍ଣାର୍ଜକ, କରାଳ ଓ କାଳମାନ ନାମରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି; ପ୍ରାଚୀ, ବଳା, ନଦୀକ୍ରାନ୍ତା, କାକଜଂଘା ଓ ବାୟସୀ ଭି ଏହି ନାମରେ ଜଣାଯାନ୍ତି।

ଜ୍ଞେଯା ମୂଷିକପର୍ଣୋ ତୁ ଭ୍ରମନ୍ତୀ ଚାଖୁପର୍ଣିକା । ଵିଷମୁଷ୍ଟିର୍ଦ୍ରାଵଣଞ୍ଚ କେଶମୁଷ୍ଟିରୁଦାହୃତା ॥ ୧,୨୦୪.

ମୂଷିକପର୍ଣ୍ଣ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ, ଭ୍ରମନ୍ତୀ ଓ ଆଖୁପର୍ଣ୍ଣିକା ଭି ଏହି ନାମରେ ଅଛନ୍ତି; ବିଷମୁଷ୍ଟି, ଦ୍ରାବଣ ଓ କେଶମୁଷ୍ଟି ଭି ବିବରଣା ହୋଇଛି।

କିଂଲିହୀଂ କଟୁକୀଂ ଵିଦ୍ଯାଦନ୍ତକଶ୍ଚାମ୍ଲଵେତସଃ । ଅଶ୍ଵତ୍ଥା ବହୁପତ୍ରା ଚ ଵିଜ୍ଞେଯା ଚାମଲକ୍ଯପି ॥ ୧,୨୦୪.

କିଂଲିହୀ ଓ କଟୁକୀ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ, ଅନ୍ତକ ହେଉଛି ଆମ୍ଳବେତସ; ଅଶ୍ୱତ୍ଥ, ବହୁପତ୍ରା ଓ ଆମଳକୀ ଭି ଜଣାଯିବା ଉଚିତ।

ଅରୂଷକ୍ରଂ ପତ୍ର ଶୂକଂ କ୍ଷୀରୀ ରାଜାଦନଂ ମତମ୍ । ମହାପତ୍ରଂ ଦାଡିମଂ ଚ ତମେଵ କରକଂ ଵଦେତ୍ ॥ ୧,୨୦୪.

ଅରୂଷକ୍ର, ପତ୍ର, ଶୂକ, କ୍ଷୀରୀ ଓ ରାଜାଦନ ଏହି ନାମରେ ଗଣାଯାନ୍ତି; ମହାପତ୍ର, ଦାଡିମା ଓ କରକ ଭି ଏହି ନାମରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି।

ମସୂରୀ ଵିଦଲୀ ଶଷ୍ପା କାଲିନ୍ଦୀତି ନିରୁଚ୍ଯତେ । କଣ୍ଟକାଖ୍ଯା ମହାଶ୍ଯାମା ଵୃକ୍ଷପାଦୀତି ଵକ୍ଷ୍ଯତେ ॥ ୧,୨୦୪.

ମସୂରୀ, ବିଦଳୀ ଓ ଶଷ୍ପା କାଳିନ୍ଦୀ ଭାବେ ଡାକାଯାଏ; କଣ୍ଟକାଖ୍ୟା, ମହାଶ୍ୟାମା ଓ ବୃକ୍ଷପାଦୀ ଭି ଏହି ନାମରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି।

ଵିଦ୍ଯା କୁନ୍ତୀ ନିକୁମ୍ଭା ଚ ତ୍ରିଭଙ୍ଗୀ ତ୍ରିପୁଟୀ ତ୍ରିଵୃତ୍ । ସପ୍ତଲା ଯଵତିକ୍ତା ଚ ଚର୍ମା ଚର୍ମକସେତି ଚ ॥ ୧,୨୦୪.

ବିଦ୍ୟା, କୁନ୍ତୀ, ନିକୁମ୍ଭା, ତ୍ରିଭଙ୍ଗୀ, ତ୍ରିପୁଟୀ, ତ୍ରିବୃତ, ସପ୍ତଲା, ଯବତିକ୍ତା, ଚର୍ମା ଓ ଚର୍ମକସ ଏହି ନାମରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି।

ଶଙ୍ଖିନୀ ସୁକୁମାରୀ ଚ ତିକ୍ତାକ୍ଷୀ ଚାକ୍ଷିପୀଲୁକମ୍ । ଗଵାକ୍ଷୀ ଚାମୃତା ଶ୍ଵେତା ଗିରିକର୍ଣୋ ଗଵାଦିନୀ ॥ ୧,୨୦୪.

ଶଙ୍ଖିନୀ, ସୁକୁମାରୀ, ତିକ୍ତାକ୍ଷୀ ଓ ଆକ୍ଷିପୀଲୁକ; ଗବାକ୍ଷୀ, ଅମୃତା, ଶ୍ୱେତା, ଗିରିକର୍ଣ୍ଣ ଓ ଗବାଦିନୀ ଭି ଏହି ନାମରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି।

କାମ୍ପିଲ୍ଲକୋଽଥ ରକ୍ତାଙ୍ଗୋ ଗୁଣ୍ଡା ରୋଚନିକେତି ଚ । ହେମକ୍ଷୀରୀ ସ୍ମୃତା ପୀତା ଗୌରୀ ଵୈ କାଲଦୁଗ୍ଧିକା ॥ ୧,୨୦୪.

କାମ୍ପିଲ୍ଲକ, ରକ୍ତାଙ୍ଗ, ଗୁଣ୍ଡା ଓ ରୋଚନିକ; ହେମକ୍ଷୀରୀକୁ ପୀତା, ଗୌରୀ ଓ କାଳଦୁଗ୍ଧିକା ଭାବେ ମନେ କରାଯାଏ।

ଗାଙ୍ଗେରୁକୀ ନାଗବଲା ଵିଶାଲା ଚେନ୍ଦ୍ରଵାରୁଣୀ । ତାର୍କ୍ଷ୍ଯଂ ଶୈଲଂ ନୀଲଵର୍ଣମଞ୍ଜନଞ୍ଚ ରସାଞ୍ଜନମ୍ ॥ ୧,୨୦୪.

ଗାଙ୍ଗେରୁକୀ, ନାଗବଳା, ବିଶାଳା ଓ ଇନ୍ଦ୍ରବାରୁଣୀ; ତାର୍କ୍ଷ୍ୟ, ଶୈଳ, ନୀଳବର୍ଣ୍ଣ, ଅଞ୍ଜନ ଓ ରସାଞ୍ଜନ ଭି ଏହି ନାମରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି।

ନିର୍ଯାସୋ ଯଶ୍ଚ ଶାଲ୍ମଲ୍ଯାଃ ସ ମୋଚରସସଂଜ୍ଞକଃ । ପ୍ରତ୍ଯକ୍ପୁଷ୍ପୀ ଖରୀ ଜ୍ଞେଯା ଅପାମାର୍ଗୋ ମଯୂରକଃ ॥ ୧,୨୦୪.

ଶାଲମଳୀ ଗଛର ନିର୍ୟାସକୁ ମୋଚର ଭାବେ ଡାକାଯାଏ; ପ୍ରତ୍ୟକ୍ପୁଷ୍ପୀ, ଖରୀ, ଅପାମାର୍ଗ ଓ ମୟୂରକ ଭି ଜଣାଯିବା ଉଚିତ।

ସିଂହାସ୍ଯଵୃଷଵାସାକମାଟରୂଷକମାଦିଶେତ୍ । ଜୀଵକୋ ଜୀଵଶାକଶ୍ଚ କର୍ବୁରଞ୍ଚ ଶଟୀଂ ଵିଦୁଃ ॥ ୧,୨୦୪.

ସିଂହାସ୍ୟ, ବୃଷବାସା, ମାଟରୂଷକ ପ୍ରସ୍ତାବିତ; ଜୀବକ, ଜୀବଶାକ, କର୍ବୁର ଓ ଶଟୀ ଭି ଜଣାଯିବା ଉଚିତ।

କଟ୍ଫଲଂ ସୋମଵୃକ୍ଷଃ ସ୍ଯାଦଗ୍ନିଗନ୍ଧା ସୁଗନ୍ଧିକା । ଶତାଙ୍ଗଂ ଶତପୁଷ୍ପା ଚ ମିଂସିର୍ମଧୁରିକାମତା ॥ ୧,୨୦୪.

କଟଫଳ, ସୋମବୃକ୍ଷ, ଅଗ୍ନିଗନ୍ଧା, ସୁଗନ୍ଧିକା; ଶତାଙ୍ଗ, ଶତପୁଷ୍ପା, ମିଂସିର ଓ ମଧୁରିକା ଏହି ନାମରେ ଗଣାଯାନ୍ତି।

ଜ୍ଞେଯଂ ପୁଷ୍କରମୂଲଞ୍ଚ ପୁଷ୍କରଂ ପୁଷ୍କରାହ୍ଵଯମ୍ । ଯାସୋଽଥ ଧନ୍ଵଯାସଶ୍ଚ ଦୁଷ୍ପର୍ଶୋଽଥ ଦୁରାଲଭା ॥ ୧,୨୦୪.

ପୁଷ୍କରମୂଳ, ପୁଷ୍କର ଓ ପୁଷ୍କରାହ୍ୱୟ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ; ଯାସ, ଧନ୍ୱୟାସ, ଦୁଷ୍ପର୍ଶ ଓ ଦୁରାଲଭା ଭି ଏହି ନାମରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି।

ଵାକୁଚୀ ସୋମରାଜୀ ଚ ସୋମଵଲ୍ଲୀତି କୀର୍ତିତା । ମାର୍କଵଃ କେଶରାଜଶ୍ଚ ଭୃଙ୍ଗରାଜୋ ନିଗଦ୍ଯତେ ॥ ୧,୨୦୪.

ବାକୁଚୀ, ସୋମରାଜୀ ଓ ସୋମବଲ୍ଲୀ ଏହି ନାମରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି; ମାର୍କବ, କେଶରାଜ ଓ ଭୃଙ୍ଗରାଜ ଭି ଏହି ନାମରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି।

ପ୍ରୋକ୍ତସ୍ତ୍ଵେଡଗଜସ୍ତଜ୍ଜ୍ଞୈଶ୍ଚକ୍ରମର୍ଦକସଂଜ୍ଞଖଃ । ସୁରଙ୍ଗୀତଗରଃ ସ୍ନାଯୁଃ କଲନାଶା ତୁ ଵାଯସୀ ॥ ୧,୨୦୪.

ବେଦଗଜକୁ ଜଣେ ଜଣେ ଜଣା ଚକ୍ରମାର୍ଦକ ନାମରେ ଡାକନ୍ତି; ସୁରଙ୍ଗୀକୁ ଟଗର ଭାବେ ଉପଲକ୍ଷ୍ୟ କରାଯାଏ, ତାହାର ଗଠିକୁ କଳନାଶା ଭାବେ ଜଣାଯାଏ, ଏବଂ ବାୟସୀ ମଧ୍ୟ ଏହାର ଅନ୍ୟ ଏକ ନାମ।

ମହାକାଲଃ ସ୍ମୃତୋ ବେଲସ୍ତଣ୍ଡୁଲୀଯୋ ଘନସ୍ତନଃ । ଇକ୍ଷ୍ଵାକୁସ୍ତିକ୍ତତୁମ୍ବୀ ସ୍ଯାତ୍ତିକ୍ତାଲବୁର୍ନିଗଦ୍ଯତେ ॥ ୧,୨୦୪.

ମହାକାଳକୁ ବେଲା ଭାବେ ଜଣାଯାଏ; ତଣ୍ଡୁଳୀୟାକୁ ଘନସ୍ତନ ଭାବେ କୁହାଯାଏ; ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ହେଉଛି ତିକ୍ତ କରେଲା, ତିକ୍ତାଳବୁ ମଧ୍ୟ ଏହି ନାମରେ ପରିଚିତ।

ଧାମାର୍ଗଵୋଽଥ କୋଷାତକ୍ଯଥ ଯାମିନୀ । ଵିଦ୍ଯାତ୍କୋଶତକୀଭେଦଂ କୃତଭେଦନସଂଜ୍ଞକା ॥ ୧,୨୦୪.

ଧାମାର୍ଗବ, କୋଷାତକୀ ଏବଂ ଯାମିନୀ ନାମକ ଗଛଗୁଡିକୁ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ; କୋଷାତକୀର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରକୁ କୃତଭେଦନ ଭାବେ ଡାକାଯାଏ।

ତଥା ଜୀମୂତକାଖ୍ଯା ଚ ଖୁଡ୍ଡାକୋ ଦେଵତାଡକଃ । ଗୃଧ୍ରନଖୀ ଗୃଧ୍ରନଖୀ ହିଙ୍ଗୁକାକାଦନୀ ମତା ॥ ୧,୨୦୪.

ଏହିପରି ଜୀମୂତକୁ ଖୁଡ଼୍ଡାକ ଏବଂ ଦେବତାଡ଼କ ଭାବେ ମଧ୍ୟ ଜଣାଯାଏ; ଗୃଧ୍ରନଖୀ ଏହି ନାମରେ ପରିଚିତ, ହିଙ୍ଗୁକାକାଦନୀ ମଧ୍ୟ ଏହାର ଅନ୍ୟ ଏକ ନାମ।

ଅଶ୍ଵାରିଶ୍ଚୈଵ ବୋଦ୍ଧଵ୍ଯଃ କରଵୀରୋଽଶ୍ଵମାରକଃ । ସିନ୍ଧୁଃ ସୈନ୍ଧଵସିନ୍ଧୂତ୍ଥମଣିମନ୍ଥମୁଦାହୃତମ୍ ॥ ୧,୨୦୪.

ଅଶ୍ୱାରି ନାମକ ଗଛକୁ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ; କରବୀରକୁ ଅଶ୍ୱମାରକ ଭାବେ କୁହାଯାଏ; ସିନ୍ଧୁ, ସୈନ୍ଧବ ଏବଂ ସିନ୍ଧୂତ୍ଥା ମଣିମନ୍ଥର ଅନ୍ୟ ନାମ।

କ୍ଷାରୋ ଯଵାଗ୍ରଜଶ୍ଚୈଵ ଯଵକ୍ଷାରୋଽଭିଧୀଯତେ । ସର୍ଜିକା ସର୍ଜିକାକ୍ଷାରୋ ଦ୍ଵିତୀଯଃ ପରିକୀର୍ତିତଃ ॥ ୧,୨୦୪.

କ୍ଷାର ଏବଂ ଯବାଗ୍ରଜ ଦୁଇଟିକୁ ଯବକ୍ଷାର ଭାବେ ଡାକାଯାଏ; ସର୍ଜିକା ଏବଂ ସର୍ଜିକାକ୍ଷାର ଦ୍ୱିତୀୟ ପ୍ରକାର ଭାବେ ପରିଚିତ।