ଗରୁଡପୁରାଣମ୍

ଅଯୋ ଲୋହଂ ସମୁଦ୍ଦିଷ୍ଟଂ ଯୌଗିକୈର୍ଲୋହନାମଭିଃ । ପୁରଂ କୁଟନଟଂ ଵିଦ୍ଯାନ୍ମହିଷାକ୍ଷଃ ପଲଙ୍କଷା ॥ ୧,୨୦୪.

ଆୟୋକୁ ଲୋହା ଭାବରେ ଓ ଧାତୁ ନାମରେ ଜଣାଯାଏ। ପୁରା, କୁଟନଟ, ମହିଷାକ୍ଷ ଓ ପଳଙ୍କଷା ମଧ୍ୟ ଜଣିବା ଉଚିତ।

କାଶ୍ମରୀ କଟ୍ଫଲା ଜ୍ଞେଯା ଶ୍ରୀପର୍ଣୋ ଚେତି କୀର୍ତିତା । ଶଲ୍ଲକୀ ଗଜଭକ୍ଷ୍ଯା ଚ ପତ୍ରୀ ଚ ସୁରଭୀ ସ୍ତ୍ରଵଃ ॥ ୧,୨୦୪.

କାଶ୍ମରୀକୁ କଟଫଳା ଭାବରେ ଓ ଶ୍ରୀପର୍ଣ୍ଣ ନାମରେ ଜଣାଯାଏ। ଶଲ୍ଲକୀ, ଗଜଭକ୍ଷ୍ୟା, ପତ୍ରୀ ଓ ସୁରଭୀସ୍ତ୍ରବ ମଧ୍ୟ ପରିଚିତ।

ଧାତ୍ରୀମାମଲକୀଂ ଵିଦ୍ଯାଦକ୍ଷଶ୍ଚୈଵ ଵିଭୀତକଃ । ପଥ୍ଯାଭଯା ଚ ଵିଜ୍ଞେଯା ପୂତନା ଚ ହରୀତକୀ ॥ ୧,୨୦୪.

ଧାତ୍ରୀକୁ ଆମଳକୀ ଭାବରେ ଓ ଅକ୍ଷ ନାମରେ ବିଭୀତକ ପରିଚିତ। ପଥ୍ୟା ଅଭୟା ଭାବରେ ଓ ପୂତନା ହରୀତକୀ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ।

ତ୍ରିଫଲା ଫଲମେଵୋକ୍ତା ତଚ୍ଚ ଜ୍ଞେଯଂ ଫଲତ୍ରିକମ୍ । ଉଦକୀର୍ଯୋ ଦୀର୍ଘଵୃନ୍ତଃ କରଞ୍ଜଶ୍ଚେତି କୀର୍ତିତଃ ॥ ୧,୨୦୪.

ତ୍ରିଫଳା ଫଳ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ, ଏହାକୁ ତିନି ଫଳର ଏକତ୍ୱ ଭାବରେ ଜଣିବା ଉଚିତ। ଦୀର୍ଘ ଡଣ୍ଡ ଥିବା ଉଦକୀର୍ୟ କରଞ୍ଜ ଭାବରେ ପରିଚିତ।

ଯଷ୍ଟୀ ଯଷ୍ଟ୍ଯାହ୍ଵଯଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ମଦୁକଂ ମଧୁଯଷ୍ଟିକା । ଧାତକୀ ତାମ୍ରପର୍ଣୋ ସ୍ଯାତ୍ସମଙ୍ଗା କୁଞ୍ଜରା ମତା ॥ ୧,୨୦୪.

ୟଷ୍ଟୀକୁ ଯଷ୍ଟ୍ୟାହ୍ୱୟ ଭାବରେ, ମଦୁକକୁ ମଧୁୟଷ୍ଟିକା ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ। ଧାତକୀ ତାମ୍ରପର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଓ ସମଙ୍ଗା କୁଞ୍ଜରା ଭାବରେ ପରିଚିତ।

ସିତଂ ମଲଯଜଂ ଶୀତଂ ଗୋଶୀର୍ଷଂ ସିତଚନ୍ଦନମ୍ । ଵିଦ୍ଯାଦ୍ରକ୍ତଂ ଚନ୍ଦନଂ ଚ ଦ୍ଵିତୀଯଂ ରକ୍ତଚନ୍ଦନମ୍ ॥ ୧,୨୦୪.

ସିତ ମଲୟଜ ଭାବରେ ଏବଂ ଶୀତ ଗୋଶୀର୍ଷ ହେଉଛି ସିତଚନ୍ଦନ। ରକ୍ତ ଚନ୍ଦନ ଭାବରେ ଏବଂ ଦ୍ୱିତୀୟ ରକ୍ତଚନ୍ଦନ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ।

କାକୋଲୀ ଚ ସ୍ମୃତା ଵୀରା ଵଯସ୍ଯା ଚାର୍କପୁଷ୍ପିକା । ଶୃଙ୍ଗୀ କର୍କଟଶୃଙ୍ଗୀ ଚ ମହାଘୋଷା ଚ କୀର୍ତିତା ॥ ୧,୨୦୪.

କାକୋଳୀକୁ ବୀରା ଭାବରେ ଓ ବୟସ୍ୟାକୁ ଅର୍କପୁଷ୍ପିକା ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଶୃଙ୍ଗୀ, କର୍କଟଶୃଙ୍ଗୀ ଓ ମହାଘୋଷା ମଧ୍ୟ ପରିଚିତ।

ତୁଗାକ୍ଷୀରୀ ଶୁଭା ଵାଂଶୀ ଵିଜ୍ଞେଯା ଵଂଶଲୋଚନା । ମୃଦ୍ଵିକା ଚ ସ୍ମୃତା ଦ୍ରାକ୍ଷା ତଥା ଗୋସ୍ତନିକା ମତା ॥ ୧,୨୦୪.

ତୁଗାକ୍ଷୀରୀ ଶୁଭା ବାଂଶୀ ଭାବରେ ବଂଶଲୋଚନା ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ। ମୃଦ୍ୱିକାକୁ ଦ୍ରାକ୍ଷା ଭାବରେ ଓ ଗୋଷ୍ଟନିକା ଭାବରେ ପରିଚିତ।

ସ୍ଯାଦୁଶୀରଂ ମୃଣାଲଞ୍ଚ ସେଵ୍ଯଂ ଲାମଜ୍ଜକଂ ତଥା । ସାରଞ୍ଚ ଗୋପଵଲ୍ଲୀ ଚ ଗୋପୀ ଭଦ୍ରା ଚ କଥ୍ଯତେ ॥ ୧,୨୦୪.

ଉଶୀର ଓ ମୃଣାଳ ଜଣିବା ଉଚିତ, ସେବ୍ୟ ଓ ଲାମଜ୍ଜକ ମଧ୍ୟ। ସାର ଓ ଗୋପବଲ୍ଲୀ, ଗୋପୀ ଭଦ୍ରା ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ।

ଦନ୍ତୀ କଟଙ୍କଟେରୀ ଚ ଜ୍ଞେଯା ଦାରୁନିଶେତି ଚ । ହରିଦ୍ରା ରଜନୀ ପ୍ରୋକ୍ତା ପୀତିକା ରାତ୍ରିନାମିକା ॥ ୧,୨୦୪.

ଦନ୍ତୀ ଓ କଟଙ୍କଟେରୀ ଜଣିବା ଉଚିତ, ଦାରୁନିଶା ମଧ୍ୟ। ହରିଦ୍ରାକୁ ରଜନୀ ଭାବରେ, ପୀତିକାକୁ ରାତ୍ରିନାମିକା ଭାବରେ ପରିଚିତ।

ଵୃକ୍ଷାଦନୀ ଛିନ୍ନରୁହା ନୀଲଵଲ୍ଲୀ ରସାମୃତା । ଵସୁକୋଟଶ୍ଚ ଵିଜ୍ଞେଯୋ ଵାଶିରଃ କାମ୍ପିଲ୍ଲୋ ମତଃ ॥ ୧,୨୦୪.

ବୃକ୍ଷାଦନୀ, ଛିନ୍ନରୁହା, ନୀଳବଲ୍ଲୀ ଓ ରସାମୃତା ଜଣିବା ଉଚିତ। ବସୁକୋଟା ଓ ବାଶିର କାମ୍ପିଲ୍ଲା ଭାବରେ ପରିଚିତ।

ପାଷାଣଭେଦକୋଽରିଷ୍ଟୋ ହ୍ଯସ୍ମଭିତ୍କୁଟ୍ଟଭେଦକଃ । ଘଣ୍ଟାକଃ ଶୁଷ୍କକୋ ଜ୍ଞେଯୋ ଵଚୋଽଥ ସୂଚକୋ ମତଃ ॥ ୧,୨୦୪.

ପାଷାଣଭେଦକ, ଅରିଷ୍ଟ ଓ କୁଟ୍ଟଭେଦକ ଜଣିବା ଉଚିତ। ଘଣ୍ଟାକ ଓ ଶୁଷ୍କକ ମଧ୍ୟ, ଭାସା ଓ ସୂଚକ ପରିଚିତ।

ସୁରସୋ ବୀଜକଶ୍ଚୈଵ ପୀତଶାଲୋଽଭିଧୀଯେତ । ଵଜ୍ରଵୃକ୍ଷୋ ମହାଵୃକ୍ଷଃ ସ୍ନୁହୀ ସ୍ନୁକ୍ଚ ସୁଧା ଗୁଡା ॥ ୧,୨୦୪.

ସୁରସ ଓ ବୀଜକ ଏବଂ ପୀତଶାଳ ନାମରେ ପରିଚିତ। ବଜ୍ରବୃକ୍ଷ, ମହାବୃକ୍ଷ, ସ୍ନୁହୀ, ସ୍ନୁକ, ସୁଧା ଓ ଗୁଡା ମଧ୍ୟ ଜଣିବା ଉଚିତ।

ତୁଲସୀଂ ସୁରସାଂ ଵିଦ୍ଯାଦୁପସ୍ଥେତି ଚ କଥ୍ଯତେ । କୁଠେରକୋଽପ୍ଯର୍ଜୁନକଃ ପର୍ଣୋ ସୌଗନ୍ଧିପର୍ଣିକ୍ରଃ ॥ ୧,୨୦୪.

ତୁଳସୀକୁ ସୁରସା ଭାବରେ ଓ ଉପସ୍ଥ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ। କୁଠେରକ, ଅର୍ଜୁନକ, ପର୍ଣ୍ଣ ଓ ସଉଗନ୍ଧିପର୍ଣିକ୍ର ମଧ୍ୟ ପରିଚିତ।

ନୀଲଶ୍ଚ ସିନ୍ଧୁଵାରଶ୍ଚ ନିର୍ଗୁଣ୍ଡୀତି ସୁଗନ୍ଧିକା । ଜ୍ଞେଯା ସୁଗନ୍ଧିପର୍ଣୋତି ଵାସନ୍ତୀ କୁଲଜେତି ଚ ॥ ୧,୨୦୪.

ନୀଳ ଓ ସିନ୍ଧୁବାର ଜଣିବା ଉଚିତ, ନିର୍ଗୁଣ୍ଡୀ ସୁଗନ୍ଧି। ସୁଗନ୍ଧିପର୍ଣୋତି, ବାସନ୍ତୀ ଓ କୁଳଜ ମଧ୍ୟ ପରିଚିତ।

କାଲୀଯକଂ ପୀତକାଷ୍ଠଂ କତକାଖ୍ଯଃ ପୁନଃ ସ୍ମୃତଃ । ଗାଯତ୍ରୀଖଦିରୋ ଜ୍ଞେଯସ୍ତଦ୍ଭେଦଃ କନ୍ଦରୋ ମତଃ ॥ ୧,୨୦୪.

କାଳୀୟକ ହେଉଛି ହଳଦିଆ କାଠ, ଏହି କାଠକୁ କଟକ ଭି ଡାକାଯାଏ। ଗାୟତ୍ରୀ ଖଦିର ନାମରେ ଜଣାଯାଏ, ଏହାର ଏକ ପ୍ରକାରକୁ କନ୍ଦର ଭାବେ ଗଣାଯାଏ।

ଇନ୍ଦୀ ଵରଂ କୁଵଲଯଂ ପଦ୍ମଂ ନୀଲୋତ୍ପଲଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ସୌଗନ୍ଧିକଂ ଶତଦଲମବ୍ଜଂ କମଲମୁଚ୍ଯତେ ॥ ୧,୨୦୪.

ଇନ୍ଦୀ ଉତ୍ତମ, କୁବଳୟ ହେଉଛି ନୀଳ ପଦ୍ମ, ପଦ୍ମ ହେଉଛି ସାଧାରଣ ପଦ୍ମ, ନୀଳୋତ୍ପଳ ଭି ଏହି ପଦ୍ମର ଏକ ନାମ। ସଉଗନ୍ଧିକ, ଶତଦଳ, ଅବ୍ଜ ଓ କମଳ ଏହି ସବୁ ପଦ୍ମର ନାମ।

ଅଜଵର୍ଣୋ ଭଵେଦୂର୍ଜୋ ଵାଜିକର୍ଣୋଽଶ୍ଵକର୍ଣକଃ । ଶ୍ଲେଷ୍ମାନ୍ତକସ୍ତଥା ଶେଲୁର୍ବହୁଵାରଶ୍ଚ କଥ୍ଯତେ ॥ ୧,୨୦୪.

ଅଜବର୍ଣ୍ଣକୁ ଉର୍ଜ ଭାବେ ଜଣାଯାଏ, ଵାଜିକର୍ଣ୍ଣ ହେଉଛି ଅଶ୍ୱକର୍ଣ୍ଣକ। ଶ୍ଲେଷ୍ମାନ୍ତକ, ଶେଲୁର ଓ ବହୁବାର ଭି ଏହି ନାମରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି।

ସୁନନ୍ଦକଃ କକୁଦ୍ଭଦ୍ରଂ ଛତ୍ରାକୀ ଛତ୍ରସଂଜ୍ଞକା । କବରୀ କୁମ୍ଭକୋ ଧୃଷ୍ଟଃ କ୍ଷୁଦ୍ଵିଧୋ ଧନକୃତ୍ତଥା ॥ ୧,୨୦୪.

ସୁନନ୍ଦକ, କକୁଦ୍ଭଦ୍ର, ଚତ୍ରାକୀ ଓ ଚତ୍ରସଂଜ୍ଞକ; କବରୀ, କୁମ୍ଭକ, ଧୃଷ୍ଟ, କ୍ଷୁଦ୍ବିଧ ଓ ଧନକୃତ ଭି ଜଣାଯାନ୍ତି।

କୃଷ୍ଣାର୍ଜକଃ କରାଲଶ୍ଚ କାଲମାନଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ । ପ୍ରାଚୀ ବଲା ନଦୀକ୍ରାନ୍ତା କାକଜଙ୍ଘାଥ ଵାଯସୀ ॥ ୧,୨୦୪.

କୃଷ୍ଣାର୍ଜକ, କରାଳ ଓ କାଳମାନ ନାମରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି; ପ୍ରାଚୀ, ବଳା, ନଦୀକ୍ରାନ୍ତା, କାକଜଂଘା ଓ ବାୟସୀ ଭି ଏହି ନାମରେ ଜଣାଯାନ୍ତି।

ଜ୍ଞେଯା ମୂଷିକପର୍ଣୋ ତୁ ଭ୍ରମନ୍ତୀ ଚାଖୁପର୍ଣିକା । ଵିଷମୁଷ୍ଟିର୍ଦ୍ରାଵଣଞ୍ଚ କେଶମୁଷ୍ଟିରୁଦାହୃତା ॥ ୧,୨୦୪.

ମୂଷିକପର୍ଣ୍ଣ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ, ଭ୍ରମନ୍ତୀ ଓ ଆଖୁପର୍ଣ୍ଣିକା ଭି ଏହି ନାମରେ ଅଛନ୍ତି; ବିଷମୁଷ୍ଟି, ଦ୍ରାବଣ ଓ କେଶମୁଷ୍ଟି ଭି ବିବରଣା ହୋଇଛି।

କିଂଲିହୀଂ କଟୁକୀଂ ଵିଦ୍ଯାଦନ୍ତକଶ୍ଚାମ୍ଲଵେତସଃ । ଅଶ୍ଵତ୍ଥା ବହୁପତ୍ରା ଚ ଵିଜ୍ଞେଯା ଚାମଲକ୍ଯପି ॥ ୧,୨୦୪.

କିଂଲିହୀ ଓ କଟୁକୀ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ, ଅନ୍ତକ ହେଉଛି ଆମ୍ଳବେତସ; ଅଶ୍ୱତ୍ଥ, ବହୁପତ୍ରା ଓ ଆମଳକୀ ଭି ଜଣାଯିବା ଉଚିତ।

ଅରୂଷକ୍ରଂ ପତ୍ର ଶୂକଂ କ୍ଷୀରୀ ରାଜାଦନଂ ମତମ୍ । ମହାପତ୍ରଂ ଦାଡିମଂ ଚ ତମେଵ କରକଂ ଵଦେତ୍ ॥ ୧,୨୦୪.

ଅରୂଷକ୍ର, ପତ୍ର, ଶୂକ, କ୍ଷୀରୀ ଓ ରାଜାଦନ ଏହି ନାମରେ ଗଣାଯାନ୍ତି; ମହାପତ୍ର, ଦାଡିମା ଓ କରକ ଭି ଏହି ନାମରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି।

ମସୂରୀ ଵିଦଲୀ ଶଷ୍ପା କାଲିନ୍ଦୀତି ନିରୁଚ୍ଯତେ । କଣ୍ଟକାଖ୍ଯା ମହାଶ୍ଯାମା ଵୃକ୍ଷପାଦୀତି ଵକ୍ଷ୍ଯତେ ॥ ୧,୨୦୪.

ମସୂରୀ, ବିଦଳୀ ଓ ଶଷ୍ପା କାଳିନ୍ଦୀ ଭାବେ ଡାକାଯାଏ; କଣ୍ଟକାଖ୍ୟା, ମହାଶ୍ୟାମା ଓ ବୃକ୍ଷପାଦୀ ଭି ଏହି ନାମରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି।

ଵିଦ୍ଯା କୁନ୍ତୀ ନିକୁମ୍ଭା ଚ ତ୍ରିଭଙ୍ଗୀ ତ୍ରିପୁଟୀ ତ୍ରିଵୃତ୍ । ସପ୍ତଲା ଯଵତିକ୍ତା ଚ ଚର୍ମା ଚର୍ମକସେତି ଚ ॥ ୧,୨୦୪.

ବିଦ୍ୟା, କୁନ୍ତୀ, ନିକୁମ୍ଭା, ତ୍ରିଭଙ୍ଗୀ, ତ୍ରିପୁଟୀ, ତ୍ରିବୃତ, ସପ୍ତଲା, ଯବତିକ୍ତା, ଚର୍ମା ଓ ଚର୍ମକସ ଏହି ନାମରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି।

ଶଙ୍ଖିନୀ ସୁକୁମାରୀ ଚ ତିକ୍ତାକ୍ଷୀ ଚାକ୍ଷିପୀଲୁକମ୍ । ଗଵାକ୍ଷୀ ଚାମୃତା ଶ୍ଵେତା ଗିରିକର୍ଣୋ ଗଵାଦିନୀ ॥ ୧,୨୦୪.

ଶଙ୍ଖିନୀ, ସୁକୁମାରୀ, ତିକ୍ତାକ୍ଷୀ ଓ ଆକ୍ଷିପୀଲୁକ; ଗବାକ୍ଷୀ, ଅମୃତା, ଶ୍ୱେତା, ଗିରିକର୍ଣ୍ଣ ଓ ଗବାଦିନୀ ଭି ଏହି ନାମରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି।

କାମ୍ପିଲ୍ଲକୋଽଥ ରକ୍ତାଙ୍ଗୋ ଗୁଣ୍ଡା ରୋଚନିକେତି ଚ । ହେମକ୍ଷୀରୀ ସ୍ମୃତା ପୀତା ଗୌରୀ ଵୈ କାଲଦୁଗ୍ଧିକା ॥ ୧,୨୦୪.

କାମ୍ପିଲ୍ଲକ, ରକ୍ତାଙ୍ଗ, ଗୁଣ୍ଡା ଓ ରୋଚନିକ; ହେମକ୍ଷୀରୀକୁ ପୀତା, ଗୌରୀ ଓ କାଳଦୁଗ୍ଧିକା ଭାବେ ମନେ କରାଯାଏ।

ଗାଙ୍ଗେରୁକୀ ନାଗବଲା ଵିଶାଲା ଚେନ୍ଦ୍ରଵାରୁଣୀ । ତାର୍କ୍ଷ୍ଯଂ ଶୈଲଂ ନୀଲଵର୍ଣମଞ୍ଜନଞ୍ଚ ରସାଞ୍ଜନମ୍ ॥ ୧,୨୦୪.

ଗାଙ୍ଗେରୁକୀ, ନାଗବଳା, ବିଶାଳା ଓ ଇନ୍ଦ୍ରବାରୁଣୀ; ତାର୍କ୍ଷ୍ୟ, ଶୈଳ, ନୀଳବର୍ଣ୍ଣ, ଅଞ୍ଜନ ଓ ରସାଞ୍ଜନ ଭି ଏହି ନାମରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି।

ନିର୍ଯାସୋ ଯଶ୍ଚ ଶାଲ୍ମଲ୍ଯାଃ ସ ମୋଚରସସଂଜ୍ଞକଃ । ପ୍ରତ୍ଯକ୍ପୁଷ୍ପୀ ଖରୀ ଜ୍ଞେଯା ଅପାମାର୍ଗୋ ମଯୂରକଃ ॥ ୧,୨୦୪.

ଶାଲମଳୀ ଗଛର ନିର୍ୟାସକୁ ମୋଚର ଭାବେ ଡାକାଯାଏ; ପ୍ରତ୍ୟକ୍ପୁଷ୍ପୀ, ଖରୀ, ଅପାମାର୍ଗ ଓ ମୟୂରକ ଭି ଜଣାଯିବା ଉଚିତ।