ଗରୁଡପୁରାଣମ୍

ଗୁଲ୍ଫଜାନୁଲଲାଟଂ ଚ ହନୁର୍ଗଣ୍ଡସ୍ତଥୈଵ ଚ । ଭ୍ରଷ୍ଟଂ ସ୍ଥାନଚ୍ଯୁତଂ ଯସ୍ଯ ସ ଜହାତ୍ଯଚିରାଦସୂନ୍ ॥ ୧,୧୬୮.

ଯେଉଁ ଲୋକଙ୍କର ଗୁଲ୍ଫ, ଘୁଁଡ଼ି, କପାଳ, ଗଲା ବା ଗାଳ ହଟିଯାଏ କିମ୍ବା ଅସ୍ଥାନରେ ଚଳିଯାଏ, ସେମାନେ ଶୀଘ୍ର ଜୀବନ ଛାଡ଼ିଦେବେ।

ଵାମାକ୍ଷିମଜ୍ଜନଂ ଜିହ୍ଵା ଶ୍ଯାମା ନାସା ଵିକାରିଣୀ । କୃଷ୍ଣୌ ସ୍ଥାନଚ୍ଯୁତୌ ଚୋଷ୍ଠୌ କୃଷ୍ଣାସ୍ଯଂ ଯସ୍ଯତଂ ତ୍ଯଜେତ୍ ॥ ୧,୧୬୮.

ଯଦି ବାମ ଆଖି ଅନ୍ତର୍ନିହିତ, ଜିହ୍ୱା କଳା, ନାକ ବିକୃତ, ଓଠ କଳା ଏବଂ ଅସ୍ଥାନରେ ଚଳିଯାଇଛି, ମୁଁହ କଳା ହୋଇଯାଇଛି, ତେବେ ସେଉଁଠି ଆଶା ରଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।

ଶ୍ରୀଗରୁଡମହାପୁରାଣମ୍ ୧୬୯ ଧନ୍ଵନ୍ତରିରୁଵାଚ । ହିତାହିତଵିକେକାଯ ଅନୁପାନଵିଧିଂ ବ୍ରୁଵେ । ରକ୍ତଶାଲି ତ୍ରିଦୋଷଘ୍ନଂ ତୃଷ୍ଣାମେଦୋନିଵାରକମ୍ ॥ ୧,୧୬୯.

ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ କହିଲେ: ମୁଁ ଉପକୃତି ଓ ଅପକୃତି ବିଚାର ଏବଂ ଅନୁପାନ ନିୟମ ବିଷୟରେ କହିବି; ରକ୍ତ ଚାଉଳ ତିନି ଦୋଷକୁ ନଶ୍ୱାନ କରେ, ତିର୍ଷ୍ଣା ଓ ଚର୍ବି ବୃଦ୍ଧିକୁ ରୋକେ।

ମହାଶାଲି ପରଂ ଵୃଷ୍ଯଂ କଲମଃ ଶ୍ଲେଷ୍ମପିତ୍ତହା । ଶୀତ୍ତୋ ଗୁରୁସ୍ତ୍ରିଦୋଷଘ୍ନଃ ପ୍ରାଯଶୋ ଗୌରଷଷ୍ଟିକଃ ॥ ୧,୧୬୯.

ମହାଶାଳି ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୁଷ୍ଟିକର, କଳମ ଚାଉଳ କଫ ଓ ପିତ୍ତ ହରେ; ଏହା ଶୀତଳ, ଭାରୀ ଏବଂ ଧଳା ଷଷ୍ଟିକା ଚାଉଳ ମଧ୍ୟ ସାଧାରଣତଃ ତିନି ଦୋଷକୁ ଶାନ୍ତ କରେ।

ଶ୍ଯାମାକଃ ଶୋଷଣୋ ରୂକ୍ଷୋ ଵାତଲଃ ଶ୍ଲେଷ୍ମପିତ୍ତହା । ତଦ୍ଵତ୍ପ୍ରିଯଙ୍ଗୁନୀଵାରକୋରଦୂଷାଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତାଃ ॥ ୧,୧୬୯.

ଶ୍ୟାମାକ ଶୁଷ୍କ, ରୂକ୍ଷ, ବାତବୃଦ୍ଧିକର ଏବଂ କଫ ପିତ୍ତ ହରେ; ଏହିପରି ପ୍ରିୟଙ୍ଗୁ, ନିବାର, କୋରଡୂଷ ମଧ୍ୟ କହାଯାଇଛି।

ବହୁଵାରଃ ସକୃଚ୍ଛୀତଃ ଶ୍ଲେଷ୍ମପିତ୍ତହରୋ ଯଵଃ । ଵୃଷ୍ଯଃ ଶୀତୋ ଗୁରୁଃ ସ୍ଵାଦୁର୍ଗୋଧୂମୋ ଵାତନାଶନଃ ॥ ୧,୧୬୯.

ଯବ ବହୁବାର ବ୍ୟବହାର କଲେ ଓ ଏକଥର ଶୀତଳ ହେଲେ କଫ ଓ ପିତ୍ତ ନଶ୍ୱାନ କରେ; ଏହା ପୁଷ୍ଟିକର, ଶୀତଳ, ଭାରୀ ଓ ମିଠା; ଗହୁଁ ବାତ ନଶ୍ୱାନ କରେ।

କଫପିତ୍ତାସ୍ତ୍ରଜିନ୍ମୁଦ୍ଗଃ କଷାଯୋ ମଧୁରୋଲଘୁଃ । ମାଷୋ ବହୁବଲୋ ଵୃଷ୍ଯଃ ପିତ୍ତଶ୍ଲେଷ୍ମହରୋ ଗୁରୁଃ ॥ ୧,୧୬୯.

ମୁଙ୍ଗ କଷାୟ, ମିଠା, ହଳକା ଏବଂ କଫ ପିତ୍ତ ହରେ; ବୁଟ ଅତ୍ୟଧିକ ପୁଷ୍ଟିକର, ଶକ୍ତିଦାୟକ, ଭାରୀ ଏବଂ ପିତ୍ତ କଫ ନଶ୍ୱାନ କରେ।

ଅଵୃଷ୍ଯଃ ଶ୍ଲେଷ୍ମପିତ୍ତଘ୍ନୋ ରାଜମାଷୋଽନିଲାର୍ତିନୁତ୍ । କୁଲତ୍ଥଃ ଶ୍ଵାସହିକ୍କାହୃତ୍କଫଗୁଲ୍ମାନିଲାପହଃ ॥ ୧,୧୬୯.

ରାଜବୁଟ ପୁଷ୍ଟିକର ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ କଫ ଓ ପିତ୍ତ ନଶ୍ୱାନ କରେ, ବାତ ରୋଗ ହଟାଏ; କୁଲଥି ଶ୍ୱାସ, ହିକ୍କା, ହୃଦ୍‌ରୋଗ, କଫ, ଗୁଲ୍ମ ଓ ବାତ ହରେ।

ରକ୍ତପିତ୍ତଜ୍ଵରୋନ୍ମାଥୋ ଶୀତୋ ଗ୍ରାହୀ ମକୁଷ୍ଠକଃ । ପୁଂସ୍ତ୍ଵାସୃକ୍କଫପିତ୍ତଘ୍ନଶ୍ଚଣକୋ ଵାତଲଃ ସ୍ମୃତଃ ॥ ୧,୧୬୯.

ମକୁଷ୍ଠକ ଶୀତଳ, ଗାଢ଼ା କରେ, ରକ୍ତପିତ୍ତ, ଜ୍ୱର ଓ ଉନ୍ମାଦ ହରେ; ଚଣା ବାତବୃଦ୍ଧିକର, ଶୁକ୍ର, ରକ୍ତ, କଫ ଓ ପିତ୍ତ ରୋଗ ନଶ୍ୱାନ କରେ।

ମସୂରୋ ମଧୁରଃ ଶୀଵ ସଂଗ୍ରହୀ କଫପିତ୍ତହା । ତଦ୍ଵତ୍ସର୍ଵଗୁଣାଢ୍ଯଶ୍ଚ କଲାଯଶ୍ଚାତିଵାତଲଃ ॥ ୧,୧୬୯.

ମସୁର ମିଠା, ଶୀତଳ, ଗାଢ଼ା କରେ ଏବଂ କଫ ପିତ୍ତ ହରେ; ଏହିପରି କଲାୟା ସମସ୍ତ ଗୁଣରେ ଭରପୂର ଏବଂ ବାତବୃଦ୍ଧିକର।

ଆଗ୍କୀ କଫପିତ୍ତଘ୍ନୋ ଶୁକ୍ରଲା ଚ ତଥା ସ୍ମୃତା । ଅତସୀ ପିତ୍ତଲା ଜ୍ଞେଯା ସିଦ୍ଧାର୍ଥଃ କଫଵାତଜିତ୍ ॥ ୧,୧୬୯.

ଆଙ୍କି କଫ ଓ ପିତ୍ତ ହରେ, ଏବଂ ଶୁକ୍ର ବୃଦ୍ଧିକର ଭାବରେ ମଧ୍ୟ ଜଣାଯାଇଛି; ଅତସୀ ପିତ୍ତ ବୃଦ୍ଧିକର, ସିଦ୍ଧାର୍ଥ କଫ ଓ ବାତ ନଶ୍ୱାନ କରେ।

ସକ୍ଷାରମଧୁରସ୍ନିଗ୍ଧୋ ବଲୋଷ୍ଣପିତ୍ତକୃତ୍ତିଲଃ । ବଲଘ୍ନା ରୂକ୍ଷଲାଃ ଶୀତା ଵିଵିଧାଃ ସସ୍ଯଜାତଯଃ ॥ ୧,୧୬୯.

ତିଳ ଲୁଣ, ମିଠା, ତେଲିଆ, ଶକ୍ତିଦାୟକ, ଉଷ୍ଣ ଏବଂ ପିତ୍ତ ବୃଦ୍ଧିକର; ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଶସ୍ୟ ଯାହା ରୂକ୍ଷ, ଶୀତଳ ଏବଂ ଶକ୍ତି କମାଏ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି।

ଚିତ୍ରକେଙ୍ଗୁଦିନାଲୀକାଃ ପିପ୍ପଲୀମଧୁଶିଗ୍ରଵଃ । ଚଵ୍ଯାଚରଣନିର୍ଗୁଣ୍ଡୀତର୍କାରୀକାଶମର୍ଦକାଃ ॥ ୧,୧୬୯.

ଚିତ୍ରକ, ଏଂଗୁଡି, ନାଳିକା, ପିପ୍ପଳୀ, ମଧୁଶିଗ୍ରୁ, ଚବ୍ୟା, ଚରଣ, ନିର୍ଗୁଣ୍ଡି, ତରକାରୀ ଓ କାଶମର୍ଦକ ଉଲ୍ଲେଖିତ ହୋଇଛି।

ସବିଲ୍ଵାଃ କଫପିତ୍ତଘ୍ନାଃ କ୍ରିମିଘ୍ନା ଲଘୁଦୀପକାଃ । ଵର୍ଷାଭୂମାର୍କରୌ ଵାତକଫଘ୍ନୌ ଦୋଷନାଶନୌ ॥ ୧,୧୬୯.

ବିଲ୍ବ ଓ ଏହା ସମାନ ଫଳଗୁଡ଼ିକ କଫ ଓ ପିତ୍ତ ହଟାଏ, କୀଟ ନଶ୍ୟ କରେ, ହଲକା ଓ ଜୀରଣଶକ୍ତି ବଢ଼ାଏ। ବର୍ଷାର ଭୂମି ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ତଳେ ଏହା ବାତ ଓ କଫ କମାଏ, ସମସ୍ତ ଦୋଷ ଦୂର କରେ।

ତିକ୍ତରସଃ ସ୍ଯାଦେରଣ୍ଡଃ କାକମାଚୀ ତ୍ରିଦୋଷହୃତ୍ । ଚାଙ୍ଗେରୀ କଫଵାତଘ୍ନୀ ସର୍ଷପଃ ସର୍ଵଦୋଷଦମ୍ ॥ ୧,୧୬୯.

ଏରଣ୍ଡ, କାକମାଚୀ ଓ କାକମାଚୀ ଫଳ ତିତିକ୍ତ ଓ ତିନି ପ୍ରକାର ଦୋଷ ହଟାଏ। ଚାଞ୍ଗେରୀ କଫ ଓ ବାତ ହଟାଏ, ସରଷପ ସମସ୍ତ ଦୋଷ ଦୂର କରେ।

ତଦ୍ଵଦେଵ ଚ କୌସ୍ମସୁମ୍ଭଂ ରାଜିକା ଵାତପିତ୍ତଲା । ନାଡୀଚଃ କଫପିତ୍ତଘ୍ନଃ ଚୁଚୁର୍ମଧୁରଶୀତଲଃ ॥ ୧,୧୬୯.

ଏହିପରି, କୌସ୍ମସୁମ୍ଭ ଓ ରାଜିକା ବାତ ଓ ପିତ୍ତ କମାଏ। ନାଡ଼ୀଚ କଫ ଓ ପିତ୍ତ ହଟାଏ, କାକୁଡ଼ି ମିଠା ଓ ଶୀତଳ।

ଦୋଷଘ୍ନଂ ପଦ୍ମପତ୍ରଞ୍ଚ ତ୍ରିପୁଟଂ ଵାତକୃତ୍ପରମ୍ । ସକ୍ଷାରଃ ସର୍ଵଦୋଷଘ୍ନୋ ଵାସ୍ତୁକୋ ରୋଚନଃ ପରଃ ॥ ୧,୧୬୯.

ପଦ୍ମପତ୍ର ଓ ତ୍ରିପୁଟା ଦୋଷ ହଟାଏ, ତ୍ରିପୁଟା ବାତ ବଢ଼ାଏ। ଭାସ୍ତୁକ ଲୁଣ ଥିବା ଦ୍ରବ୍ୟ, ସମସ୍ତ ଦୋଷ ଦୂର କରେ ଓ ଖାଇବାକୁ ଆଗ୍ରହ ଦେଇଥାଏ।

ତଣ୍ଡୁକୀଯୋଵିପହରଃ ପାଲଙ୍କ୍ଯାଶ୍ଚ ତଥାପରେ । ମୂଲକଂ ଦୋଷକୃଚ୍ଛାମଂ ସ୍ଵିନ୍ନଂ ଵାତକଫାପଦମ୍ ॥ ୧,୧୬୯.

ତଣ୍ଡୁକୀ, ବିପହରା, ପାଳଙ୍କ ଓ ଅନ୍ୟ ମୂଳ ଶାକ ଦେହକୁ କ୍ଷୀଣ କରେ ଓ ଦୋଷ ବଢ଼ାଏ। ରାନ୍ଧିଲେ ବାତ ଓ କଫ ବଢ଼ାଏ।

ସର୍ଵଦୋଷହରଂ ହ୍ଯଦ୍ଯଂ କଣ୍ଠ୍ଯଂ ତତ୍ପକ୍ଵମିଷ୍ଯତେ । କର୍କୋଟକଂ ସଵାର୍ତାକଂ ପଦୋଲଂ କାରଵେଲ୍ଲକମ୍ ॥ ୧,୧୬୯.

ସମସ୍ତ ମଧ୍ୟରେ ଅଦ୍ୟା ଦୋଷ ହଟାଏ ଓ ଗଳାକୁ ଶାନ୍ତ କରେ, ରାନ୍ଧିଲେ ଭଲ। କର୍କୋଟକ, ବାର୍ତ୍ତାକ, ପଦୋଲ ଓ କାରବେଲ୍ଲକ ମଧ୍ୟ ଏହାରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।

କୁଷ୍ଠମେହଜ୍ଵରଶ୍ଵାସକାସପିତ୍ତକଫାପହମ୍ । ସର୍ଵଦୋଷହରଂ ହୃଦ୍ଯଂ କୂଷ୍ମାଣ୍ଡଂ ବସ୍ତିଶୋଧନମ୍ ॥ ୧,୧୬୯.

କୁଷ୍ମାଣ୍ଡ ଚର୍ମରୋଗ, ପ୍ରମେହ, ଜ୍ୱର, ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ, କାଶ, ପିତ୍ତ ଓ କଫ ହଟାଏ। ଏହା ହୃଦୟକୁ ଭଲ ରଖେ, ସମସ୍ତ ଦୋଷ ହଟାଏ ଓ ମୁତ୍ରାଶୟ ପରିଶ୍ରୁତ କରେ।

କଲିଙ୍ଗାଲାବୁନୀ ପିତ୍ତନାଶିନୀ ଵାତକାରିଣୀ । ତ୍ରପୁଷୋର୍ଵାରୁକେ ଵାତଶ୍ଲେଷ୍ମଲେ ପିତ୍ତଵାରଣେ ॥ ୧,୧୬୯.

କଳିଙ୍ଗ ଓ ଆଲବୁନୀ ପିତ୍ତ ହଟାଏ, ବାତ ବଢ଼ାଏ। ତ୍ରପୁଷ ଓ ଉର୍ବାରୁକ ବାତ ଓ କଫ କମାଏ, ପିତ୍ତକୁ ରୋକେ।

ଵୃକ୍ଷାମ୍ଲଂ କଫଵାତଘ୍ନଂ ଜମ୍ବୀରଂ କଫଵାତନୁତ୍ । ଵାତଘ୍ନଂ ଦାଡିମଂ ଗ୍ରାହି ନାଗରଙ୍ଗଫଲଂ ଗୁରୁ ॥ ୧,୧୬୯.

ବୃକ୍ଷାମ୍ଳ କଫ ଓ ବାତ ହଟାଏ। ଜମ୍ବିର କଫ ଓ ବାତ କମାଏ। ଦାଡିମା ବାତ ହଟାଏ ଓ ବନ୍ଧା ଦେଇଥାଏ, ନାଗରଙ୍ଗ ଫଳ ଭାରୀ।

କେଶରଂ ମାତୁଲୁଙ୍ଗଂ ଚ ଦୀପନଂ କଫଵାତନୁତ୍ । ଵାତପିତ୍ତହରୋ ମାଷସ୍ତ୍ଵକ୍ସ୍ନିଗ୍ଧୋଷ୍ଣାନିଲାପହଃ ॥ ୧,୧୬୯.

କେଶର ଓ ମାତୁଳୁଙ୍ଗ ଜୀରଣଶକ୍ତି ବଢ଼ାଏ, କଫ ଓ ବାତ କମାଏ। ମାଷ ବାତ ଓ ପିତ୍ତ ହଟାଏ, ତେଲିଆ, ଉଷ୍ଣ ଓ ବାତ ଶାନ୍ତ କରେ।

ସରମାମଲକଂ ଵୃଷ୍ଯଂ ମଧୁରଂ ହୃଦ୍ଯମମ୍ଲକୃତ୍ । ଭୁକ୍ତପ୍ରରୋଚକା ପୁଣ୍ଯା ହରୀତକ୍ଯମୃତୋପମା ॥ ୧,୧୬୯.

ସରମାମଳକ ବୀର୍ୟବର୍ଦ୍ଧକ, ମିଠା, ହୃଦୟକୁ ଭଲ ଓ ଅମ୍ଳତା ଦେଇଥାଏ। ହରୀତକୀ ପୂଣ୍ୟବତୀ ଓ ଅମୃତ ସମାନ, ଭୋଜନ ପରେ ଖାଇଲେ ଭୋକ ବଢ଼ାଏ।

ସ୍ତ୍ରଂସନୀ କଫଵାତଘ୍ନୀ ହ୍ଯକ୍ଷସ୍ତଦ୍ଵତ୍ତ୍ରିଦୋଷଜିତ୍ । ଵାତଶ୍ଲେଷ୍ମହରଂ ତ୍ଵମ୍ଲଂ ସ୍ତ୍ରଂସନଂ ତିନ୍ତିଡୀଫଲମ୍ ॥ ୧,୧୬୯.

ସ୍ତ୍ରଂସନୀ କଫ ଓ ବାତ ହଟାଏ। ଅକ୍ଷ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ତିନି ପ୍ରକାର ଦୋଷ ଜିତିଥାଏ। ଟେଂଟୁଳି ଫଳ ଅମ୍ଳ, ବାତ ଓ କଫ ହଟାଏ ଓ ଦେହକୁ ଢିଲା କରେ।

ଦୋଷଲଂ ଲକୁଚଂ ସ୍ଵାଦୁ ବକୁଲଂ କଫଵାତଜିତ୍ । ଗୁଲ୍ମଵାତକଫଶ୍ଵାସକାସଘ୍ନଂ ବୀଜପୂରକମ୍ ॥ ୧,୧୬୯.

ଲକୁଚ ଦୋଷ ବଢ଼ାଏ ଓ ମିଠା। ବକୁଳ କଫ ଓ ବାତ ହଟାଏ। ବୀଜପୂରକ ଗୁଲ୍ମ, ବାତ, କଫ, ଶ୍ୱାସ ଓ କାଶ ନଶ୍ୟ କରେ।

କପିତ୍ଥଂ ଗ୍ରାହି ଦୋଷଘ୍ନଂ ପକ୍ଵଂ ଗୁରୁ ଵିଷାପହମ୍ । କଫପିତ୍ତକରଂ ବାଲମାପୂର୍ଣଂ ପିତ୍ତଵର୍ଧନମ୍ ॥ ୧,୧୬୯.

କପିଥ ବନ୍ଧା ଦେଇଥାଏ, ଦୋଷ ହଟାଏ, ପକ୍କା ଭାରୀ ଓ ବିଷ ନଶ୍ୟ କରେ। କାଚା କଫ ଓ ପିତ୍ତ ବଢ଼ାଏ, ପୂର୍ଣ୍ଣ ପକ୍କାରେ ପିତ୍ତ ବଢ଼ାଏ।

ପକ୍ଵାମ୍ରଂ ଵାତକୃନ୍ମାଂସଶୁକ୍ରଵର୍ଣବଲପ୍ରଦମ୍ । ଵାତଘ୍ନଂ କଫପିତ୍ତଘ୍ନଂ ଗ୍ରାହି ଵିଷ୍ଟମ୍ଭି ଜାମ୍ବଵମ୍ ॥ ୧,୧୬୯.

ପକ୍କା ଆମ୍ବ ବାତ, ମାଂସ, ଶୁକ୍ର, ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଶକ୍ତି ବଢ଼ାଏ। ଜାମ୍ବୁ ବାତ, କଫ ଓ ପିତ୍ତ ହଟାଏ, ବନ୍ଧା ଦେଉଛି ଓ କବ୍ଜ କରେ।

ତିନ୍ଦୁକଂ କଫଵାତଘ୍ନଂ ବଦରଂ ଵାତପିତ୍ତହୃତ୍ । ଵିଷ୍ଟମ୍ଭି ଵାତଲଂ ବିଲ୍ଵଂ ପ୍ରିଯାଲଂ ପଵନାପହମ୍ ॥ ୧,୧୬୯.

ଟିଣ୍ଡୁକ କଫ ଓ ବାତ ହଟାଏ। ବଦର ବାତ ଓ ପିତ୍ତ କମାଏ। ବିଲ୍ବ କବ୍ଜ କରେ ଓ ବାତ ବଢ଼ାଏ। ପ୍ରିୟାଳ ବାତ ଶାନ୍ତ କରେ।