ଗରୁଡପୁରାଣମ୍

ଅକାଲପଲିତୋ ଗୌରଃ ପ୍ରସ୍ଵେଦୀ କୋପନୋ ବୁଧଃ । ସ୍ଵପ୍ନେଽପି ଦୀପ୍ତିମତ୍ପ୍ରେକ୍ଷୀ ପିତ୍ତପ୍ରକୃତିରୁଚ୍ଯତେ ॥ ୧,୧୬୮.

ଯିଏ ଅସମୟରେ କେଶ ପକାଏ, ଚର୍ମ ହଳଦିଆ, ସହଜରେ ଘାମ ହୁଏ, ଶୀଘ୍ର କ୍ରୋଧିତ, ବୁଦ୍ଧିମାନ୍, ଏବଂ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖେ, ସେ ପିତ୍ତପ୍ରକୃତି ଲୋକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ସ୍ଥିରଚିତ୍ତଃ ସ୍ଵରଃ ସୂକ୍ଷ୍ମଃ ପ୍ରସନ୍ନଃ ସ୍ନିଗ୍ଧମୂର୍ଧଜଃ । ସ୍ଵପ୍ନେ ଜଲଶିଲାଲୋକୀ ଶ୍ଲେଷ୍ମ ପ୍ରକୃତିକୋ ନରଃ ॥ ୧,୧୬୮.

ଯିଏ ମନ ଶାନ୍ତ, ସ୍ୱର କମଳ, ମୁଖ ଖୁସି, କେଶ ମୃଦୁ, ଏବଂ ସ୍ୱପ୍ନରେ ପାଣି କିମ୍ବା ପାଥର ଦେଖେ, ସେ ଶ୍ଳେଷ୍ମାପ୍ରକୃତି ଲୋକ।

ସଂମିଶ୍ରଲକ୍ଷଣୈର୍ଜ୍ଞେଯୋ ଦ୍ଵିତ୍ରିଦୋଷାନ୍ଵଯୋ ନରଃ । ଦୋଷସ୍ଯେତରସଦ୍ଭାଵେଽପ୍ଯଧିକା ପ୍ରକୃତିଃ ସ୍ମୃତାଃ ॥ ୧,୧୬୮.

ଯେଉଁଠାରେ ଦୁଇ କିମ୍ବା ତିନି ଦୋଷର ଲକ୍ଷଣ ମିଶିଥାଏ, ସେଉଁଠି ମିଶ୍ର ପ୍ରକୃତି ଲୋକ ବୋଲି ଜଣାଯିବ; କିନ୍ତୁ ଯଦି ଏକ ଦୋଷ ଅଧିକ ଥାଏ, ତାହାକୁ ପ୍ରଧାନ ପ୍ରକୃତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ମନ୍ଦସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣୋଽଥ ଵିଷମଃ ସମଶ୍ଚୈତି ଚତୁର୍ଵିଧାଃ । କଫପିତ୍ତାନିଲାଧିକ୍ଯାତ୍ତତ୍ସାମ୍ଯାଜ୍ଜାଠରୋଽନଲଃ ॥ ୧,୧୬୮.

ଜଠରାଗ୍ନି ଚାରି ପ୍ରକାରର: ମନ୍ଦ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ବେଢ଼ାଁ, ଏବଂ ସମ; ଏହା ଶ୍ଳେଷ୍ମା, ପିତ୍ତ, ବାତ ବଢ଼ିଲେ କିମ୍ବା ସମତା ରହିଲେ ହୁଏ।

ସମସ୍ଯ ପାଲନଂ କାର୍ଯଂ ଵିଷମେ ଵାତନିଗ୍ରହଃ । ତୀକ୍ଷ୍ଣେ ପିତ୍ତପ୍ରତୀକାରୋ ମନ୍ଦେ ଶ୍ଲେଷ୍ମଵିଶୋଧନମ୍ ॥ ୧,୧୬୮.

ସମ ଅବସ୍ଥାରେ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ; ବେଢ଼ାଁ ଅବସ୍ଥାରେ ବାତକୁ ଶାନ୍ତ କରିବା ଦରକାର; ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଅବସ୍ଥାରେ ପିତ୍ତ ଶାନ୍ତି; ମନ୍ଦ ଅବସ୍ଥାରେ ଶ୍ଳେଷ୍ମା ସଫା କରିବା ଉଚିତ।

ପ୍ରଭଵଃ ସର୍ଵରୋଗାଣାମଜୀର୍ଣଂ ଚାଗ୍ନିନାଶନମ୍ । ଆମାମ୍ଲରସଵିଷ୍ଟମ୍ଭ ଲକ୍ଷଣନ୍ତଚ୍ଚତୁର୍ଵିଧମ୍ ॥ ୧,୧୬୮.

ସମସ୍ତ ରୋଗର ମୂଳ ହେଉଛି ଅଜୀର୍ଣ୍ଣ, ଯାହା ଜଠରାଗ୍ନିକୁ ନଷ୍ଟ କରେ; ଏହାର ଲକ୍ଷଣ ହେଉଛି ଭାର, ତିକ୍ତତା ଓ ଅବରୋଧ, ଏବଂ ଏହି ଚାରି ପ୍ରକାରର।

ଆମାଦ୍ଵିଷୂଚିକା ଚୈଵ ହୃଦାଲସ୍ଯାଦଯସ୍ତଥା । ଵଚାଲଵଣତୋଯେନ ଛର୍ଦନଂ ତତ୍ର କାରଯେତ୍ ॥ ୧,୧୬୮.

ଅଜୀର୍ଣ୍ଣରୁ ବିଷୂଚିକା ଓ ହୃଦୟ କ୍ଲାନ୍ତି ଇତ୍ୟାଦି ହୁଏ; ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ ବଚା, ଲୁଣ ଓ ପାଣି ସହିତ ବାନ୍ତି କରାଯିବା ଉଚିତ।

ଶୁକ୍ରାଭାଵୋ ଭ୍ରମୋ ମୂର୍ଛା ତର୍ଷୋଽମ୍ଲାତ୍ସଂପ୍ରଵର୍ତତେ । ଅପକ୍ଵଂ ତତ୍ର ଶୀତାମ୍ବୁପାନଂ ଵାତନିଷେଵଣମ୍ ॥ ୧,୧୬୮.

ତିକ୍ତତାରୁ ଶୁକ୍ର ହ୍ରାସ, ଚକ୍କର, ଅଚେତନତା ଓ ତିର୍ଷ୍ଣା ହୁଏ; ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଢଣ୍ଡା ପାଣି ପିଇବା ଓ ବାତ ଶାନ୍ତି ଔଷଧ ଦେବା ଉଚିତ।

ଗାତ୍ରଭଙ୍ଗଂ ଶିରୋଜାଡ୍ଯଂ ଭକ୍ତଦୋଷାଦଯୋ ଗଦାନ୍ । ତସ୍ମିନ୍ସ୍ଵାପୋ ଦିଵା କାର୍ଯୋଲଙ୍ଘନଂ ଚ ଵିଵର୍ଜନମ୍ ॥ ୧,୧୬୮.

ଦେହ ଭାଙ୍ଗିବା, ମୁଣ୍ଡ ଭାର ହେବା, ଅପଥ୍ୟ ଖାଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ହୁଏଥିବା ରୋଗରେ ଦିନେ ଶୁଅନ୍ତି ନାହିଁ ଓ ଉପବାସ କରିବା ଉଚିତ।

ଶୂଲଗୁଲ୍ମୌ ଚ ଵିଣ୍ମୂତ୍ରସ୍ଥାନଵିଷ୍ଟମ୍ଭସୂଚକୌ । ଵିଧେଯଂ ସ୍ଵେଦନଂ ତତ୍ର ପାନୀଯଂ ଲଵଣୋଦକମ୍ ॥ ୧,୧୬୮.

ପେଟ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଓ ଗଠି, ପେଟରେ ପାଖାନି ଓ ପେଶାବ ବନ୍ଦ ହେବା ଲକ୍ଷଣ ଥିଲେ, ତେଉଁଠି ସ୍ୱେଦନ କରିବା ଓ ଲୁଣ ମିଶିତ ପାଣି ପିଇବା ଉପକୃତ।

ଆମମମ୍ଲଂ ଚ ଵିଷ୍ଟବ୍ଧଂ କଫପିତ୍ତାନିଲୈଃ କ୍ରମାତ୍ । ଆଲିପ୍ଯ ଜଠରଂ ପ୍ରାଜ୍ଞୋ ହିଙ୍ଗୁତ୍ର୍ଯୂଷଣସୈନ୍ଧଵୈଃ ॥ ୧,୧୬୮.

ଅଜୀର୍ଣ୍ଣ, ତିକ୍ତତା ଓ ଅବରୋଧ ଯଦି ଶ୍ଳେଷ୍ମା, ପିତ୍ତ କିମ୍ବା ବାତ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ, ତେବେ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଲୋକେ ହିଙ୍ଗୁ, ତ୍ରିକଟୁ ଓ ସେନ୍ଧା ଲୁଣ ଦ୍ୱାରା ପେଟ ମସାଇବା ଉଚିତ।

ଦିଵାସ୍ଵପ୍ନଂ ପ୍ରକୁର୍ଵୀତ ସର୍ଵାଜୀର୍ଣଵିନାଶନମ୍ । ଅହିତାନ୍ନୈ ରୋଗରାଶିରହିତାନ୍ନଂ ତତସ୍ତ୍ଯଜେତ୍ ॥ ୧,୧୬୮.

ଦିନେ ଶୁଅନ୍ତି ଏହା ସମସ୍ତ ଅଜୀର୍ଣ୍ଣ ନଷ୍ଟ କରେ; କିନ୍ତୁ ଅପଥ୍ୟ ଖାଦ୍ୟ ଅନେକ ରୋଗ ଦିଏ, ତେଣୁ ଏହାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ।

ଉଷ୍ଣାମ୍ବୁ ଵାନୁପାନଂ ଚ ମାକ୍ଷିକୈଃ ପାଚନଂ ଭଵେତ୍ । କରୀରଦଧିମତ୍ସ୍ଯୈଶ୍ଚ ପ୍ରାଯଃ କ୍ଷୀରଂ ଵିରୁଧ୍ଯତେ ॥ ୧,୧୬୮.

ଉଷ୍ଣ ପାଣି ପାନ କିମ୍ବା ମଧୁ ଜୀର୍ଣ୍ଣ କରାଏ; କିନ୍ତୁ ଦୁଧ ସାଧାରଣତଃ ମୂଳା, ଦହି କିମ୍ବା ମାଛ ସହିତ ମିଳେନାହିଁ।

ବିଲ୍ଵଃ ଶୋଣା ଚ ଗମ୍ଭାରୀ ପାଟଲା ଗଣିକାରିକା । ଦୀପନଂ କଫଵାତଘ୍ନଂ ପଞ୍ଚମୂଲମିଦଂ ମହତ୍ ॥ ୧,୧୬୮.

ବେଲ, ଶୋଣା, ଗମ୍ଭାରୀ, ପାଟଳା ଓ ଗଣିକାରିକା—ଏହି ପାଞ୍ଚ ମହାମୂଳ ଜଠରାଗ୍ନିକୁ ଦୀପ୍ତ କରେ ଏବଂ ଶ୍ଳେଷ୍ମା ଓ ବାତକୁ ନଶାଏ।

ଶାଲପର୍ଣୋ ପୃଶ୍ରିପର୍ଣୋ ବୃହତୀଦ୍ଵଯଗୋକ୍ଷୁରମ୍ । ଵାତପିତ୍ତହରଂ ଵୃଷ୍ଯଂ କନୀଯଃ ପଞ୍ଚମୂଲକମ୍ ॥ ୧,୧୬୮.

ଶାଳପର୍ଣ୍ଣ, ପୃଶ୍ନିପର୍ଣ୍ଣ, ଦୁଇ ପ୍ରକାରର ବୃହତୀ ଓ ଗୋକ୍ଷୁର—ଏହି ପାଞ୍ଚ ଛୋଟ ମୂଳ ବାତ ଓ ପିତ୍ତକୁ ଶାନ୍ତ କରେ ଏବଂ ଶକ୍ତି ବଢ଼ାଏ।

ଉଭଯଂ ଦଶସୂଲଂ ସ୍ଯାତ୍ସନ୍ନିପାତଜ୍ଵରାପହମ୍ । କାସେ ଶ୍ଵାସେ ଚ ତନ୍ଦ୍ରାଯାଂ ପାର୍ଶ୍ଵଶୂଲେ ଚ ଶସ୍ଯତେ ॥ ୧,୧୬୮.

ଦୁଇ ପ୍ରକାରର ଦଶଶୂଳ ଔଷଧ ରୋଗମାନଙ୍କର ଏକାଠି ହେବାରୁ ହୋଇଥିବା ଜ୍ୱରକୁ ହଟାଇବାରେ କାମ ଆସେ; ଏହା କାଶ, ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ, ଅଳସତା ଓ ପାର୍ଶ୍ୱର ପିଡ଼ାରେ ବ୍ୟବହାର କରିବାକୁ ସୁପାରିଶ କରାଯାଏ।

ଏତୈସ୍ତୈଲାନି ସର୍ପୋଷି ପ୍ରଲେପାଦଲକାଂ ଜଯେତ୍ । କ୍ଵାଥାଚ୍ଚତୁର୍ଗୁଣଂ ଵାରି ପାଦସ୍ଥଂ ସ୍ଯାଚ୍ଚତୁର୍ଗୁଣମ୍ ॥ ୧,୧୬୮.

ଏହି ତେଲଗୁଡ଼ିକୁ ନେଇ ଶରୀରକୁ ଶିତଳ କରିବା ଓ ମାଳିଶ କରିବା ଦ୍ୱାରା ଖୋପଡ଼ିର ଚୁଲ୍ ଝଡ଼ିବା ରୋଗକୁ ଦୂର କରାଯାଏ; ଏହାର କ୍ୱାଥ ପାନୀୟ ପରିମାଣ ଚାରିଗୁଣ ହେବା ଉଚିତ, ଏବଂ ପାଦରେ ଲଗାଇବା ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଏହି ପରିମାଣ ଚାରିଗୁଣ ହେବା ଉଚିତ।

ସ୍ନେହଞ୍ଚ ତତ୍ସମଂ କ୍ଷୀରଂ କଲ୍କଶ୍ଚ ସ୍ନେହପାଦକଃ । ସଂଵର୍ତିତୌଷଧୈଃ ପାକୋ ବସ୍ତୌ ପାନେ ଭଵେତ୍ସମଃ । ଖରୋଽଭ୍ଯଙ୍ଗେ ମୃଦୁର୍ନସ୍ଯେ ପାକୋଽପି ସଂପ୍ରକଲ୍ପଯେତ୍ ॥ ୧,୧୬୮.

ତେଲ ଓ ଦୁଧ ସମପରିମାଣରେ, ଏବଂ ତେଲର ଚତୁର୍ଥାଂଶ ପରିମାଣର ଲେପ ନେଇ ଦିଆଯାଇଥିବା ଔଷଧ ସହିତ ରନ୍ଧିବା ଉଚିତ; ବସ୍ତି ଓ ପିଇବା ପାଇଁ ଏହା ସମପରିମାଣରେ ହେବା ଉଚିତ; ମାଳିଶ ପାଇଁ ଏହା କଠିନ ହେବା ଦରକାର, ନାସିକାରେ ଦେବା ପାଇଁ ମୃଦୁ ହେବା ଉଚିତ, ଏବଂ ଏହି ତିଆରିକୁ ଉଚିତ ଭାବରେ ଗଠନ କରିବା ଦରକାର।

ସ୍ଥୂଲଦେହନ୍ଦ୍ରିଯାଶ୍ଚିନ୍ତ୍ଯା ପ୍ରକୃତିର୍ଯା ତ୍ଵଧିଷ୍ଠିତା । ଆରୋଗ୍ଯମିତି ତଂ ଵିଦ୍ଯାଦାଯୁଷ୍ମନ୍ତମୁପାଚରେତ୍ ॥ ୧,୧୬୮.

ଯେଉଁମାନେ ମୋଟ ଦେହ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଥିବା, ଯାହାଙ୍କର ପ୍ରାକୃତିକ ଗଠନ ଭଲ ଅଛି, ସେମାନେ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟବାନ୍ ଭାବରେ ଗଣାଯିବେ ଏବଂ ଏମିତି ଲୋକଙ୍କୁ ଦୀର୍ଘାୟୁ ଭାବରେ ଯଥାଯଥ ଦେଖାଶୁଣା କରିବା ଉଚିତ।

ଯୋ ଗୃହ୍ଣାତୀନ୍ଦ୍ରିଯୈରର୍ଥାନ୍ଵିପରୀତାନ୍ସ ମୃତ୍ଯୁଭାକ୍ । ଭିଷଙ୍ମିତ୍ରଗୁରୁଦ୍ଵେଷୀ ପ୍ରିଯାରାତିଶ୍ଚ ଯୋ ଭଵେତ୍ ॥ ୧,୧୬୮.

ଯେଉଁଠାରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ବିଷୟଗୁଡ଼ିକୁ ଭୁଲ୍ ଭାବେ ଧରାଯାଏ, ସେଉଁଠି ମୃତ୍ୟୁ ନିଶ୍ଚିତ; ଡାକ୍ତର, ବନ୍ଧୁ ଓ ଗୁରୁଙ୍କୁ ଘୃଣା କରୁଥିବା, କିମ୍ବା ଅତିରିକ୍ତ ଭାବେ ପ୍ରିୟ ବା ଶତ୍ରୁ ସହିତ ଲଗାଉଥିବା ଲୋକ ମଧ୍ୟ ଅପାୟରେ ପଡ଼ନ୍ତି।

ଗୁଲ୍ଫଜାନୁଲଲାଟଂ ଚ ହନୁର୍ଗଣ୍ଡସ୍ତଥୈଵ ଚ । ଭ୍ରଷ୍ଟଂ ସ୍ଥାନଚ୍ଯୁତଂ ଯସ୍ଯ ସ ଜହାତ୍ଯଚିରାଦସୂନ୍ ॥ ୧,୧୬୮.

ଯେଉଁ ଲୋକଙ୍କର ଗୁଲ୍ଫ, ଘୁଁଡ଼ି, କପାଳ, ଗଲା ବା ଗାଳ ହଟିଯାଏ କିମ୍ବା ଅସ୍ଥାନରେ ଚଳିଯାଏ, ସେମାନେ ଶୀଘ୍ର ଜୀବନ ଛାଡ଼ିଦେବେ।

ଵାମାକ୍ଷିମଜ୍ଜନଂ ଜିହ୍ଵା ଶ୍ଯାମା ନାସା ଵିକାରିଣୀ । କୃଷ୍ଣୌ ସ୍ଥାନଚ୍ଯୁତୌ ଚୋଷ୍ଠୌ କୃଷ୍ଣାସ୍ଯଂ ଯସ୍ଯତଂ ତ୍ଯଜେତ୍ ॥ ୧,୧୬୮.

ଯଦି ବାମ ଆଖି ଅନ୍ତର୍ନିହିତ, ଜିହ୍ୱା କଳା, ନାକ ବିକୃତ, ଓଠ କଳା ଏବଂ ଅସ୍ଥାନରେ ଚଳିଯାଇଛି, ମୁଁହ କଳା ହୋଇଯାଇଛି, ତେବେ ସେଉଁଠି ଆଶା ରଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।

ଶ୍ରୀଗରୁଡମହାପୁରାଣମ୍ ୧୬୯ ଧନ୍ଵନ୍ତରିରୁଵାଚ । ହିତାହିତଵିକେକାଯ ଅନୁପାନଵିଧିଂ ବ୍ରୁଵେ । ରକ୍ତଶାଲି ତ୍ରିଦୋଷଘ୍ନଂ ତୃଷ୍ଣାମେଦୋନିଵାରକମ୍ ॥ ୧,୧୬୯.

ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ କହିଲେ: ମୁଁ ଉପକୃତି ଓ ଅପକୃତି ବିଚାର ଏବଂ ଅନୁପାନ ନିୟମ ବିଷୟରେ କହିବି; ରକ୍ତ ଚାଉଳ ତିନି ଦୋଷକୁ ନଶ୍ୱାନ କରେ, ତିର୍ଷ୍ଣା ଓ ଚର୍ବି ବୃଦ୍ଧିକୁ ରୋକେ।

ମହାଶାଲି ପରଂ ଵୃଷ୍ଯଂ କଲମଃ ଶ୍ଲେଷ୍ମପିତ୍ତହା । ଶୀତ୍ତୋ ଗୁରୁସ୍ତ୍ରିଦୋଷଘ୍ନଃ ପ୍ରାଯଶୋ ଗୌରଷଷ୍ଟିକଃ ॥ ୧,୧୬୯.

ମହାଶାଳି ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୁଷ୍ଟିକର, କଳମ ଚାଉଳ କଫ ଓ ପିତ୍ତ ହରେ; ଏହା ଶୀତଳ, ଭାରୀ ଏବଂ ଧଳା ଷଷ୍ଟିକା ଚାଉଳ ମଧ୍ୟ ସାଧାରଣତଃ ତିନି ଦୋଷକୁ ଶାନ୍ତ କରେ।

ଶ୍ଯାମାକଃ ଶୋଷଣୋ ରୂକ୍ଷୋ ଵାତଲଃ ଶ୍ଲେଷ୍ମପିତ୍ତହା । ତଦ୍ଵତ୍ପ୍ରିଯଙ୍ଗୁନୀଵାରକୋରଦୂଷାଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତାଃ ॥ ୧,୧୬୯.

ଶ୍ୟାମାକ ଶୁଷ୍କ, ରୂକ୍ଷ, ବାତବୃଦ୍ଧିକର ଏବଂ କଫ ପିତ୍ତ ହରେ; ଏହିପରି ପ୍ରିୟଙ୍ଗୁ, ନିବାର, କୋରଡୂଷ ମଧ୍ୟ କହାଯାଇଛି।

ବହୁଵାରଃ ସକୃଚ୍ଛୀତଃ ଶ୍ଲେଷ୍ମପିତ୍ତହରୋ ଯଵଃ । ଵୃଷ୍ଯଃ ଶୀତୋ ଗୁରୁଃ ସ୍ଵାଦୁର୍ଗୋଧୂମୋ ଵାତନାଶନଃ ॥ ୧,୧୬୯.

ଯବ ବହୁବାର ବ୍ୟବହାର କଲେ ଓ ଏକଥର ଶୀତଳ ହେଲେ କଫ ଓ ପିତ୍ତ ନଶ୍ୱାନ କରେ; ଏହା ପୁଷ୍ଟିକର, ଶୀତଳ, ଭାରୀ ଓ ମିଠା; ଗହୁଁ ବାତ ନଶ୍ୱାନ କରେ।

କଫପିତ୍ତାସ୍ତ୍ରଜିନ୍ମୁଦ୍ଗଃ କଷାଯୋ ମଧୁରୋଲଘୁଃ । ମାଷୋ ବହୁବଲୋ ଵୃଷ୍ଯଃ ପିତ୍ତଶ୍ଲେଷ୍ମହରୋ ଗୁରୁଃ ॥ ୧,୧୬୯.

ମୁଙ୍ଗ କଷାୟ, ମିଠା, ହଳକା ଏବଂ କଫ ପିତ୍ତ ହରେ; ବୁଟ ଅତ୍ୟଧିକ ପୁଷ୍ଟିକର, ଶକ୍ତିଦାୟକ, ଭାରୀ ଏବଂ ପିତ୍ତ କଫ ନଶ୍ୱାନ କରେ।

ଅଵୃଷ୍ଯଃ ଶ୍ଲେଷ୍ମପିତ୍ତଘ୍ନୋ ରାଜମାଷୋଽନିଲାର୍ତିନୁତ୍ । କୁଲତ୍ଥଃ ଶ୍ଵାସହିକ୍କାହୃତ୍କଫଗୁଲ୍ମାନିଲାପହଃ ॥ ୧,୧୬୯.

ରାଜବୁଟ ପୁଷ୍ଟିକର ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ କଫ ଓ ପିତ୍ତ ନଶ୍ୱାନ କରେ, ବାତ ରୋଗ ହଟାଏ; କୁଲଥି ଶ୍ୱାସ, ହିକ୍କା, ହୃଦ୍‌ରୋଗ, କଫ, ଗୁଲ୍ମ ଓ ବାତ ହରେ।

ରକ୍ତପିତ୍ତଜ୍ଵରୋନ୍ମାଥୋ ଶୀତୋ ଗ୍ରାହୀ ମକୁଷ୍ଠକଃ । ପୁଂସ୍ତ୍ଵାସୃକ୍କଫପିତ୍ତଘ୍ନଶ୍ଚଣକୋ ଵାତଲଃ ସ୍ମୃତଃ ॥ ୧,୧୬୯.

ମକୁଷ୍ଠକ ଶୀତଳ, ଗାଢ଼ା କରେ, ରକ୍ତପିତ୍ତ, ଜ୍ୱର ଓ ଉନ୍ମାଦ ହରେ; ଚଣା ବାତବୃଦ୍ଧିକର, ଶୁକ୍ର, ରକ୍ତ, କଫ ଓ ପିତ୍ତ ରୋଗ ନଶ୍ୱାନ କରେ।