ଗରୁଡପୁରାଣମ୍

ହେତୁଲକ୍ଷଣସଂସର୍ଗାଦ୍ଵିଦ୍ଯାଦ୍ଵ୍ଯାଧିଂ ଦ୍ଵିଦୋଷଜମ୍ । ସର୍ଵହେତୁସମୁତ୍ପନ୍ନଂ ତ୍ରିଲିଙ୍ଗଂ ସାନ୍ନିପାତିକମ୍ ॥ ୧,୧୬୮.

କାରଣ ଓ ଲକ୍ଷଣ ମିଶିଲେ ଯେଉଁ ରୋଗ ଦୁଇ ଦୋଷରୁ ହୁଏ, ତାହାକୁ ଚିହ୍ନିବା ଉଚିତ। ସମସ୍ତ କାରଣ ଥିଲେ ତିନି ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ, ଏହାକୁ ସାନ୍ନିପାତିକ କୁହାଯାଏ।

ଦୋଷଧାତୁମଲାଧାରୋ ଦେହିନାଂ ଦେହ ଉଚ୍ଯତେ । ତେଷାଂ ସମତ୍ଵମାରୋଗ୍ଯଂ କ୍ଷଯଵୃଦ୍ଧେର୍ଵିପର୍ଯଯଃ ॥ ୧,୧୬୮.

ଦେହ ହେଉଛି ଦୋଷ, ଧାତୁ ଓ ମଳର ଆଧାର। ଏମାନଙ୍କର ସମତା ହେଉଛି ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, କମିବା କିମ୍ବା ବଢ଼ିବା ହେଉଛି ତାହାର ବିପରୀତ।

ଵସାସୃଙ୍ମାଂସମେଦୋଽସ୍ଥିମଜ୍ଜାଶୁକ୍ରାଣି ଧାତଵଃ । ଵାତପିତ୍ତକଫା ଦୋଷା ଵିଣ୍ମୂତ୍ରାଦ୍ଯା ମଲାଃ ସ୍ମୃତାଃ ॥ ୧,୧୬୮.

ଚର୍ବି, ରକ୍ତ, ମାଂସ, ମଜ୍ଜା, ହାଡ଼, ଓ ଶୁକ୍ର—ଏହିଗୁଡ଼ିକ ଧାତୁ। ବାତ, ପିତ୍ତ, କଫ—ଏହିମାନେ ଦୋଷ। ମଳ, ପେଶାବ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ—ଏହିମାନେ ମଳ ବୋଲି ମନାଯାଏ।

ଵାଯୁଃ ଶୀତୋ ଲଘୁଃ ସୂକ୍ଷ୍ମଃ ସ୍ଵରନାଶୀସ୍ଥିରୋ ବଲୀ । ପିତ୍ତମମ୍ଲକଟୂଷ୍ଣଞ୍ଚାପଙ୍କ୍ତୀ ରୋଗକାରଣମ୍ ॥ ୧,୧୬୮.

ବାତ ହେଉଛି ଶୀତଳ, ହଳୁକା, ସୂକ୍ଷ୍ମ, ସ୍ୱର ହରାଇଦେଇଥାଏ, ସ୍ଥିର ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ। ପିତ୍ତ ତିକ୍ତ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ଉଷ୍ଣ ଓ ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ଥାଏ, ଏହିମାନେ ରୋଗର କାରଣ।

ମଧୁରୋ ଲଵଣଃ ସ୍ନିଗ୍ଧୋ ଗୁରୁଃ ଶ୍ଲେଷମାତିପିଚ୍ଛିଲଃ । ଗୁଦଶ୍ରୋଣ୍ଯାଶ୍ରଯୋ ଵାଯୁଃ ପିତ୍ତଂ ପକ୍ଵାଶଯସ୍ଥିତମ୍ ॥ ୧,୧୬୮.

ମିଠା, ଲୁଣିଆ, ତେଲିଆ, ଭାରୀ ଓ ବହୁତ ପିଚ୍ଚଳ—ଏହି ଗୁଣ କଫର। ବାତ ଗୁଦା ଓ କଟିରେ ରହେ, ପିତ୍ତ ପକ୍ୱାଶୟରେ ଅବସ୍ଥିତ।

କଫସ୍ଯାମାଶଯସ୍ଥାନଂ କଣ୍ଠୋ ଵା ମୂର୍ଧସନ୍ଧଯଃ । କଟୁତିକ୍ତକଷାଯାଶ୍ଚ କୋପଯନ୍ତି ସମୀରଣମ୍ ॥ ୧,୧୬୮.

କଫର ଆସନ ହେଉଛି ଆମାଶୟ, କିମ୍ବା କଣ୍ଠ ଓ ମୁଣ୍ଡର ସନ୍ଧି। ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ତିକ୍ତ ଓ କଷା ରସ ବାତକୁ ବଢ଼ାଇଥାଏ।

କଟ୍ଵମ୍ଲଲଵଣାଃ ପିତ୍ତଂ ସ୍ଵାଦୂଷ୍ଣଲଵଣାଃ କଫମ୍ । ଏତ ଏଵ ଵିପର୍ଯସ୍ତାଃ ଶମାଯୈଷାଂ ପ୍ରଯୋଜିତାଃ । ଭଵନ୍ତି ରୋଗିଣାଂ ଶାନ୍ତ୍ଯୈ ସ୍ଵସ୍ଥାନେ ସୁଖହେତଵଃ ॥ ୧,୧୬୮.

ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ଅମ୍ଳ ଓ ଲୁଣିଆ ରସ ପିତ୍ତକୁ ବଢ଼ାଏ; ମିଠା, ଉଷ୍ଣ ଓ ଲୁଣିଆ କଫକୁ ବଢ଼ାଏ। ଏହିମାନେ ବିପରୀତ ଭାବେ ଦିଆଗଲେ ଦୋଷ ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ରୋଗୀଙ୍କୁ ଶାନ୍ତି ଓ ସ୍ୱସ୍ଥଙ୍କୁ ସୁଖ ଦେଇଥାଏ।

ଚକ୍ଷୁଷ୍ଯୋ ମଧୁରୋ ଜ୍ଞେଯୋ ରସଧାତୁଵିଵହ୍ଦ୍ଧନଃ । ଅମ୍ଲୋତ୍ତରୋ ମନୋହୃଦ୍ଯଂ ତଥା ଦୀପନପାଚନମ୍ ॥ ୧,୧୬୮.

ମିଠା ରସ ଚକ୍ଷୁରେ ଭଲ ଓ ରସଧାତୁ ବଢ଼ାଏ। ଅମ୍ଳ ଅଧିକ ହେଲେ ମନ ଓ ହୃଦୟକୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ, ଏହା ଜଠରାଗ୍ନିକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରେ।

ଦୀପନୋଜ୍ଵରତୃଷ୍ଣାଘ୍ନସ୍ତିକ୍ତଃ ଶୋଧନଶୋଷଣଃ । ପିତ୍ତଲୋ ଲେଖନ ସ୍ତମ୍ଭୀ କଷାଯୋ ଗ୍ରାହିଶୋଷଣଃ ॥ ୧,୧୬୮.

ତିକ୍ତ ରସ ଜଠରାଗ୍ନିକୁ ବଢ଼ାଏ, ଜ୍ୱର ଓ ତ୍ରୁଷ୍ଣା ନାଶ କରେ, ଶୋଧନ ଓ ଶୁଷ୍କ କରେ। କଷା ରସ ପିତ୍ତକୁ କମାଏ, ଚେରାଇଏ, ଗଢ଼ା କରେ, ଶୋଷଣ କରେ।

ରସଵୀର୍ଯଵିପାକାନାମାଶ୍ରଯଂ ଦ୍ରଵ୍ଯମୁତ୍ତମମ୍ । ରସପାକାନ୍ତରସ୍ଥାଯି ସର୍ଵଦ୍ରଵ୍ଯାଶ୍ରଯଂ ଦ୍ରୁତମ୍ ॥ ୧,୧୬୮.

ଦ୍ରବ୍ୟ ହେଉଛି ରସ, ବଳ ଓ ବିପାକର ମୂଳ ଆଧାର। ରସର ପରିବର୍ତ୍ତନ ସମୟରେ ଏହା ଅବିଚଳ ରହେ, ଏହି ଦ୍ରବ୍ୟ ସମସ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟର ଶୀଘ୍ର ଆଶ୍ରୟ।

ଶୀତୋଷ୍ଣଂ ଲଵଣଂ ଵୀର୍ଯମଥ ଵା ଶକ୍ତିରିଷ୍ଯତେ । ରସାନାଂ ଦ୍ଵିଵିଧଃ ପାକୋ କଟୁରେଵ ଚ ॥ ୧,୧୬୮.

ଶୀତ, ଉଷ୍ଣ କିମ୍ବା ଲୁଣିଆ—ଏହିମାନେ ବଳ ବୋଲି ମନାଯାଏ। ରସର ବିପାକ ଦୁଇ ପ୍ରକାର, ବିଶେଷ କରି ତୀକ୍ଷ୍ଣ।

ଭିଷଗ୍ଭେଷଜରୋଗାର୍ତପରିଚାରକସମ୍ପଦଃ । ଚିକିତ୍ସାଙ୍ଗାନିଚତ୍ଵାରି ଵିପରୀତାନ୍ଯସିଦ୍ଧଯେ ॥ ୧,୧୬୮.

ବୈଦ୍ୟ, ଔଷଧ, ରୋଗୀ ଓ ପରିଚାରକ—ଏହି ଚାରିଟି ହେଉଛି ଚିକିତ୍ସାର ଅଙ୍ଗ। ଏମାନେ ଯଦି ବିପରୀତ ହୁଅନ୍ତି, ସଫଳତା ମିଳେନାହିଁ।

ଦେଶକାଲଵଯୋଵହ୍ନିସାମ୍ଯପ୍ରକୃତିଭେଷଜମ୍ । ଦେହସତ୍ତ୍ଵବଲଵ୍ଯାଧୀନ୍ବୁଦ୍ଧ୍ଵା କର୍ମ ସମାଚରେତ୍ ॥ ୧,୧୬୮.

ଦେଶ, କାଳ, ବୟସ, ଅଗ୍ନି, ପ୍ରକୃତି, ଔଷଧ, ଦେହ, ମନ, ଶକ୍ତି ଓ ରୋଗ—ଏମାନଙ୍କୁ ବୁଝି ଚିକିତ୍ସା କରିବା ଉଚିତ।

ସଂସୃଷ୍ଟଲକ୍ଷଣୋପେତୋ ଦେଶଃ ସାଧାରଣଃ ସ୍ମୃତଃ । ବାଲ ଆ ଷୋଡଶାନ୍ମଧ୍ଯଃ ସପ୍ତତେର୍ଵୃଦ୍ଧ ଉଚ୍ଯତେ ॥ ୧,୧୬୮.

ମିଶ୍ର ଲକ୍ଷଣ ଥିବା ଦେଶକୁ ସାଧାରଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଶିଶୁ ଅଠରେ ଶୋଳ ବୟସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ମଧ୍ୟବୟସ ସପ୍ତତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ତାପରେ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା।

କଫପିତ୍ତାନିଲାଃ ପ୍ରାଯୋ ଯଥାକ୍ରମମୁଦୀରିତାଃ । କ୍ଷାରାଗ୍ନିଶସ୍ତ୍ରରହିତା କ୍ଷୀଣେ ପ୍ରଵଯସି କ୍ରିଯାଃ ॥ ୧,୧୬୮.

କଫ, ପିତ୍ତ, ବାତ ସାଧାରଣତଃ କ୍ରମକ୍ରମେ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି। ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ କ୍ଷାର, ଅଗ୍ନି କିମ୍ବା ଶସ୍ତ୍ର ବିନା ଚିକିତ୍ସା କରାଯାଏ।

କୃଶସ୍ଯ ଵୃଂହଣଂ କାର୍ଯଂସ୍ଥୂଲଦେହସ୍ଯ କର୍ଷଣମ୍ । ରକ୍ଷଣଂ ମଧ୍ଯକାଯସ୍ଯ ଦେହଭେଦାସ୍ତ୍ରଯୋ ମତାଃ ॥ ୧,୧୬୮.

ଦୁର୍ବଳ ଦେହରେ ପୋଷଣ କରିବା ଉଚିତ, ମୋଟ ଦେହରେ କମାଇବା ଉଚିତ, ମଧ୍ୟମ ଦେହରେ ସୁରକ୍ଷା—ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ଦେହ ବୋଲି ମନାଯାଏ।

ସ୍ଥୈର୍ଯଵ୍ଯାଯାମସନ୍ତୋଷୈର୍ବୋଦ୍ଧଵ୍ଯଂ ଯତ୍ନତୋ ବଲମ୍ । ଅଵିକାରୀ ମହୋତ୍ସାହୋ ମହାସାହସିକୋ ନରଃ ॥ ୧,୧୬୮.

ସ୍ଥିରତା, ବ୍ୟାୟାମ ଓ ସନ୍ତୋଷ ଦ୍ୱାରା ଶକ୍ତିକୁ ଯତ୍ନପୂର୍ବକ ବୁଝିବା ଉଚିତ। ଯିଏ ଅବିକାରୀ, ବହୁତ ଉତ୍ସାହୀ ଓ ଅତି ସାହସୀ, ସେଇ ପୁରୁଷ।

ପାନାହାରାଦଯୋ ଯସ୍ଯ ଵିରୁଦ୍ଧାଃ ପ୍ରକୃତେରପି । ଶ୍ଵସୁଖାଯୋପକଲ୍ପ୍ଯନ୍ତେ ତତ୍ସାମ୍ଯମିତି କଥ୍ଯତେ ॥ ୧,୧୬୮.

ଯେଉଁ ଲୋକଙ୍କର ଖାଦ୍ୟ ପାନୀୟ ତାଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ ସହିତ ମିଳେନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ତଥାପି ସେମାନେ ନିଜ ସୁଖ ପାଇଁ ଏହାକୁ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ସମତା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଗର୍ଭିଣ୍ଯାଃ ଶ୍ଲୈଷ୍ମିକୈର୍ଭକ୍ଷ୍ଯୈଃ ଶ୍ଲୈଷ୍ମିକୋ ଜାଯତେ ନରଃ । ଵାତଲୈଃ ପିତ୍ତଲୈସ୍ତଦ୍ଵତ୍ସମଧାତୁର୍ହିତାଶନାତ୍ ॥ ୧,୧୬୮.

ଗର୍ଭବତୀ ଜଣେ ଯଦି ଶ୍ଳେଷ୍ମା ବଢ଼ାଇବା ଖାଦ୍ୟ ଖାଏ, ତେବେ ଶିଶୁ ଶ୍ଳେଷ୍ମାଧିକ ଶରୀର ନେଇ ଜନ୍ମ ହୁଏ; ଏହିପରି ଭାବରେ, ବାତ ବା ପିତ୍ତ ବଢ଼ାଇବା ଖାଦ୍ୟ କିମ୍ବା ସମତୁଳିତ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇଲେ, ଶିଶୁର ଶରୀର ତାହା ଅନୁଯାୟୀ ହୁଏ।

କୃଶୋ ରୂକ୍ଷୋଽଲ୍ପକେଶଶ୍ଚ ଚଲଚିତ୍ତୋ ନରଃ ସ୍ଥିତଃ । ବହୁଵାକ୍ଯରତଃ ସ୍ଵପ୍ନେଵାତପ୍ରକୃତିକୋ ନରଃ ॥ ୧,୧୬୮.

ଯିଏ ଦେହରେ ପତଳା, ଚର୍ମ ଶୁଷ୍କ, କେଶ କମ୍, ମନ ଅସ୍ଥିର, ବହୁତ କଥା କହିବାକୁ ଭଲପାଏ, ଏବଂ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଚଳନ ଦେଖେ, ସେ ବାତପ୍ରକୃତି ଲୋକ ବୋଲି ଚିହ୍ନଟ।

ଅକାଲପଲିତୋ ଗୌରଃ ପ୍ରସ୍ଵେଦୀ କୋପନୋ ବୁଧଃ । ସ୍ଵପ୍ନେଽପି ଦୀପ୍ତିମତ୍ପ୍ରେକ୍ଷୀ ପିତ୍ତପ୍ରକୃତିରୁଚ୍ଯତେ ॥ ୧,୧୬୮.

ଯିଏ ଅସମୟରେ କେଶ ପକାଏ, ଚର୍ମ ହଳଦିଆ, ସହଜରେ ଘାମ ହୁଏ, ଶୀଘ୍ର କ୍ରୋଧିତ, ବୁଦ୍ଧିମାନ୍, ଏବଂ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖେ, ସେ ପିତ୍ତପ୍ରକୃତି ଲୋକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ସ୍ଥିରଚିତ୍ତଃ ସ୍ଵରଃ ସୂକ୍ଷ୍ମଃ ପ୍ରସନ୍ନଃ ସ୍ନିଗ୍ଧମୂର୍ଧଜଃ । ସ୍ଵପ୍ନେ ଜଲଶିଲାଲୋକୀ ଶ୍ଲେଷ୍ମ ପ୍ରକୃତିକୋ ନରଃ ॥ ୧,୧୬୮.

ଯିଏ ମନ ଶାନ୍ତ, ସ୍ୱର କମଳ, ମୁଖ ଖୁସି, କେଶ ମୃଦୁ, ଏବଂ ସ୍ୱପ୍ନରେ ପାଣି କିମ୍ବା ପାଥର ଦେଖେ, ସେ ଶ୍ଳେଷ୍ମାପ୍ରକୃତି ଲୋକ।

ସଂମିଶ୍ରଲକ୍ଷଣୈର୍ଜ୍ଞେଯୋ ଦ୍ଵିତ୍ରିଦୋଷାନ୍ଵଯୋ ନରଃ । ଦୋଷସ୍ଯେତରସଦ୍ଭାଵେଽପ୍ଯଧିକା ପ୍ରକୃତିଃ ସ୍ମୃତାଃ ॥ ୧,୧୬୮.

ଯେଉଁଠାରେ ଦୁଇ କିମ୍ବା ତିନି ଦୋଷର ଲକ୍ଷଣ ମିଶିଥାଏ, ସେଉଁଠି ମିଶ୍ର ପ୍ରକୃତି ଲୋକ ବୋଲି ଜଣାଯିବ; କିନ୍ତୁ ଯଦି ଏକ ଦୋଷ ଅଧିକ ଥାଏ, ତାହାକୁ ପ୍ରଧାନ ପ୍ରକୃତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ମନ୍ଦସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣୋଽଥ ଵିଷମଃ ସମଶ୍ଚୈତି ଚତୁର୍ଵିଧାଃ । କଫପିତ୍ତାନିଲାଧିକ୍ଯାତ୍ତତ୍ସାମ୍ଯାଜ୍ଜାଠରୋଽନଲଃ ॥ ୧,୧୬୮.

ଜଠରାଗ୍ନି ଚାରି ପ୍ରକାରର: ମନ୍ଦ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ବେଢ଼ାଁ, ଏବଂ ସମ; ଏହା ଶ୍ଳେଷ୍ମା, ପିତ୍ତ, ବାତ ବଢ଼ିଲେ କିମ୍ବା ସମତା ରହିଲେ ହୁଏ।

ସମସ୍ଯ ପାଲନଂ କାର୍ଯଂ ଵିଷମେ ଵାତନିଗ୍ରହଃ । ତୀକ୍ଷ୍ଣେ ପିତ୍ତପ୍ରତୀକାରୋ ମନ୍ଦେ ଶ୍ଲେଷ୍ମଵିଶୋଧନମ୍ ॥ ୧,୧୬୮.

ସମ ଅବସ୍ଥାରେ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ; ବେଢ଼ାଁ ଅବସ୍ଥାରେ ବାତକୁ ଶାନ୍ତ କରିବା ଦରକାର; ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଅବସ୍ଥାରେ ପିତ୍ତ ଶାନ୍ତି; ମନ୍ଦ ଅବସ୍ଥାରେ ଶ୍ଳେଷ୍ମା ସଫା କରିବା ଉଚିତ।

ପ୍ରଭଵଃ ସର୍ଵରୋଗାଣାମଜୀର୍ଣଂ ଚାଗ୍ନିନାଶନମ୍ । ଆମାମ୍ଲରସଵିଷ୍ଟମ୍ଭ ଲକ୍ଷଣନ୍ତଚ୍ଚତୁର୍ଵିଧମ୍ ॥ ୧,୧୬୮.

ସମସ୍ତ ରୋଗର ମୂଳ ହେଉଛି ଅଜୀର୍ଣ୍ଣ, ଯାହା ଜଠରାଗ୍ନିକୁ ନଷ୍ଟ କରେ; ଏହାର ଲକ୍ଷଣ ହେଉଛି ଭାର, ତିକ୍ତତା ଓ ଅବରୋଧ, ଏବଂ ଏହି ଚାରି ପ୍ରକାରର।

ଆମାଦ୍ଵିଷୂଚିକା ଚୈଵ ହୃଦାଲସ୍ଯାଦଯସ୍ତଥା । ଵଚାଲଵଣତୋଯେନ ଛର୍ଦନଂ ତତ୍ର କାରଯେତ୍ ॥ ୧,୧୬୮.

ଅଜୀର୍ଣ୍ଣରୁ ବିଷୂଚିକା ଓ ହୃଦୟ କ୍ଲାନ୍ତି ଇତ୍ୟାଦି ହୁଏ; ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ ବଚା, ଲୁଣ ଓ ପାଣି ସହିତ ବାନ୍ତି କରାଯିବା ଉଚିତ।

ଶୁକ୍ରାଭାଵୋ ଭ୍ରମୋ ମୂର୍ଛା ତର୍ଷୋଽମ୍ଲାତ୍ସଂପ୍ରଵର୍ତତେ । ଅପକ୍ଵଂ ତତ୍ର ଶୀତାମ୍ବୁପାନଂ ଵାତନିଷେଵଣମ୍ ॥ ୧,୧୬୮.

ତିକ୍ତତାରୁ ଶୁକ୍ର ହ୍ରାସ, ଚକ୍କର, ଅଚେତନତା ଓ ତିର୍ଷ୍ଣା ହୁଏ; ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଢଣ୍ଡା ପାଣି ପିଇବା ଓ ବାତ ଶାନ୍ତି ଔଷଧ ଦେବା ଉଚିତ।

ଗାତ୍ରଭଙ୍ଗଂ ଶିରୋଜାଡ୍ଯଂ ଭକ୍ତଦୋଷାଦଯୋ ଗଦାନ୍ । ତସ୍ମିନ୍ସ୍ଵାପୋ ଦିଵା କାର୍ଯୋଲଙ୍ଘନଂ ଚ ଵିଵର୍ଜନମ୍ ॥ ୧,୧୬୮.

ଦେହ ଭାଙ୍ଗିବା, ମୁଣ୍ଡ ଭାର ହେବା, ଅପଥ୍ୟ ଖାଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ହୁଏଥିବା ରୋଗରେ ଦିନେ ଶୁଅନ୍ତି ନାହିଁ ଓ ଉପବାସ କରିବା ଉଚିତ।