ଗରୁଡପୁରାଣମ୍

ପୁନର୍ନଵାଥ ପର୍ଷାଭୂଃ କଠିଲ୍ଯା କାରୁଣା ତଥା । ଏରଣ୍ଡଶ୍ଚୋରୁଵୂକଃ ସ୍ଯାଦାମର୍ଦୋ ଵର୍ଧମାନକଃ ॥ ୧,୨୦୪.

ପୁନର୍ନବା, ପର୍ଷାଭୂ, କଠିଲ୍ୟା, କାରୁଣା, ଏରଣ୍ଡ, ଉରୁଭୂକ, ଆମର୍ଦ, ବର୍ଧମାନକ ଏହିମାନେ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ।

ଝଷା ନାଗବଲା ଜ୍ଞେଯା ଶ୍ଵଦଂଷ୍ଟ୍ରା ଗୋକ୍ଷୁରୋ ମତଃ । ଶତାଵରୀ ଵରା ଭୀରୁ ପୀଵରୀନ୍ଦୀଵରୀ ଵରୀ ॥ ୧,୨୦୪.

ଝଷାକୁ ନାଗବଳା ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ; ଶ୍ୱଦଂଷ୍ଟ୍ରାକୁ ଗୋକ୍ଷୁର ଭାବରେ କୁହାଯାଏ; ଶତାବରୀ, ବରା, ଭୀରୁ, ପୀବରୀ, ଇନ୍ଦୀବରୀ ଓ ବରୀ ମଧ୍ୟ ଚିହ୍ନିତ।

ଵ୍ଯାଘ୍ରୀ ତୁ ବୃହତୀ କୃଷ୍ଣା ହଂସପାଦୀ ମଧୁସ୍ତ୍ରଵା । ଧାମନୀ କଣ୍ଟକାରୀ ସ୍ଯାତ୍କ୍ଷୁଦ୍ରା ସିଂହୀ ନିଦିଗ୍ଧିକା ॥ ୧,୨୦୪.

ବ୍ୟାଘ୍ରୀ, ବୃହତୀ, କୃଷ୍ଣା, ହଂସପାଦୀ, ମଧୁସ୍ତ୍ରବା, ଧାମନୀ, କଣ୍ଟକାରୀ, କ୍ଷୁଦ୍ରା, ସିଂହୀ ଓ ନିଦିଗ୍ଧିକା ଏହିମାନେ ଗଣାଯାନ୍ତି।

ଵୃଶ୍ଚିକା ତ୍ର୍ଯମୃତା କାଲୀ ଵିଷଘ୍ନୀ ସର୍ପଦଂଷ୍ଟ୍ରିକା । ମର୍କଟୀ ଚାତ୍ମଗୁପ୍ତା ସ୍ଯାଦାର୍ଷେଯୀ କପିକଚ୍ଛୁକା ॥ ୧,୨୦୪.

ବୃଶ୍ଚିକା, ତ୍ରୟମୃତା, କାଳୀ, ବିଷଘ୍ନୀ, ସର୍ପଦଂଷ୍ଟ୍ରିକା, ମର୍କଟୀ, ଆତ୍ମଗୁପ୍ତା, ଆର୍ଷେୟୀ ଓ କପିକଚ୍ଛୁକା ଏହିମାନେ ନାମକରଣ ହୋଇଛନ୍ତି।

ମୁଦ୍ଗପର୍ଣୋ କ୍ଷୁଦ୍ରସହା ମାଷପର୍ଣୋ ମହାସହା । ତ୍ଯଜା ପରା ଚ ମହା ଜ୍ଞେଯା ଦଣ୍ଡଯୋନ୍ଯଙ୍କସଂଜ୍ଞଯା । ନ୍ଯଗ୍ରୋଧସ୍ତୁ ଵଟୋ ଜ୍ଞେଯଃ ଅଶ୍ଵତ୍ଥଃ କପିଲୋ ମତଃ ॥ ୧,୨୦୪.

ମୁଦ୍ଗପର୍ଣ୍ଣ କ୍ଷୁଦ୍ରସହା ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ; ମାଷପର୍ଣ୍ଣ ମହାସହା; ତ୍ୟଜା ଓ ପରାକୁ ମହା ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ; ଦଣ୍ଡୟୋନୀ ଓ ଅଙ୍କସଂଜ୍ଞା; ନ୍ୟଗ୍ରୋଧକୁ ବଟ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ; ଅଶ୍ୱତ୍ଥକୁ କପିଳ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ।

ପ୍ଲକ୍ଷୋଽଥ ଗର୍ଦଭାଣ୍ଡଃ ସ୍ଯାତ୍ପର୍କଟୀ ଚ କପୀତନଃ । ପାର୍ଥସ୍ତୁ କକୁଭୋ ଧନ୍ଵି ଵିଜ୍ଞେଯୋର୍ଽଜୁନନାମଭିଃ ॥ ୧,୨୦୪.

ପ୍ଲକ୍ଷକୁ ଗର୍ଦଭାଣ୍ଡ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ; ପର୍କଟୀକୁ କପୀତନ; ପାର୍ଥକୁ କକୁଭ ଓ ଧନ୍ୱି, ଅର୍ଜୁନ ନାମରେ ଚିହ୍ନିତ।

ନନ୍ଦୀଵୃକ୍ଷଃ ପ୍ରରୋହୀ ସ୍ଯାତ୍ପୁଷ୍ଟିକାରୀତି ଚୋଚ୍ଯତେ । ଵଞ୍ଜୁଲୋ ଵେତସୋ ଜ୍ଞେଯୋ ଭଲ୍ଲାତଶ୍ଚାପ୍ଯରୁଷ୍କରଃ ॥ ୧,୨୦୪.

ନନ୍ଦୀବୃକ୍ଷକୁ ପ୍ରରୋହୀ ଓ ପୁଷ୍ଟିକାରୀ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ; ବଞ୍ଜୁଳ, ବେତସ, ଭଲ୍ଲାତ ଓ ଅରୁଷ୍କର ଚିହ୍ନିତ।

ଲୋଧ୍ରଃ ସାରଵକୋ ଧୃଷ୍ଟସ୍ତିରୀଟଶ୍ଚାପି କୀର୍ତିତଃ । ବୃହତ୍ଫଲା ମହାଜମ୍ବୂର୍ଜ୍ଞେଯା ବାଲଫଲା ପରା ॥ ୧,୨୦୪.

ଲୋଧ୍ର, ସାରବକ, ଧୃଷ୍ଟ ଓ ତିରୀଟ ଉଲ୍ଲେଖିତ; ବୃହତଫଳାକୁ ମହାଜମ୍ବୁ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ; ବାଳଫଳା ଅନ୍ୟ।

ତୃତୀଯା ଜଲଜମ୍ବୂଃ ସ୍ଯାନ୍ନାଦେଯୀ ସା ଚ କୀର୍ତିତା । କଣା କୃଷ୍ଣୋପକୁଞ୍ଚୀ ଚ ଶୌଣ୍ଡୀ ମାଗଧିକେତି ଚ ॥ ୧,୨୦୪.

ତୃତୀୟ ଜଳଜମ୍ବୁ ନାଦେୟୀ ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ; କଣା, କୃଷ୍ଣୋପକୁଞ୍ଚୀ, ଶୌଣ୍ଡୀ ଓ ମାଗଧିକା ଚିହ୍ନିତ।

କଥିତା ପିପ୍ପଲୀ ତଜ୍ଜ୍ଞୈସ୍ତନ୍ମୂଲଂ ଗ୍ରନ୍ଥିକଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ଊଷଣଂ ମରିଚଂ ଜ୍ଞେଯଂ ଶୁଣ୍ଠୀ ଵିଶ୍ଵଂ ମହୌଷଧମ୍ ॥ ୧,୨୦୪.

ପିପ୍ପଳୀକୁ ଜଣାଉଥିବା ଜଣେ ବିଶେଷଜ୍ଞ କହିଛନ୍ତି; ତାହାର ମୂଳକୁ ଗ୍ରନ୍ଥିକ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ; ଉଷଣକୁ ମରିଚ ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ; ଶୁଣ୍ଠୀ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ମହାଔଷଧ।

ଵ୍ଯୋଷଂ କଟୁତ୍ରଯଂ ଵିଦ୍ଯାତ୍ତ୍ର୍ଯୂଷଣଂ ତଚ୍ଚ କୀର୍ତ୍ଯତେ । ଲାଙ୍ଗଲୀ ହଲିନୀ ଚ ସ୍ଯାଚ୍ଛେଯସୀ ଗଜ ପିପ୍ପଲୀ ॥ ୧,୨୦୪.

ଭ୍ୟୋଷକୁ କଟୁତ୍ରୟ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ, ତ୍ରୟୁଷଣ ଭାବରେ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ; ଲାଙ୍ଗଳୀକୁ ହଳିନୀ ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ; ଚେୟସୀ ଗଜପିପ୍ପଳୀ।

ତ୍ରାଯନ୍ତୀ ତ୍ରାଯମାଣା ସ୍ଯାଦୁତ୍ସାଯା ସୁଵହା ସ୍ମୃତା । ଚିତ୍ରକଃ ସ୍ଯାଚ୍ଛିଖୀ ଵହ୍ନିରଗ୍ନିସଂଜ୍ଞାଭିରୁଚ୍ଯତେ ॥ ୧,୨୦୪.

ତ୍ରାୟନ୍ତୀକୁ ତ୍ରାୟମାଣା ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ; ଉତ୍ସାୟାକୁ ସୁବହା ଭାବରେ କୁହାଯାଏ; ଚିତ୍ରକ ଶିଖୀ, ଭାନ୍ନି ଓ ଅଗ୍ନି ନାମରେ ଚିହ୍ନିତ।

ଷଡ୍ଗ୍ରନ୍ଥୋଗ୍ରା ଵଚା ଜ୍ଞେଯା ଶ୍ଵେତା ହୈମଵତୀତି ଚ । କୁଟଜୋ ଵୃକ୍ଷକଃ ଶକ୍ରୋ ଵତ୍ସକୋ ଗିରିମାଲ୍ଲିକା ॥ ୧,୨୦୪.

ଷଡ୍ଗ୍ରନ୍ଥାକୁ ଉଗ୍ରା ଓ ବଚା ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ; ଶ୍ୱେତାକୁ ହେମବତୀ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ; କୁଟଜ, ବୃକ୍ଷକ, ଶକ୍ର, ବତ୍ସକ ଓ ଗିରିମାଲ୍ଲିକା ଚିହ୍ନିତ।

କଲିଙ୍ଗେନ୍ଦ୍ରଯଵାରିଷ୍ଟଂ ତସ୍ଯ ବୀଜାନି ଲକ୍ଷଯେତ୍ । ମୁସ୍ତକ୍ତୋ ମେଘନାମା ସ୍ଯାତ୍କୌନ୍ତୀ ଜ୍ଞେଯା ହରେଣୁକା ॥ ୧,୨୦୪.

କଳିଙ୍ଗ, ଇନ୍ଦ୍ରୟବ ଓ ଆରିଷ୍ଟ ତାଙ୍କର ବୀଜ ଚିହ୍ନିତ କରିବା ଉଚିତ; ମୁସ୍ତକକୁ ମେଘନାମା ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ; କୌନ୍ତୀକୁ ହରେଣୁକା ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ।

ଏଲା ଚ ବହୁଲା ପ୍ରୋକ୍ତା ସୂକ୍ଷ୍ମୈଲା ଚ ତଥା ତ୍ରୁଟିଃ । ପଦ୍ମା ଭାର୍ଙ୍ଗୋ ତଥା କାଞ୍ଜୀ ଜ୍ଞେଯା ବ୍ରାହ୍ମଣଯଷ୍ଟିକା ॥ ୧,୨୦୪.

ଏଲାକୁ ବହୁଳା ଭାବରେ କୁହାଯାଏ; ସୂକ୍ଷ୍ମଏଲାକୁ ତୃଟି; ପଦ୍ମା, ଭାର୍ଙ୍ଗ, କାଞ୍ଜୀ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣୟଷ୍ଟିକା ଚିହ୍ନିତ।

ମୂର୍ଵା ମଧୁରସା ଜ୍ଞେଯା ତେଜନୀ ତିକ୍ତଵଲ୍ଲିକା । ମହାନିମ୍ବୋ ବୃହନ୍ନିମ୍ବୋ ଦୀପ୍ଯକଃ ସ୍ଯାଦ୍ଯଵାନିକା ॥ ୧,୨୦୪.

ମୂର୍ବାକୁ ମଧୁରସା ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ; ତେଜନୀକୁ ତିକ୍ତଭଲ୍ଲିକା; ମହାନିମ୍ବକୁ ବୃହନ୍ନିମ୍ବ; ଦୀପ୍ୟକକୁ ଯବାନିକା ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ।

ଵିଡଙ୍ଗଂ କ୍ରିମଶତ୍ରୁଃ ସ୍ଯାଦ୍ରାମଠଂ ହିଙ୍ଗୁରୁଚ୍ଯତେ । ଅଜାଜୀ ଜୀରକଂ ଜ୍ଞେଯା କାରଵୀ ଚୋପକୁଞ୍ଚିକା ॥ ୧,୨୦୪.

ବିଡଂଗକୁ କ୍ରିମଶତ୍ରୁ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ; ରାମଠକୁ ହିଂଗୁ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ; ଅଜାଜୀକୁ ଜୀରକ ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ; କାରବୀ ଉପକୁଞ୍ଚିକା।

ଵିଜ୍ଞେଯା କଟୁକା ତିକ୍ତା ତଥା କଟୁକରୋହିଣୀ । ତଗରଂ ସ୍ଯାନ୍ନତଂ ଵକ୍ରଂ ଚୋଚଂ ତ୍ଵଚଵରାଙ୍ଗକମ୍ ॥ ୧,୨୦୪.

କଟୁକା, ତିକ୍ତା ଓ କଟୁକରୋହିଣୀ ନାମରେ ଜଣାଯିବା ଉପଦାନଗୁଡିକୁ ଜଣିବା ଉଚିତ। ଟଗରା ଭୂମିକୁ ହେଉଛି ଅବନତ, ବକ୍ର ହେଉଛି ବେକା, ଚୋଚା ହେଉଛି ତ୍ୱଚାବରାଙ୍ଗକ।

ଉଦୀଚ୍ଯଂ ବାଲକଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ହ୍ରୀବେରଂ ଚାମ୍ବୁନାମଭିଃ । ପତ୍ରକଂ ଦଲସଂଜ୍ଞାଭିଶ୍ଚାରକଂ ତସ୍କରାହ୍ଵଯମ୍ ॥ ୧,୨୦୪.

ଉଦୀଚ୍ୟ ନାମକୁ ବାଳକ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ, ହ୍ରୀବେରାକୁ ଜଳସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ନାମରେ ଜଣାଯାଏ। ପତ୍ରକ ଦଳସଂଜ୍ଞା ନାମରେ ଓ ଚାରକ ତସ୍କର ନାମରେ ପରିଚିତ।

ହେମାଭଂ ନାଗସଂଜ୍ଞାଭିର୍ନାଗକେଶର ଉଚ୍ଯତେ । ଅସୃକ୍କୁଙ୍କୁମମାଖ୍ଯାତଂ ତଥା କାଶ୍ମୀରବାହ୍ଲିକମ୍ ॥ ୧,୨୦୪.

ହେମାଭ ନାଗକେଶର ନାମରେ ଜଣାଯାଏ। ଅସୃକ୍କୁଙ୍କୁମ, କାଶ୍ମୀର ଓ ବାହ୍ଲିକ ଏହି ନାମରେ ପରିଚିତ।

ଅଯୋ ଲୋହଂ ସମୁଦ୍ଦିଷ୍ଟଂ ଯୌଗିକୈର୍ଲୋହନାମଭିଃ । ପୁରଂ କୁଟନଟଂ ଵିଦ୍ଯାନ୍ମହିଷାକ୍ଷଃ ପଲଙ୍କଷା ॥ ୧,୨୦୪.

ଆୟୋକୁ ଲୋହା ଭାବରେ ଓ ଧାତୁ ନାମରେ ଜଣାଯାଏ। ପୁରା, କୁଟନଟ, ମହିଷାକ୍ଷ ଓ ପଳଙ୍କଷା ମଧ୍ୟ ଜଣିବା ଉଚିତ।

କାଶ୍ମରୀ କଟ୍ଫଲା ଜ୍ଞେଯା ଶ୍ରୀପର୍ଣୋ ଚେତି କୀର୍ତିତା । ଶଲ୍ଲକୀ ଗଜଭକ୍ଷ୍ଯା ଚ ପତ୍ରୀ ଚ ସୁରଭୀ ସ୍ତ୍ରଵଃ ॥ ୧,୨୦୪.

କାଶ୍ମରୀକୁ କଟଫଳା ଭାବରେ ଓ ଶ୍ରୀପର୍ଣ୍ଣ ନାମରେ ଜଣାଯାଏ। ଶଲ୍ଲକୀ, ଗଜଭକ୍ଷ୍ୟା, ପତ୍ରୀ ଓ ସୁରଭୀସ୍ତ୍ରବ ମଧ୍ୟ ପରିଚିତ।

ଧାତ୍ରୀମାମଲକୀଂ ଵିଦ୍ଯାଦକ୍ଷଶ୍ଚୈଵ ଵିଭୀତକଃ । ପଥ୍ଯାଭଯା ଚ ଵିଜ୍ଞେଯା ପୂତନା ଚ ହରୀତକୀ ॥ ୧,୨୦୪.

ଧାତ୍ରୀକୁ ଆମଳକୀ ଭାବରେ ଓ ଅକ୍ଷ ନାମରେ ବିଭୀତକ ପରିଚିତ। ପଥ୍ୟା ଅଭୟା ଭାବରେ ଓ ପୂତନା ହରୀତକୀ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ।

ତ୍ରିଫଲା ଫଲମେଵୋକ୍ତା ତଚ୍ଚ ଜ୍ଞେଯଂ ଫଲତ୍ରିକମ୍ । ଉଦକୀର୍ଯୋ ଦୀର୍ଘଵୃନ୍ତଃ କରଞ୍ଜଶ୍ଚେତି କୀର୍ତିତଃ ॥ ୧,୨୦୪.

ତ୍ରିଫଳା ଫଳ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ, ଏହାକୁ ତିନି ଫଳର ଏକତ୍ୱ ଭାବରେ ଜଣିବା ଉଚିତ। ଦୀର୍ଘ ଡଣ୍ଡ ଥିବା ଉଦକୀର୍ୟ କରଞ୍ଜ ଭାବରେ ପରିଚିତ।

ଯଷ୍ଟୀ ଯଷ୍ଟ୍ଯାହ୍ଵଯଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ମଦୁକଂ ମଧୁଯଷ୍ଟିକା । ଧାତକୀ ତାମ୍ରପର୍ଣୋ ସ୍ଯାତ୍ସମଙ୍ଗା କୁଞ୍ଜରା ମତା ॥ ୧,୨୦୪.

ୟଷ୍ଟୀକୁ ଯଷ୍ଟ୍ୟାହ୍ୱୟ ଭାବରେ, ମଦୁକକୁ ମଧୁୟଷ୍ଟିକା ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ। ଧାତକୀ ତାମ୍ରପର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଓ ସମଙ୍ଗା କୁଞ୍ଜରା ଭାବରେ ପରିଚିତ।

ସିତଂ ମଲଯଜଂ ଶୀତଂ ଗୋଶୀର୍ଷଂ ସିତଚନ୍ଦନମ୍ । ଵିଦ୍ଯାଦ୍ରକ୍ତଂ ଚନ୍ଦନଂ ଚ ଦ୍ଵିତୀଯଂ ରକ୍ତଚନ୍ଦନମ୍ ॥ ୧,୨୦୪.

ସିତ ମଲୟଜ ଭାବରେ ଏବଂ ଶୀତ ଗୋଶୀର୍ଷ ହେଉଛି ସିତଚନ୍ଦନ। ରକ୍ତ ଚନ୍ଦନ ଭାବରେ ଏବଂ ଦ୍ୱିତୀୟ ରକ୍ତଚନ୍ଦନ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ।

କାକୋଲୀ ଚ ସ୍ମୃତା ଵୀରା ଵଯସ୍ଯା ଚାର୍କପୁଷ୍ପିକା । ଶୃଙ୍ଗୀ କର୍କଟଶୃଙ୍ଗୀ ଚ ମହାଘୋଷା ଚ କୀର୍ତିତା ॥ ୧,୨୦୪.

କାକୋଳୀକୁ ବୀରା ଭାବରେ ଓ ବୟସ୍ୟାକୁ ଅର୍କପୁଷ୍ପିକା ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଶୃଙ୍ଗୀ, କର୍କଟଶୃଙ୍ଗୀ ଓ ମହାଘୋଷା ମଧ୍ୟ ପରିଚିତ।

ତୁଗାକ୍ଷୀରୀ ଶୁଭା ଵାଂଶୀ ଵିଜ୍ଞେଯା ଵଂଶଲୋଚନା । ମୃଦ୍ଵିକା ଚ ସ୍ମୃତା ଦ୍ରାକ୍ଷା ତଥା ଗୋସ୍ତନିକା ମତା ॥ ୧,୨୦୪.

ତୁଗାକ୍ଷୀରୀ ଶୁଭା ବାଂଶୀ ଭାବରେ ବଂଶଲୋଚନା ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ। ମୃଦ୍ୱିକାକୁ ଦ୍ରାକ୍ଷା ଭାବରେ ଓ ଗୋଷ୍ଟନିକା ଭାବରେ ପରିଚିତ।

ସ୍ଯାଦୁଶୀରଂ ମୃଣାଲଞ୍ଚ ସେଵ୍ଯଂ ଲାମଜ୍ଜକଂ ତଥା । ସାରଞ୍ଚ ଗୋପଵଲ୍ଲୀ ଚ ଗୋପୀ ଭଦ୍ରା ଚ କଥ୍ଯତେ ॥ ୧,୨୦୪.

ଉଶୀର ଓ ମୃଣାଳ ଜଣିବା ଉଚିତ, ସେବ୍ୟ ଓ ଲାମଜ୍ଜକ ମଧ୍ୟ। ସାର ଓ ଗୋପବଲ୍ଲୀ, ଗୋପୀ ଭଦ୍ରା ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ।