ଗରୁଡପୁରାଣମ୍

ଦାଡିମାମଲକୀକୋଲକରମର୍ଦ୍ପିଯାଲକମ୍ । ଜମ୍ବୀରଂ ନାଗଗ୍ଗଂ ଚ ଆମ୍ରାତକକପିନ୍ଥକମ୍ ॥ ୧,୧୭୨.

ଦାଡିମ୍ବ, ଆମଳକୀ, କୋଳ, କରମର୍ଦ, ପିୟାଳ, ଜମ୍ବିର, ନାଗଙ୍ଗ, ଆମ୍ରାତକ ଓ କପିଥ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି।

ପିତ୍ତଲାନ୍ଯନିଲଘ୍ନାନି କଫୋତ୍କ୍ଲେଶକରାଣିଚ । ଜଲଂ ଜୀମୂତକେକ୍ଷ୍ଵାକୁକୁଟଜାକୃତବନ୍ଧନମ୍ ॥ ୧,୧୭୨.

ଏହି ଫଳଗୁଡ଼ିକ ପିତ୍ତକୁ ଶାନ୍ତ କରେ ଓ ବାତକୁ ଦମନ କରେ, କିନ୍ତୁ କଫକୁ ବଢ଼ାଇଥାଏ। ଜୀମୂତକ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ଓ କୁଟଜ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସ୍ତୁତ ପାଣି ବନ୍ଧା ଦେଇଥାଏ।

ଧାମାର୍ଗଵଶ୍ଚ ସଂଯୋଜ୍ଯାଃ ସର୍ଵଥା ଵମନେଷ୍ଵମୀ । ପୂର୍ଵାହ୍ନେ ଵମନାଯେତେ ମଦନେନ୍ଦ୍ରଯଵୀ ଵଚା ॥ ୧,୧୭୨.

ଧାମାର୍ଗବ ଓ ଅର୍କକୁ ସବୁବେଳେ ବମନ ପାଇଁ ମିଶାଇବା ଉଚିତ। ପୂର୍ବାହ୍ନେ ବମନ କରିବାକୁ ମଦନ, ଇନ୍ଦ୍ରୟବୀ ଓ ବଚା ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ।

ମୃଦୁକୋଷ୍ଟଶ୍ଚ ପିତ୍ତେନ ଖରୋ ଵାତକଫାଶ୍ରଯାତ୍ । ମଧ୍ଯମଃ ସମଦୋଷେ ସ୍ଯାତ୍ତ୍ରିଵୃତ୍ତିତେ ଵିରେଚନମ୍ ॥ ୧,୧୭୨.

ଯାହାର ପେଟ ମୃଦୁ, ସେ ପିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ପୀଡ଼ିତ; ଯାହାର ପେଟ କଠିନ, ସେ ବାତ ଓ କଫ ଦ୍ୱାରା ପୀଡ଼ିତ; ଯାହାର ଦୋଷ ମଧ୍ୟମ, ସେ ତିବୃତ୍ତି ଦ୍ୱାରା ବିରେଚନ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ।

ଶର୍କରାମଧୁସଂଯୁକ୍ତଂ ସୈନ୍ଧଵଂ ନଗରଂ ତ୍ରିଵୃତ୍ । ହରୀତକୀଵିହଙ୍ଗାନି ଗୋମୂତ୍ରେଣ ଵିରେଚନମ୍ ॥ ୧,୧୭୨.

ଚିନି ଓ ମଧୁ ମିଶିତ ତିବୃତ୍, ସୈନ୍ଧବ ଲୁଣ, ନଗର, ହରୀତକୀ ଓ ବିହଙ୍ଗା, ଗାଈର ମୁତ୍ର ସହିତ ଦେଲେ ବିରେଚନ ହୁଏ।

ଏରଣ୍ଡତୈଲଂ ତ୍ରିଫଲାକ୍ଵାଥଶ୍ଚ ଦ୍ଵିଗୁଣସ୍ତଥା । ଵାତୋଲ୍ବଣେଷୁ ଦୋଷେଷୁ ଭୋଜଯିତ୍ଵାଥ ଵାମଯେତ୍ ॥ ୧,୧୭୨.

ଏରଣ୍ଡ ତେଲ ଓ ତ୍ରିଫଳା କ୍ୱାଥ, ଦୁଇ ଗୁଣା ପରିମାଣରେ, ବାତ ଅଧିକ ରୋଗରେ ଖାଇବା ପରେ ବମି କରାଯିବା ଉଚିତ।

ଵଂଶାଦିନେତ୍ରଂ କୁର୍ଵୀତ ପଡଷ୍ଟଦ୍ଵାଦଶାଙ୍ଗୁଲମ୍ । କର୍କନ୍ଧୃଫଲଵଚ୍ଛିଦ୍ରଂ ଵସ୍ତିରୁତ୍ତାନଶାଯିନେ ॥ ୧,୧୭୨.

ବାଁଶ ଦ୍ୱାରା ଏକ ନଳି ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ, ଯାହା ଆଠ କିମ୍ବା ବାର ଆଙ୍ଗୁଳ ଲମ୍ବା ଓ କର୍କନ୍ଧୁ ଫଳ ଭଳି ଛିଦ୍ର ଥାଏ, ଏହା ଉପରେ ଶୋଇଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ବସ୍ତି ଦେବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରାଯିବ।

ନିରୂହଦାନେଽପି ଵିଧିରଯମେଵମୁଦୀରିତଃ । ଅର୍ଧତ୍ରିପଟ୍ପଲେ ମାତ୍ରା ଲଘୁମଧ୍ଯୋତ୍ତମଃ କ୍ରମାତ୍ ॥ ୧,୧୭୨.

ନିରୁହ ବସ୍ତି ଦେବାର ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ମାପ ହେଉଛି ଅର୍ଧ, ତିନି-ଚତୁର୍ଥାଂଶ କିମ୍ବା ପୂର୍ଣ୍ଣ ପଳା, ଯାହାକୁ ହଳୁକା, ମଧ୍ୟମ ଓ ଉତ୍ତମ ଭାବରେ ବିଭାଜିତ କରାଯାଏ।

ପଥ୍ଯାକ୍ଷଵାତ୍ର୍ଯୋକଦ୍ଵିଚତୁର୍ଭାଗ ରୁଗର୍ଦନାଃ । ଶତଵର୍ଯସୃତାଭୃଙ୍ଗସିନ୍ଧୁଵାରାଦିଭାଵିତାଃ ॥ ୧,୧୭୨.

ପାଥ୍ୟ ଅକ୍ଷବାତ୍ରୀକୁ ଏକ, ଦୁଇ କିମ୍ବା ଚାରି ଭାଗରେ ନେଇ, ରୁଗର୍ଦନ, ଶତାବରୀ, ସୃତା, ଭୃଙ୍ଗ, ସିନ୍ଧୁବାର ଓ ଏହା ସଦୃଶ ଦ୍ରବ୍ୟ ସହିତ ମିଶାଯାଏ।

ଶ୍ରୀଗରୁଡମହାପୁରାଣମ୍ ୧୭୩ ଧନ୍ଵନ୍ତରିରୁଵାଚ । ଦ୍ରଵ୍ଯାଣି ମଧୁରାଦୀନି ଵକ୍ଷ୍ଯେ ରାଗହରାଣ୍ଯହମ୍ । ଶାଲିଷଷ୍ଟିକଗୋଧୃମକ୍ଷୀରଂ ଘୃତଂ ରସା ମଧ ॥ ୧,୧୭୩.

ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ କହିଲେ: ମୁଁ ଏବେ ମଧୁର ଓ ରାଗ ହରିବା ଦ୍ରବ୍ୟ ବିଷୟରେ କହିବି: ଶାଳି ଚାଉଳ, ଷଷ୍ଟିକ ଚାଉଳ, ଗହୁଁ, ଦୁଧ, ଘିଅ, ରସ ଓ ମଧୁ।

ମଜ୍ଜାଶୃଙ୍ଗାଟକଯଵକଶେର୍ଵିଵାରୁଗୀକ୍ଷୁରମ୍ । ଗମ୍ଭଗୀ ପୌଷ୍କରଂ ବୀଜଂ ଦ୍ରାକ୍ଷା ଖର୍ଜୂରକଂ ବଲା ॥ ୧,୧୭୩.

ମଜ୍ଜା, ଶୃଙ୍ଗାଟକ, ଯବ, ଉରୁଗୀ, କ୍ଷୁର, ଗମ୍ଭାରୀ, ପୌଷ୍କର ବୀଜ, ଦ୍ରାକ୍ଷା, ଖଜୁରି ଓ ବଳା ଏହି ଶ୍ରେଣୀରେ ଆସନ୍ତି।

ନାରିକଲେକ୍ଷ୍ଵାତ୍ମଣୁପ୍ତା ଵିଦାରୀ ଚ ପ୍ରିଯାଲକମ୍ । ମଧୁକଂ ତାଲକଷ୍ମାଣ୍ଡଂ ମୁଖ୍ଯୋଽଯଂ ମଧୁରୋ ଗଣଃ ॥ ୧,୧୭୩.

ନାଡିଆ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ, ଆତ୍ମନୁପ୍ତ, ବିଦାରୀ, ପିୟାଳ, ମୁଳଠି, ତାଳ ଫଳ ଓ କୁମ୍ହଡ଼ା—ଏହାମାନେ ମୁଖ୍ୟ ମଧୁର ଦ୍ରବ୍ୟ।

ମୂର୍ଛାଦାହପ୍ରଶମନଃ ପଡିନ୍ଦ୍ରିଯପ୍ରସାଦନଃ । କୃମିକୃତ୍କଫକୃଚ୍ଚୈଵ ଏକୋଽତ୍ଯର୍ଥ ନିପେଵିତଃ ॥ ୧,୧୭୩.

ଏହି ଦ୍ରବ୍ୟମାନେ ମୂର୍ଛା ଓ ଦାହକୁ ଶାନ୍ତ କରନ୍ତି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ପବିତ୍ର କରନ୍ତି, କ୍ରିମି ଓ କଫ ବଢ଼ାନ୍ତି, ଅତିରିକ୍ତ ଭାବେ ନେଲେ କ୍ଷତି କରନ୍ତି।

ଶ୍ଵାସକାସାମ୍ଯମାଧୁର୍ଯସ୍ଵରଘାତାର୍ଵୁଦାନି ଚ । ଗଲଗଣ୍ଡଶ୍ଲୀପଦାନି ଗୁଡଲେପାଦି କାରଯେତ୍ ॥ ୧,୧୭୩.

ଶ୍ୱାସ, କାଶ, ମଧୁମେହ, କଣ୍ଠ ଦୁର୍ବଳତା, ଗଠି, ଗଳ ଫୁଲା, ଶ୍ଳୀପଦ ଆଦି ରୋଗରେ ଗୁଡ଼ ଓ ଏହା ସଦୃଶ ଦ୍ରବ୍ୟର ଲେପ ଲଗାଯିବା ଉଚିତ।

ଦାଡିମାମଲକାମ୍ରଂ ଚ କପିତ୍ଥକରମର୍ଦକୌ । ମାତୁଲୁଙ୍ଗାମ୍ରାତକଂ ଚ ବଦରଂ ତିନ୍ତଡୀଫଲମ୍ ॥ ୧,୧୭୩.

ଦାଡିମ୍ବ, ଆମଳକୀ, ଆମ୍ବ, କପିଥ, କରମର୍ଦ, ମାତୁଳୁଙ୍ଗ, ଆମ୍ରାତକ, ବଦରା ଓ ଟେଁଟୁଳି ଫଳ ଏହି ଶ୍ରେଣୀରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।

ଦଧି ତକ୍ରଂ କାଞ୍ଜିକଂ ଚ ଲକୁଚଂ ଚାମ୍ଲଵେ ତସମ୍ । ଅମ୍ଲୋ ଲୋଣଃ ଶୁଣ୍ଠୀଯୁକ୍ତୋ ଜାରଣଃ ପାଚନୋ ରସଃ ॥ ୧,୧୭୩.

ଦହି, ତକ୍ର, ଖଟା ଚାଉଳର ଝୁରା, ଲକୁଚ ଫଳ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଖଟା ଜିନିଷ—ଏହି ଖଟା ସ୍ବାଦ, ଲୁଣ ଓ ଅଦା ମିଶିଲେ, ଜୀର୍ଣ୍ଣ ହେବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ ଓ ଖାଦ୍ୟ ପଚାଇବାକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରେ।

କ୍ଲେଦନୋ ଵାତକୃଦ୍ଧୃପ୍ଯୋ ଵିଦାହୀ ଚାନୁଲୋମନଃ । ଅମ୍ଲୋଽତ୍ଯର୍ଥଂ ସେଵ୍ଯମାନଃ କୁର୍ଯାଦ୍ଧୈ ଦନ୍ତହର୍ଷକମ୍ ॥ ୧,୧୭୩.

ଖଟା ସ୍ବାଦ ଦେହକୁ ଭିଜାଇ ଦିଏ, ବାତ ବଢ଼ାଏ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଓ ଜଳନା ହେବାର କାରଣ, ଏବଂ ତଳକୁ ଚଳାଇବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ; ଏହାକୁ ଅତିରିକ୍ତ ମାତ୍ରାରେ ଖାଇଲେ ଦାନ୍ତରେ ଝିଞ୍ଜିଣି ହୁଏ।

ଶରୀରସ୍ଯ ଚ ଶୈତିଲ୍ଯଂ ସ୍ଵରକଣ୍ଠାସ୍ଯହୃଦ୍ଦହେତ୍ । ଛିନ୍ନଭିନ୍ନଵ୍ରଣାଦୀନି ପାଚଯିତ୍ଵାଗ୍ନିଭାଵିତଃ ॥ ୧,୧୭୩.

ଏହା ଦେହକୁ ଢିଲା କରେ, କଣ୍ଠ ସ୍ୱର ଭାଙ୍ଗିଯାଏ, ଗଳା, ମୁଁହ ଓ ହୃଦୟର ଅସୁବିଧା ହୁଏ; ଚୋଟ ଓ ଘାଉ ପକାଇ ପରେ ଜଳନା ଦିଏ।

ଲଵଣାନି ଯଵକ୍ଷାରସର୍ଜିକାଦିଶ୍ଚ ଲାଵଣଃ । ଶୋଧନଃ ପାଚନଃ କ୍ଲେଦୀ ଵିଶ୍ଲେଷସର୍ପଣାଦିକୃତ୍ ॥ ୧,୧୭୩.

ଲୁଣ, ଯବକ୍ଷାର, ସର୍ଜିକା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଲୁଣ—ଏହି ଲୁଣିଆ ସ୍ବାଦ ଶୋଧନ କରେ, ଜୀର୍ଣ୍ଣ କରେ, ଦେହକୁ ଭିଜାଇ ଦିଏ, ଏବଂ ଅଂଶଗୁଡ଼ିକୁ ଅଲଗା କରି ଛିଟାଇ ଦିଏ।

ମାର୍ଗରୋଧୀ ମାର୍ଦଵକୃତ୍ସ ଏକଃ ପରିଷେଵିତଃ । ଗାତ୍ରକଣ୍ଡୂକୋଷ୍ଠଶୋଥଵୈଵର୍ଣ୍ଯଂ ଜନଯେଦ୍ରସଃ । ରକ୍ତଵାତଂ ପିତ୍ତରକ୍ତଂ ପୁଂସ୍ତ୍ଵେନ୍ଦ୍ରିଯରୁଜାଦିକମ୍ ॥ ୧,୧୭୩.

ଏହାକୁ ଏକାକି ଖାଇଲେ ଶରୀରର ରସପଥ ବନ୍ଦ କରେ ଓ ନରମ କରେ; ଗା ଚୁଲୁକି, ପେଟ ଫୁଲିବା, ଚର୍ମ ରଙ୍ଗ ହେବାର ଅସୁବିଧା, ରକ୍ତ ଓ ବାତ ଦୋଷ, ପିତ୍ତ ଓ ରକ୍ତ ଦୋଷ, ପୁରୁଷତ୍ୱ ହ୍ରାସ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ରୋଗ ହୁଏ।

ଵ୍ଯୋଷଶିଗ୍ରୂମୂଲକଂ ଦେଵଦାରୁ ଚ କୁଷ୍ଠକମ୍ । ଲଶୁନଂ ଵଲ୍ଗୁଜୀ ଫଲଂ ମୁସ୍ତାଗୁଗ୍ଗୁଲୁଲାଙ୍ଗଲୀ ॥ ୧,୧୭୩.

ପିପ୍ପଳୀ, ଶିଗ୍ରୁ ମୂଳ, ଦେବଦାରୁ, କୁଷ୍ଠ, ରସୁଣ, ବଲ୍ଗୁଜୀ ଫଳ, ମୁସ୍ତା, ଗୁଗୁଳୁ ଓ ଲାଙ୍ଗଳୀ—

କଟୁକୋ ଦୀପନଃ ଶୋଧୀ କୁଷ୍ଠକଣ୍ଡୂକଫାନ୍ତକୃତ୍ । ସ୍ଥୌଲ୍ଯାଲସ୍ଯକ୍ରିମିହରଃ ଶୁକ୍ରମେଦୋଵିରୋଧନଃ । ଏକୋଽତ୍ଯର୍ଥଂ ସେଵ୍ଯମାନଃ ଭ୍ରମଦାହାଦିକୃଦ୍ଭଵେତ୍ ॥ ୧,୧୭୩.

ତିକ୍ତ ସ୍ବାଦ ଜୀର୍ଣ୍ଣ କରେ, ଶୋଧନ କରେ, କୁଷ୍ଠ ଚର୍ମ ରୋଗ, ଚୁଲୁକି ଓ କଫ ଦୂର କରେ; ମୋଟାପା, ଆଳସ୍ୟ ଓ କୀଟ ଦୂର କରେ, ଶୁକ୍ର ଓ ଚର୍ବି ସହ ବିରୋଧ କରେ; ଅତିରିକ୍ତ ମାତ୍ରାରେ ନିଅଲେ ଘୁର୍ଣ୍ଣି, ଜଳନା ଓ ଏହା ପରି ଅସୁବିଧା ହୁଏ।

କୃତମାଲଃ କୀରାଣି ହରିଦ୍ରେନ୍ଦ୍ରଯଵାସ୍ତଥା । ସ୍ଵାଦୁକଣ୍ଟକଵେତ୍ରାଣି ବୃହତୀଦ୍ଵଯଶଙ୍ଖିନୀ ॥ ୧,୧୭୩.

କୃତମାଳ, କୀରାଣୀ, ହଳଦୀ, ଯବ, ମିଠା କାଂଟା, ବେତ, ଦୁଇ ପ୍ରକାର ବୃହତୀ ଓ ଶଂଖିନୀ—

ଗୁଡୂଚୀ ଚଦ୍ରଵନ୍ତୀ ଚ ତ୍ରିଵୃନ୍ମଣ୍ଡୂକପର୍ଣ୍ଯପି । କାରଵେଲ୍ଲକଵାର୍ତାକୁକରଵୀରକଵାସକାଃ ॥ ୧,୧୭୩.

ଗୁଡ଼ୁଚୀ, ଦ୍ରବନ୍ତୀ, ତ୍ରିବୃତ, ମଣ୍ଡୂକପର୍ଣୀ, କାରବେଲ୍ଲା, ବେଗୁନ, କରବୀର ଓ ବାସକ—

ରୋହିଣୀ ଶଙ୍ଖଚୂର୍ଣଂ ଚ କର୍କୋଟୋ ଵୈ ଜଯନ୍ତିକା । ଜାତୀଵାରୁଣକଂ ନିମ୍ବୋ ଜ୍ଯୋତିଷ୍ମତୀ ପୁନର୍ନଵା ॥ ୧,୧୭୩.

ରୋହିଣୀ, ଶଂଖ ଚୂର୍ଣ୍ଣ, କର୍କଟ, ଜୟନ୍ତିକା, ଜାତୀ, ବାରୁଣକ, ନିମ୍ବୁ, ଜ୍ୟୋତିଷ୍ମତୀ ଓ ପୁନର୍ନଭା—

ତିକ୍ତୋ ରସଶ୍ଛେଦନଃ ସ୍ଯାଦ୍ରୋଚନୀ ଦୀପନସ୍ତଥା । ଶୋଧନୋ ଜ୍ଵରତୃଷ୍ଣାଘ୍ନୋ ମୂର୍ଛାକଣ୍ଠାର୍ତିକାଦିଜିତ୍ ॥ ୧,୧୭୩.

ତିକ୍ତ ସ୍ବାଦ ରସ କଟାଇ ଦିଏ, ଶୋଧନ କରେ, ଜୀର୍ଣ୍ଣ କରେ; ଏହା ଶୋଧନ କରେ, ଜ୍ୱର ଓ ତ୍ରୁଷ୍ଣା ଦୂର କରେ, ମୂର୍ଛା, କଣ୍ଠ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଓ ଏହା ପରି ରୋଗ ଜିତିଥାଏ।

ଵିଣ୍ମୂତ୍ରକ୍ଲେଦସଂଶୋଷୋ ହ୍ଯତ୍ଯର୍ଥଂ ସ ଚ ସେଵିତଃ । ହନୁସ୍ତମ୍ଭାକ୍ଷେପକାର୍ତିଶିରଃ ଶୂଲବ୍ରଣାଦିକୃତ୍ ॥ ୧,୧୭୩.

ଏହାକୁ ଅତିରିକ୍ତ ମାତ୍ରାରେ ନିଅଲେ ମଳ ଓ ପେଶାବ ଶୁଖାଇ ଦିଏ; ହନୁ ଜଡା, ଆକ୍ସେପ, ବେଦନା, ମୁଣ୍ଡ ବେଥା ଓ ଘାଉ ହୁଏ।

ତ୍ରିଫଲାସଲ୍ଲକୀଜମ୍ବୁ ଆମ୍ରାତକଵଚାଦିକମ୍ । ତିନ୍ଦୁକଂ ଵକୁଲଂ ଶାଲଂ ପାଲଙ୍କୀମୁଦ୍ଗଚିଲ୍ଲକମ୍ ॥ ୧,୧୭୩.

ତ୍ରିଫଳା, ସଲ୍ଲକୀ, ଜାମୁ, ଆମ୍ରାତକ, ବଚା, ଟିଣ୍ଡୁକ, ବକୁଳ, ସାଳ, ପାଳଙ୍କୀ, ମୁଗ ଓ ଚିଲ୍ଲକ—

କଷାଯୋ ଗ୍ରାହକୋ ରୋପୀ ସ୍ତମ୍ଭନକ୍ଲେଦଶୋଷଣଃ । ଏକୋଽତ୍ଯର୍ଥଂ ସେଵ୍ଯମାନୋ ହୃଦଯେ ଚାଥ ପୀଡକଃ । ମୁଖଶୋଷଜ୍ଵରାଧ୍ମାନମନ୍ଯାସ୍ତମ୍ଭାଦିକାରକଃ ॥ ୧,୧୭୩.

କଷାୟ ସ୍ବାଦ ଶୋଷଣ କରେ, ଘାଉ ଭଲ କରେ, ବାନ୍ଧି ଦିଏ, ଓ ଭିଜା ଶୁଖାଇ ଦିଏ; ଏହାକୁ ଏକାକି ଅଧିକ ମାତ୍ରାରେ ନିଅଲେ ହୃଦୟରେ ବେଦନା, ମୁଁହ ଶୁଖିଯିବା, ଜ୍ୱର, ପେଟ ଫୁଲିବା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜଡା ହୁଏ।