ଗରୁଡପୁରାଣମ୍

ଶ୍ରୀଗରୁଡମହାପୁରାଣମ୍ ୨୦୩ ହରିରୁଵାଚ । ଯା ଗୌର୍ଦ୍ଵେଷ୍ଟିଂ ସ୍ଵକଂ ଵତ୍ସଂ ତସ୍ଯା ଦେଯଂ ସ୍ଵକଂ ପଯଃ । ଲଵଣେନ ସମାଯୁକ୍ତଂ ତସ୍ଯା ଵତ୍ସଃ ପ୍ରିଯୋ ଭଵେତ୍ ॥ ୧,୨୦୩.

ହରି କହିଲେ: ଯେ ଗାଈ ନିଜ ବଛଡ଼ାକୁ ଘୃଣା କରେ, ତାହାକୁ ନିଜ ଦୁଧ ଲୁଣ ସହିତ ଦେଇଲେ, ବଛଡ଼ା ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ହେବ।

ଶୁନୋଽସ୍ଥି କଣ୍ଠବଦ୍ଧଂ ହି ମହିଷାଣାଂ ଗଵା ତଥା । କୃମିଜାଲଂ ପାତଯତି ସକଲଂ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ ॥ ୧,୨୦୩.

କୁକୁର ହାଡ଼ି ଗାଈ କିମ୍ବା ମହିଷର ଗଳାରେ ବାନ୍ଧିଲେ, ସମସ୍ତ କୀଟ ନଷ୍ଟ ହୁଏ; ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

ଗୋଜଙ୍ଗନାଭିପାତଃ ସ୍ଯାଦ୍ଗୁଞ୍ଜାମୂଲସ୍ଯ ଭକ୍ଷଣାତ୍ ॥ ୧,୨୦୩.

ଗୁଞ୍ଜା ମୂଳ ଖାଇଲେ, ଗାଈର ଗର୍ଭପାତ ହୁଏ।

ଵରୁଣଫଲସ୍ଯରସଂ କରେଣ ମଥିତଂ ଶିଵ । ଚତୁଷ୍ପାଦଦ୍ଵିପଦଯୋଃ କୃମିଜାଲଂ ନିପାତଯେତ୍ ॥ ୧,୨୦୩.

ହେ ଶିବ, ଭାରୁଣ ଫଳର ରସ ହାତରେ ମଥିଲେ, ଚାରିପାଏ ଓ ଦୁଇପାଏ ପ୍ରାଣୀର ସମସ୍ତ କୀଟ ନଷ୍ଟ ହୁଏ।

ଵ୍ରଣଞ୍ଚ ଶମଯେଦ୍ରୁଦ୍ର ଜଯାଯାଃ ପୂରଣାତ୍ତଥା । ଗଜମୂତ୍ରସ୍ଯ ଵୈ ପାନଂ ଗୋମହିଷ୍ଯୁପସର୍ଗନୁତ୍ ॥ ୧,୨୦୩.

ଯୟା ଦେଇ ଘାଉ ଭରିଲେ, ହେ ରୁଦ୍ର, ଘାଉ ସାରିଯାଏ; ହାତୀର ମୁତ୍ର ପିଇଲେ, ଗାଈ ଓ ମହିଷର ରୋଗ ନାଶ ହୁଏ।

ସମସୂର ଶାଲିବୀଜଂ ପୀତଂ ତକ୍ରେଣ ଘର୍ଷିତମ୍ । କ୍ଷୀରେ ଗୋମହୀଷସ୍ଯୈଵ ଗୋଃ ପୁଂସଶ୍ଚ ହିତଂ ଭଵେତ୍ ॥ ୧,୨୦୩.

ଯବ ଓ ଚାଉଳ ଦହିରେ ଘସି, ଗାଈ, ମହିଷ କିମ୍ବା ବଳଦର ଦୁଧରେ ଦେଲେ, ଏହା ଉପକାରୀ ହୁଏ।

ପତ୍ରଞ୍ଚ ଶରପୁଙ୍ଖାଯା ଦତ୍ତଂ ସଲଵଣଂ ଶିଵ । ଵାରିସ୍ଫୋଟଂ ହଯାନାଞ୍ଚ କେସରାଣାଂ ଵିନାଶଯେତ୍ ॥ ୧,୨୦୩.

ହେ ଶିବ, ଶରପୁଂଖା ପତ୍ର ଲୁଣ ସହିତ ଦେଲେ, ଘୋଡ଼ାର ଖୋପରେ ଥିବା ପାଣି ଫୋଡ଼ା ନଷ୍ଟ ହୁଏ।

ଘୃତକୁମାରୀପତ୍ରମେଵ ଦତ୍ତଂ ସଲକ୍ଷଣଂ ହର । ତୁରଗମକେସରାଣାଂ କଣ୍ଡୂନଂଶ୍ଯେନ୍ନ ସଂଶଯଃ ॥ ୧,୨୦୩.

ହେ ହର, ଘୃତକୁମାରୀ ପତ୍ର ଲୁଣ ସହିତ ଦେଲେ, ଘୋଡ଼ାର ଖୋପର କଣ୍ଡା ନିଶ୍ଚିତ ଭଲ ହୁଏ।

ଶ୍ରୀଗରୁଡମହାପୁରାଣମ୍ ୨୦୪ ସୂତ ଉଵାଚ । ଏଵଂ ଧନ୍ଵନ୍ତରିଃ ପ୍ରାହ ସୁଶ୍ରୁତାଯଚ ଵୈଦ୍ଯକମ୍ । ଅତ ନାମାନି ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଓଷଧୀନାଂ ସମାସତଃ ॥ ୧,୨୦୪.

ସୂତ କହିଲେ: ଏଭଳି ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ ସୁଶ୍ରୁତଙ୍କୁ ଔଷଧ ବିଷୟରେ କହିଥିଲେ; ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଔଷଧ ଗୁଡ଼ିକର ନାମ ସଂକ୍ଷେପରେ କହିବି।

ସ୍ଥିରା ଵିଦାରିଗନ୍ଧା ଚ ଶାଲପଣ୍ଯଶୁମତ୍ଯପି । ଲାଙ୍ଗଲୀ କଲସୀ ଚୈଵ କ୍ରୋଷ୍ଟୁପୁଚ୍ଛା ଗୁହା ମତା ॥ ୧,୨୦୪.

ସ୍ଥିରା, ବିଦାରିଗନ୍ଧା, ଶାଳପଣ୍ୟ, ଶୁମତୀ, ଲାଙ୍ଗଳୀ, କଳସୀ, କ୍ରୋଷ୍ଟୁପୁଛା ଓ ଗୁହା ଏହିପରି ଗଣାଯାନ୍ତି।

ପୁନର୍ନଵାଥ ପର୍ଷାଭୂଃ କଠିଲ୍ଯା କାରୁଣା ତଥା । ଏରଣ୍ଡଶ୍ଚୋରୁଵୂକଃ ସ୍ଯାଦାମର୍ଦୋ ଵର୍ଧମାନକଃ ॥ ୧,୨୦୪.

ପୁନର୍ନବା, ପର୍ଷାଭୂ, କଠିଲ୍ୟା, କାରୁଣା, ଏରଣ୍ଡ, ଉରୁଭୂକ, ଆମର୍ଦ, ବର୍ଧମାନକ ଏହିମାନେ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ।

ଝଷା ନାଗବଲା ଜ୍ଞେଯା ଶ୍ଵଦଂଷ୍ଟ୍ରା ଗୋକ୍ଷୁରୋ ମତଃ । ଶତାଵରୀ ଵରା ଭୀରୁ ପୀଵରୀନ୍ଦୀଵରୀ ଵରୀ ॥ ୧,୨୦୪.

ଝଷାକୁ ନାଗବଳା ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ; ଶ୍ୱଦଂଷ୍ଟ୍ରାକୁ ଗୋକ୍ଷୁର ଭାବରେ କୁହାଯାଏ; ଶତାବରୀ, ବରା, ଭୀରୁ, ପୀବରୀ, ଇନ୍ଦୀବରୀ ଓ ବରୀ ମଧ୍ୟ ଚିହ୍ନିତ।

ଵ୍ଯାଘ୍ରୀ ତୁ ବୃହତୀ କୃଷ୍ଣା ହଂସପାଦୀ ମଧୁସ୍ତ୍ରଵା । ଧାମନୀ କଣ୍ଟକାରୀ ସ୍ଯାତ୍କ୍ଷୁଦ୍ରା ସିଂହୀ ନିଦିଗ୍ଧିକା ॥ ୧,୨୦୪.

ବ୍ୟାଘ୍ରୀ, ବୃହତୀ, କୃଷ୍ଣା, ହଂସପାଦୀ, ମଧୁସ୍ତ୍ରବା, ଧାମନୀ, କଣ୍ଟକାରୀ, କ୍ଷୁଦ୍ରା, ସିଂହୀ ଓ ନିଦିଗ୍ଧିକା ଏହିମାନେ ଗଣାଯାନ୍ତି।

ଵୃଶ୍ଚିକା ତ୍ର୍ଯମୃତା କାଲୀ ଵିଷଘ୍ନୀ ସର୍ପଦଂଷ୍ଟ୍ରିକା । ମର୍କଟୀ ଚାତ୍ମଗୁପ୍ତା ସ୍ଯାଦାର୍ଷେଯୀ କପିକଚ୍ଛୁକା ॥ ୧,୨୦୪.

ବୃଶ୍ଚିକା, ତ୍ରୟମୃତା, କାଳୀ, ବିଷଘ୍ନୀ, ସର୍ପଦଂଷ୍ଟ୍ରିକା, ମର୍କଟୀ, ଆତ୍ମଗୁପ୍ତା, ଆର୍ଷେୟୀ ଓ କପିକଚ୍ଛୁକା ଏହିମାନେ ନାମକରଣ ହୋଇଛନ୍ତି।

ମୁଦ୍ଗପର୍ଣୋ କ୍ଷୁଦ୍ରସହା ମାଷପର୍ଣୋ ମହାସହା । ତ୍ଯଜା ପରା ଚ ମହା ଜ୍ଞେଯା ଦଣ୍ଡଯୋନ୍ଯଙ୍କସଂଜ୍ଞଯା । ନ୍ଯଗ୍ରୋଧସ୍ତୁ ଵଟୋ ଜ୍ଞେଯଃ ଅଶ୍ଵତ୍ଥଃ କପିଲୋ ମତଃ ॥ ୧,୨୦୪.

ମୁଦ୍ଗପର୍ଣ୍ଣ କ୍ଷୁଦ୍ରସହା ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ; ମାଷପର୍ଣ୍ଣ ମହାସହା; ତ୍ୟଜା ଓ ପରାକୁ ମହା ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ; ଦଣ୍ଡୟୋନୀ ଓ ଅଙ୍କସଂଜ୍ଞା; ନ୍ୟଗ୍ରୋଧକୁ ବଟ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ; ଅଶ୍ୱତ୍ଥକୁ କପିଳ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ।

ପ୍ଲକ୍ଷୋଽଥ ଗର୍ଦଭାଣ୍ଡଃ ସ୍ଯାତ୍ପର୍କଟୀ ଚ କପୀତନଃ । ପାର୍ଥସ୍ତୁ କକୁଭୋ ଧନ୍ଵି ଵିଜ୍ଞେଯୋର୍ଽଜୁନନାମଭିଃ ॥ ୧,୨୦୪.

ପ୍ଲକ୍ଷକୁ ଗର୍ଦଭାଣ୍ଡ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ; ପର୍କଟୀକୁ କପୀତନ; ପାର୍ଥକୁ କକୁଭ ଓ ଧନ୍ୱି, ଅର୍ଜୁନ ନାମରେ ଚିହ୍ନିତ।

ନନ୍ଦୀଵୃକ୍ଷଃ ପ୍ରରୋହୀ ସ୍ଯାତ୍ପୁଷ୍ଟିକାରୀତି ଚୋଚ୍ଯତେ । ଵଞ୍ଜୁଲୋ ଵେତସୋ ଜ୍ଞେଯୋ ଭଲ୍ଲାତଶ୍ଚାପ୍ଯରୁଷ୍କରଃ ॥ ୧,୨୦୪.

ନନ୍ଦୀବୃକ୍ଷକୁ ପ୍ରରୋହୀ ଓ ପୁଷ୍ଟିକାରୀ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ; ବଞ୍ଜୁଳ, ବେତସ, ଭଲ୍ଲାତ ଓ ଅରୁଷ୍କର ଚିହ୍ନିତ।

ଲୋଧ୍ରଃ ସାରଵକୋ ଧୃଷ୍ଟସ୍ତିରୀଟଶ୍ଚାପି କୀର୍ତିତଃ । ବୃହତ୍ଫଲା ମହାଜମ୍ବୂର୍ଜ୍ଞେଯା ବାଲଫଲା ପରା ॥ ୧,୨୦୪.

ଲୋଧ୍ର, ସାରବକ, ଧୃଷ୍ଟ ଓ ତିରୀଟ ଉଲ୍ଲେଖିତ; ବୃହତଫଳାକୁ ମହାଜମ୍ବୁ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ; ବାଳଫଳା ଅନ୍ୟ।

ତୃତୀଯା ଜଲଜମ୍ବୂଃ ସ୍ଯାନ୍ନାଦେଯୀ ସା ଚ କୀର୍ତିତା । କଣା କୃଷ୍ଣୋପକୁଞ୍ଚୀ ଚ ଶୌଣ୍ଡୀ ମାଗଧିକେତି ଚ ॥ ୧,୨୦୪.

ତୃତୀୟ ଜଳଜମ୍ବୁ ନାଦେୟୀ ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ; କଣା, କୃଷ୍ଣୋପକୁଞ୍ଚୀ, ଶୌଣ୍ଡୀ ଓ ମାଗଧିକା ଚିହ୍ନିତ।

କଥିତା ପିପ୍ପଲୀ ତଜ୍ଜ୍ଞୈସ୍ତନ୍ମୂଲଂ ଗ୍ରନ୍ଥିକଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ଊଷଣଂ ମରିଚଂ ଜ୍ଞେଯଂ ଶୁଣ୍ଠୀ ଵିଶ୍ଵଂ ମହୌଷଧମ୍ ॥ ୧,୨୦୪.

ପିପ୍ପଳୀକୁ ଜଣାଉଥିବା ଜଣେ ବିଶେଷଜ୍ଞ କହିଛନ୍ତି; ତାହାର ମୂଳକୁ ଗ୍ରନ୍ଥିକ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ; ଉଷଣକୁ ମରିଚ ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ; ଶୁଣ୍ଠୀ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ମହାଔଷଧ।

ଵ୍ଯୋଷଂ କଟୁତ୍ରଯଂ ଵିଦ୍ଯାତ୍ତ୍ର୍ଯୂଷଣଂ ତଚ୍ଚ କୀର୍ତ୍ଯତେ । ଲାଙ୍ଗଲୀ ହଲିନୀ ଚ ସ୍ଯାଚ୍ଛେଯସୀ ଗଜ ପିପ୍ପଲୀ ॥ ୧,୨୦୪.

ଭ୍ୟୋଷକୁ କଟୁତ୍ରୟ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ, ତ୍ରୟୁଷଣ ଭାବରେ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ; ଲାଙ୍ଗଳୀକୁ ହଳିନୀ ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ; ଚେୟସୀ ଗଜପିପ୍ପଳୀ।

ତ୍ରାଯନ୍ତୀ ତ୍ରାଯମାଣା ସ୍ଯାଦୁତ୍ସାଯା ସୁଵହା ସ୍ମୃତା । ଚିତ୍ରକଃ ସ୍ଯାଚ୍ଛିଖୀ ଵହ୍ନିରଗ୍ନିସଂଜ୍ଞାଭିରୁଚ୍ଯତେ ॥ ୧,୨୦୪.

ତ୍ରାୟନ୍ତୀକୁ ତ୍ରାୟମାଣା ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ; ଉତ୍ସାୟାକୁ ସୁବହା ଭାବରେ କୁହାଯାଏ; ଚିତ୍ରକ ଶିଖୀ, ଭାନ୍ନି ଓ ଅଗ୍ନି ନାମରେ ଚିହ୍ନିତ।

ଷଡ୍ଗ୍ରନ୍ଥୋଗ୍ରା ଵଚା ଜ୍ଞେଯା ଶ୍ଵେତା ହୈମଵତୀତି ଚ । କୁଟଜୋ ଵୃକ୍ଷକଃ ଶକ୍ରୋ ଵତ୍ସକୋ ଗିରିମାଲ୍ଲିକା ॥ ୧,୨୦୪.

ଷଡ୍ଗ୍ରନ୍ଥାକୁ ଉଗ୍ରା ଓ ବଚା ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ; ଶ୍ୱେତାକୁ ହେମବତୀ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ; କୁଟଜ, ବୃକ୍ଷକ, ଶକ୍ର, ବତ୍ସକ ଓ ଗିରିମାଲ୍ଲିକା ଚିହ୍ନିତ।

କଲିଙ୍ଗେନ୍ଦ୍ରଯଵାରିଷ୍ଟଂ ତସ୍ଯ ବୀଜାନି ଲକ୍ଷଯେତ୍ । ମୁସ୍ତକ୍ତୋ ମେଘନାମା ସ୍ଯାତ୍କୌନ୍ତୀ ଜ୍ଞେଯା ହରେଣୁକା ॥ ୧,୨୦୪.

କଳିଙ୍ଗ, ଇନ୍ଦ୍ରୟବ ଓ ଆରିଷ୍ଟ ତାଙ୍କର ବୀଜ ଚିହ୍ନିତ କରିବା ଉଚିତ; ମୁସ୍ତକକୁ ମେଘନାମା ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ; କୌନ୍ତୀକୁ ହରେଣୁକା ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ।

ଏଲା ଚ ବହୁଲା ପ୍ରୋକ୍ତା ସୂକ୍ଷ୍ମୈଲା ଚ ତଥା ତ୍ରୁଟିଃ । ପଦ୍ମା ଭାର୍ଙ୍ଗୋ ତଥା କାଞ୍ଜୀ ଜ୍ଞେଯା ବ୍ରାହ୍ମଣଯଷ୍ଟିକା ॥ ୧,୨୦୪.

ଏଲାକୁ ବହୁଳା ଭାବରେ କୁହାଯାଏ; ସୂକ୍ଷ୍ମଏଲାକୁ ତୃଟି; ପଦ୍ମା, ଭାର୍ଙ୍ଗ, କାଞ୍ଜୀ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣୟଷ୍ଟିକା ଚିହ୍ନିତ।

ମୂର୍ଵା ମଧୁରସା ଜ୍ଞେଯା ତେଜନୀ ତିକ୍ତଵଲ୍ଲିକା । ମହାନିମ୍ବୋ ବୃହନ୍ନିମ୍ବୋ ଦୀପ୍ଯକଃ ସ୍ଯାଦ୍ଯଵାନିକା ॥ ୧,୨୦୪.

ମୂର୍ବାକୁ ମଧୁରସା ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ; ତେଜନୀକୁ ତିକ୍ତଭଲ୍ଲିକା; ମହାନିମ୍ବକୁ ବୃହନ୍ନିମ୍ବ; ଦୀପ୍ୟକକୁ ଯବାନିକା ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ।

ଵିଡଙ୍ଗଂ କ୍ରିମଶତ୍ରୁଃ ସ୍ଯାଦ୍ରାମଠଂ ହିଙ୍ଗୁରୁଚ୍ଯତେ । ଅଜାଜୀ ଜୀରକଂ ଜ୍ଞେଯା କାରଵୀ ଚୋପକୁଞ୍ଚିକା ॥ ୧,୨୦୪.

ବିଡଂଗକୁ କ୍ରିମଶତ୍ରୁ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ; ରାମଠକୁ ହିଂଗୁ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ; ଅଜାଜୀକୁ ଜୀରକ ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ; କାରବୀ ଉପକୁଞ୍ଚିକା।

ଵିଜ୍ଞେଯା କଟୁକା ତିକ୍ତା ତଥା କଟୁକରୋହିଣୀ । ତଗରଂ ସ୍ଯାନ୍ନତଂ ଵକ୍ରଂ ଚୋଚଂ ତ୍ଵଚଵରାଙ୍ଗକମ୍ ॥ ୧,୨୦୪.

କଟୁକା, ତିକ୍ତା ଓ କଟୁକରୋହିଣୀ ନାମରେ ଜଣାଯିବା ଉପଦାନଗୁଡିକୁ ଜଣିବା ଉଚିତ। ଟଗରା ଭୂମିକୁ ହେଉଛି ଅବନତ, ବକ୍ର ହେଉଛି ବେକା, ଚୋଚା ହେଉଛି ତ୍ୱଚାବରାଙ୍ଗକ।

ଉଦୀଚ୍ଯଂ ବାଲକଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ହ୍ରୀବେରଂ ଚାମ୍ବୁନାମଭିଃ । ପତ୍ରକଂ ଦଲସଂଜ୍ଞାଭିଶ୍ଚାରକଂ ତସ୍କରାହ୍ଵଯମ୍ ॥ ୧,୨୦୪.

ଉଦୀଚ୍ୟ ନାମକୁ ବାଳକ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ, ହ୍ରୀବେରାକୁ ଜଳସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ନାମରେ ଜଣାଯାଏ। ପତ୍ରକ ଦଳସଂଜ୍ଞା ନାମରେ ଓ ଚାରକ ତସ୍କର ନାମରେ ପରିଚିତ।