ଗରୁଡପୁରାଣମ୍

ଉଚ୍ଚୈର୍ଭାଷାତିଭାରାଚ୍ଚ କର୍ମଯୋଗାତିକର୍ଷଣାତ୍ । ଵାଯୁଃ କୁପ୍ଯତି ପର୍ଜନ୍ଯେ ଜୀର୍ଣାନ୍ନେ ଦିନସଂକ୍ଷଯେ ॥ ୧,୧୬୮.

ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ କଥାହେବା, ଅତି ଭାର ଉଠାଇବା, ଅତିରିକ୍ତ କାମ କରିବା ଓ ଅଧିକ ଶ୍ରମ କରିବା ଦ୍ୱାରା ବାୟୁ ଦୋଷ ବଢ଼ିଯାଏ; ବର୍ଷାକାଳରେ, ଖାଦ୍ୟ ପଚିବା ପରେ ଓ ଦିନ ଶେଷରେ ଏହା ଅଧିକ ହୁଏ।

ଉଷ୍ଣାମ୍ଲ ଲଵଣକ୍ଷାରକଟୁକାଜୀର୍ଣଭୋଜନାତ୍ । ତୀକ୍ଷ୍ଣାତପାଗ୍ନିସନ୍ତାପମଦ୍ଯକ୍ରୋଧନିଷେଵଣାତ୍ ॥ ୧,୧୬୮.

ଉଷ୍ଣ, ଖଟା, ଲୁଣ, ଖାର, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଓ ଅପଚିତ ଖାଦ୍ୟ, ତୀବ୍ର ଘରମ, ଅଗ୍ନିର ତାପ, ଦୁଃଖ, ମଦ୍ୟପାନ ଓ କ୍ରୋଧ ଦ୍ୱାରା ପିତ୍ତ ଦୋଷ ବଢ଼ିଯାଏ।

ଵିଦାହକାଲେ ଭୁକ୍ତସ୍ଯ ମଧ୍ଯାହ୍ନେ ଜଲଦାତ୍ଯଯେ । ଗ୍ରୀଷ୍ମକାଲେର୍ଽଦ୍ଧରାତ୍ରେଽପି ପିତ୍ତଂ କୁପ୍ଯତି ଦେହିନଃ ॥ ୧,୧୬୮.

ଦହନ ସମୟରେ, ଖାଇବା ପରେ, ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ, ବର୍ଷା ଶେଷରେ, ଗ୍ରୀଷ୍ମକାଳରେ ଓ ଅର୍ଧରାତ୍ରିରେ ଶରୀରରେ ପିତ୍ତ ଦୋଷ ବଢ଼ିଯାଏ।

ସ୍ଵାଦ୍ଵମ୍ଲଲଵଣସ୍ନିଗ୍ଧଗୁରୁଶୀତାତିଭୋଜନାତ୍ । ନଵାନ୍ନପିଚ୍ଛିଲାନୂପମାଂସାଦେଃ ସେଵନାଦପି ॥ ୧,୧୬୮.

ମିଠା, ଖଟା, ଲୁଣିଆ, ତେଲିଆ, ଭାରୀ ଓ ଶୀତଳ ଖାଦ୍ୟ, ନୂଆ ଚାଉଳ, ଛିପିଳା ଖାଦ୍ୟ, ମାଛ ଓ ମାଂସ ଖାଇଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦୋଷ ହୁଏ।

ଅଵ୍ଯାଯାମ ଦିଵାସ୍ଵପ୍ନଶଯ୍ଯାସନସୁଖାଦିଭିଃ । କଫପ୍ରଦୋଷୋ ଭୁକ୍ତେ ଚ ଵସନ୍ତେ ଚ ପ୍ରକୁପ୍ଯତି ॥ ୧,୧୬୮.

ବ୍ୟାୟାମ ନ କରିବା, ଦିନେ ଶୁଅ, ଶୋଇବା ଓ ବସିବାର ସୁଖ ଭୋଗ କରିବା ଦ୍ୱାରା କଫ ଦୋଷ ବଢ଼ିଯାଏ; ଖାଇବା ପରେ ଓ ବସନ୍ତ ଋତୁରେ ଏହା ଅଧିକ ହୁଏ।

ଦେହପାରୁଷ୍ଯସଂକୋଚତୋଦଵିଷ୍ଟମ୍ଭକାଦଯଃ । ତଥା ଚ ସୁପ୍ତା ରୋମହର୍ଷସ୍ତମ୍ଭନଶୋଷଣମ୍ ॥ ୧,୧୬୮.

ଶରୀର ରୁଖା ହେବା, ସଂକୋଚ, ଅବରୋଧ ଓ ଏପରି ଲକ୍ଷଣ; ଏହା ସହିତ ଅଙ୍ଗ ଉଠିଯିବା, କାଂପ, ଅଙ୍ଗ ଗଢ଼ିଯିବା ଓ ଶୁଖିଲାପନି ଦେଖାଯାଏ।

ଶ୍ଯାମତ୍ଵମଙ୍ଗଵିଶ୍ଲେଷବଲମାଯାସଵର୍ଧନମ୍ । ଵାଯୋର୍ଲିଙ୍ଗାନି ତୈର୍ଯୁକ୍ତଂ ରୋଗଂ ଵାତାତ୍ମକଂ ଵଦେତ୍ ॥ ୧,୧୬୮.

ଶରୀର କଳା ହେବା, ଅଙ୍ଗ ଭାଙ୍ଗିଯିବା, ଦୁର୍ବଳତା ଓ ଶ୍ରମ ବଢ଼ିଯିବା ବାୟୁ ଦୋଷର ଲକ୍ଷଣ। ଏହି ଲକ୍ଷଣ ଥିଲେ ଏହାକୁ ବାତ ଜନିତ ରୋଗ କୁହାଯିବ।

ଦାହୋଷ୍ମପାଦସଂକ୍ଲେଦକୋପରାଗପରିଶ୍ରମାଃ । କଟ୍ଵମ୍ଲଶଵଵୈଗନ୍ଧ୍ଯସ୍ଵେଦମୂର୍ଛାତିତୃଟ୍ଭ୍ରମାଃ ॥ ୧,୧୬୮.

ଦହନ, ତାପ, ପାଦ ଭିଜିଯିବା, ଲାଲି, କ୍ଲାନ୍ତି, କଢ଼ୁଆ, ଖଟା, ଦୁର୍ଗନ୍ଧ, ଘମ, ମୂର୍ଛା, ଅତି ପିପାସା ଓ ଘୁରଣି ଏହି ସବୁ ପିତ୍ତ ଦୋଷର ଲକ୍ଷଣ।

ହାରିଦ୍ରଂ ହରିତତ୍ଵଞ୍ଚ ପିତ୍ତଲିଙ୍ଗାନ୍ଵିତୈର୍ନରଃ । ଦେହେ ସ୍ନିଗ୍ଧତ୍ଵମାଧୁର୍ଯଚିରକାରିତ୍ଵବନ୍ଧନମ୍ ॥ ୧,୧୬୮.

ହଳଦିଆ, ସବୁଜ ରଙ୍ଗ ଓ ପିତ୍ତ ଦୋଷର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଲକ୍ଷଣ; ଶରୀରରେ ତେଲିଆପନି, ମିଠାସ, ଦେରି ହେବା ଓ ବନ୍ଧନ ଦେଖାଯାଏ।

ସ୍ତୈମିତ୍ଯତୃପ୍ତିସଙ୍ଘାତଶୋଥଶତିଲଗୌରଵମ୍ । କଣ୍ଡୂନିଦ୍ରାଭିଯୋଗଶ୍ଚ ଲକ୍ଷଣଂ କଫସମ୍ଭଵମ୍ ॥ ୧,୧୬୮.

ନିର୍ବିକଳ୍ପତା, ଅସନ୍ତୋଷ, ଫୁଲିବା ଓ ତେଲିଆ ହେବାରୁ ହେବା ଭାର, ଚୁଲୁନି, ଘୁମ ଓ ଅଳସତା—ଏହିଗୁଡ଼ିକ କଫ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବାର ଲକ୍ଷଣ।

ହେତୁଲକ୍ଷଣସଂସର୍ଗାଦ୍ଵିଦ୍ଯାଦ୍ଵ୍ଯାଧିଂ ଦ୍ଵିଦୋଷଜମ୍ । ସର୍ଵହେତୁସମୁତ୍ପନ୍ନଂ ତ୍ରିଲିଙ୍ଗଂ ସାନ୍ନିପାତିକମ୍ ॥ ୧,୧୬୮.

କାରଣ ଓ ଲକ୍ଷଣ ମିଶିଲେ ଯେଉଁ ରୋଗ ଦୁଇ ଦୋଷରୁ ହୁଏ, ତାହାକୁ ଚିହ୍ନିବା ଉଚିତ। ସମସ୍ତ କାରଣ ଥିଲେ ତିନି ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ, ଏହାକୁ ସାନ୍ନିପାତିକ କୁହାଯାଏ।

ଦୋଷଧାତୁମଲାଧାରୋ ଦେହିନାଂ ଦେହ ଉଚ୍ଯତେ । ତେଷାଂ ସମତ୍ଵମାରୋଗ୍ଯଂ କ୍ଷଯଵୃଦ୍ଧେର୍ଵିପର୍ଯଯଃ ॥ ୧,୧୬୮.

ଦେହ ହେଉଛି ଦୋଷ, ଧାତୁ ଓ ମଳର ଆଧାର। ଏମାନଙ୍କର ସମତା ହେଉଛି ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, କମିବା କିମ୍ବା ବଢ଼ିବା ହେଉଛି ତାହାର ବିପରୀତ।

ଵସାସୃଙ୍ମାଂସମେଦୋଽସ୍ଥିମଜ୍ଜାଶୁକ୍ରାଣି ଧାତଵଃ । ଵାତପିତ୍ତକଫା ଦୋଷା ଵିଣ୍ମୂତ୍ରାଦ୍ଯା ମଲାଃ ସ୍ମୃତାଃ ॥ ୧,୧୬୮.

ଚର୍ବି, ରକ୍ତ, ମାଂସ, ମଜ୍ଜା, ହାଡ଼, ଓ ଶୁକ୍ର—ଏହିଗୁଡ଼ିକ ଧାତୁ। ବାତ, ପିତ୍ତ, କଫ—ଏହିମାନେ ଦୋଷ। ମଳ, ପେଶାବ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ—ଏହିମାନେ ମଳ ବୋଲି ମନାଯାଏ।

ଵାଯୁଃ ଶୀତୋ ଲଘୁଃ ସୂକ୍ଷ୍ମଃ ସ୍ଵରନାଶୀସ୍ଥିରୋ ବଲୀ । ପିତ୍ତମମ୍ଲକଟୂଷ୍ଣଞ୍ଚାପଙ୍କ୍ତୀ ରୋଗକାରଣମ୍ ॥ ୧,୧୬୮.

ବାତ ହେଉଛି ଶୀତଳ, ହଳୁକା, ସୂକ୍ଷ୍ମ, ସ୍ୱର ହରାଇଦେଇଥାଏ, ସ୍ଥିର ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ। ପିତ୍ତ ତିକ୍ତ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ଉଷ୍ଣ ଓ ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ଥାଏ, ଏହିମାନେ ରୋଗର କାରଣ।

ମଧୁରୋ ଲଵଣଃ ସ୍ନିଗ୍ଧୋ ଗୁରୁଃ ଶ୍ଲେଷମାତିପିଚ୍ଛିଲଃ । ଗୁଦଶ୍ରୋଣ୍ଯାଶ୍ରଯୋ ଵାଯୁଃ ପିତ୍ତଂ ପକ୍ଵାଶଯସ୍ଥିତମ୍ ॥ ୧,୧୬୮.

ମିଠା, ଲୁଣିଆ, ତେଲିଆ, ଭାରୀ ଓ ବହୁତ ପିଚ୍ଚଳ—ଏହି ଗୁଣ କଫର। ବାତ ଗୁଦା ଓ କଟିରେ ରହେ, ପିତ୍ତ ପକ୍ୱାଶୟରେ ଅବସ୍ଥିତ।

କଫସ୍ଯାମାଶଯସ୍ଥାନଂ କଣ୍ଠୋ ଵା ମୂର୍ଧସନ୍ଧଯଃ । କଟୁତିକ୍ତକଷାଯାଶ୍ଚ କୋପଯନ୍ତି ସମୀରଣମ୍ ॥ ୧,୧୬୮.

କଫର ଆସନ ହେଉଛି ଆମାଶୟ, କିମ୍ବା କଣ୍ଠ ଓ ମୁଣ୍ଡର ସନ୍ଧି। ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ତିକ୍ତ ଓ କଷା ରସ ବାତକୁ ବଢ଼ାଇଥାଏ।

କଟ୍ଵମ୍ଲଲଵଣାଃ ପିତ୍ତଂ ସ୍ଵାଦୂଷ୍ଣଲଵଣାଃ କଫମ୍ । ଏତ ଏଵ ଵିପର୍ଯସ୍ତାଃ ଶମାଯୈଷାଂ ପ୍ରଯୋଜିତାଃ । ଭଵନ୍ତି ରୋଗିଣାଂ ଶାନ୍ତ୍ଯୈ ସ୍ଵସ୍ଥାନେ ସୁଖହେତଵଃ ॥ ୧,୧୬୮.

ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ଅମ୍ଳ ଓ ଲୁଣିଆ ରସ ପିତ୍ତକୁ ବଢ଼ାଏ; ମିଠା, ଉଷ୍ଣ ଓ ଲୁଣିଆ କଫକୁ ବଢ଼ାଏ। ଏହିମାନେ ବିପରୀତ ଭାବେ ଦିଆଗଲେ ଦୋଷ ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ରୋଗୀଙ୍କୁ ଶାନ୍ତି ଓ ସ୍ୱସ୍ଥଙ୍କୁ ସୁଖ ଦେଇଥାଏ।

ଚକ୍ଷୁଷ୍ଯୋ ମଧୁରୋ ଜ୍ଞେଯୋ ରସଧାତୁଵିଵହ୍ଦ୍ଧନଃ । ଅମ୍ଲୋତ୍ତରୋ ମନୋହୃଦ୍ଯଂ ତଥା ଦୀପନପାଚନମ୍ ॥ ୧,୧୬୮.

ମିଠା ରସ ଚକ୍ଷୁରେ ଭଲ ଓ ରସଧାତୁ ବଢ଼ାଏ। ଅମ୍ଳ ଅଧିକ ହେଲେ ମନ ଓ ହୃଦୟକୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ, ଏହା ଜଠରାଗ୍ନିକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରେ।

ଦୀପନୋଜ୍ଵରତୃଷ୍ଣାଘ୍ନସ୍ତିକ୍ତଃ ଶୋଧନଶୋଷଣଃ । ପିତ୍ତଲୋ ଲେଖନ ସ୍ତମ୍ଭୀ କଷାଯୋ ଗ୍ରାହିଶୋଷଣଃ ॥ ୧,୧୬୮.

ତିକ୍ତ ରସ ଜଠରାଗ୍ନିକୁ ବଢ଼ାଏ, ଜ୍ୱର ଓ ତ୍ରୁଷ୍ଣା ନାଶ କରେ, ଶୋଧନ ଓ ଶୁଷ୍କ କରେ। କଷା ରସ ପିତ୍ତକୁ କମାଏ, ଚେରାଇଏ, ଗଢ଼ା କରେ, ଶୋଷଣ କରେ।

ରସଵୀର୍ଯଵିପାକାନାମାଶ୍ରଯଂ ଦ୍ରଵ୍ଯମୁତ୍ତମମ୍ । ରସପାକାନ୍ତରସ୍ଥାଯି ସର୍ଵଦ୍ରଵ୍ଯାଶ୍ରଯଂ ଦ୍ରୁତମ୍ ॥ ୧,୧୬୮.

ଦ୍ରବ୍ୟ ହେଉଛି ରସ, ବଳ ଓ ବିପାକର ମୂଳ ଆଧାର। ରସର ପରିବର୍ତ୍ତନ ସମୟରେ ଏହା ଅବିଚଳ ରହେ, ଏହି ଦ୍ରବ୍ୟ ସମସ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟର ଶୀଘ୍ର ଆଶ୍ରୟ।

ଶୀତୋଷ୍ଣଂ ଲଵଣଂ ଵୀର୍ଯମଥ ଵା ଶକ୍ତିରିଷ୍ଯତେ । ରସାନାଂ ଦ୍ଵିଵିଧଃ ପାକୋ କଟୁରେଵ ଚ ॥ ୧,୧୬୮.

ଶୀତ, ଉଷ୍ଣ କିମ୍ବା ଲୁଣିଆ—ଏହିମାନେ ବଳ ବୋଲି ମନାଯାଏ। ରସର ବିପାକ ଦୁଇ ପ୍ରକାର, ବିଶେଷ କରି ତୀକ୍ଷ୍ଣ।

ଭିଷଗ୍ଭେଷଜରୋଗାର୍ତପରିଚାରକସମ୍ପଦଃ । ଚିକିତ୍ସାଙ୍ଗାନିଚତ୍ଵାରି ଵିପରୀତାନ୍ଯସିଦ୍ଧଯେ ॥ ୧,୧୬୮.

ବୈଦ୍ୟ, ଔଷଧ, ରୋଗୀ ଓ ପରିଚାରକ—ଏହି ଚାରିଟି ହେଉଛି ଚିକିତ୍ସାର ଅଙ୍ଗ। ଏମାନେ ଯଦି ବିପରୀତ ହୁଅନ୍ତି, ସଫଳତା ମିଳେନାହିଁ।

ଦେଶକାଲଵଯୋଵହ୍ନିସାମ୍ଯପ୍ରକୃତିଭେଷଜମ୍ । ଦେହସତ୍ତ୍ଵବଲଵ୍ଯାଧୀନ୍ବୁଦ୍ଧ୍ଵା କର୍ମ ସମାଚରେତ୍ ॥ ୧,୧୬୮.

ଦେଶ, କାଳ, ବୟସ, ଅଗ୍ନି, ପ୍ରକୃତି, ଔଷଧ, ଦେହ, ମନ, ଶକ୍ତି ଓ ରୋଗ—ଏମାନଙ୍କୁ ବୁଝି ଚିକିତ୍ସା କରିବା ଉଚିତ।

ସଂସୃଷ୍ଟଲକ୍ଷଣୋପେତୋ ଦେଶଃ ସାଧାରଣଃ ସ୍ମୃତଃ । ବାଲ ଆ ଷୋଡଶାନ୍ମଧ୍ଯଃ ସପ୍ତତେର୍ଵୃଦ୍ଧ ଉଚ୍ଯତେ ॥ ୧,୧୬୮.

ମିଶ୍ର ଲକ୍ଷଣ ଥିବା ଦେଶକୁ ସାଧାରଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଶିଶୁ ଅଠରେ ଶୋଳ ବୟସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ମଧ୍ୟବୟସ ସପ୍ତତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ତାପରେ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା।

କଫପିତ୍ତାନିଲାଃ ପ୍ରାଯୋ ଯଥାକ୍ରମମୁଦୀରିତାଃ । କ୍ଷାରାଗ୍ନିଶସ୍ତ୍ରରହିତା କ୍ଷୀଣେ ପ୍ରଵଯସି କ୍ରିଯାଃ ॥ ୧,୧୬୮.

କଫ, ପିତ୍ତ, ବାତ ସାଧାରଣତଃ କ୍ରମକ୍ରମେ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି। ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ କ୍ଷାର, ଅଗ୍ନି କିମ୍ବା ଶସ୍ତ୍ର ବିନା ଚିକିତ୍ସା କରାଯାଏ।

କୃଶସ୍ଯ ଵୃଂହଣଂ କାର୍ଯଂସ୍ଥୂଲଦେହସ୍ଯ କର୍ଷଣମ୍ । ରକ୍ଷଣଂ ମଧ୍ଯକାଯସ୍ଯ ଦେହଭେଦାସ୍ତ୍ରଯୋ ମତାଃ ॥ ୧,୧୬୮.

ଦୁର୍ବଳ ଦେହରେ ପୋଷଣ କରିବା ଉଚିତ, ମୋଟ ଦେହରେ କମାଇବା ଉଚିତ, ମଧ୍ୟମ ଦେହରେ ସୁରକ୍ଷା—ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ଦେହ ବୋଲି ମନାଯାଏ।

ସ୍ଥୈର୍ଯଵ୍ଯାଯାମସନ୍ତୋଷୈର୍ବୋଦ୍ଧଵ୍ଯଂ ଯତ୍ନତୋ ବଲମ୍ । ଅଵିକାରୀ ମହୋତ୍ସାହୋ ମହାସାହସିକୋ ନରଃ ॥ ୧,୧୬୮.

ସ୍ଥିରତା, ବ୍ୟାୟାମ ଓ ସନ୍ତୋଷ ଦ୍ୱାରା ଶକ୍ତିକୁ ଯତ୍ନପୂର୍ବକ ବୁଝିବା ଉଚିତ। ଯିଏ ଅବିକାରୀ, ବହୁତ ଉତ୍ସାହୀ ଓ ଅତି ସାହସୀ, ସେଇ ପୁରୁଷ।

ପାନାହାରାଦଯୋ ଯସ୍ଯ ଵିରୁଦ୍ଧାଃ ପ୍ରକୃତେରପି । ଶ୍ଵସୁଖାଯୋପକଲ୍ପ୍ଯନ୍ତେ ତତ୍ସାମ୍ଯମିତି କଥ୍ଯତେ ॥ ୧,୧୬୮.

ଯେଉଁ ଲୋକଙ୍କର ଖାଦ୍ୟ ପାନୀୟ ତାଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ ସହିତ ମିଳେନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ତଥାପି ସେମାନେ ନିଜ ସୁଖ ପାଇଁ ଏହାକୁ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ସମତା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଗର୍ଭିଣ୍ଯାଃ ଶ୍ଲୈଷ୍ମିକୈର୍ଭକ୍ଷ୍ଯୈଃ ଶ୍ଲୈଷ୍ମିକୋ ଜାଯତେ ନରଃ । ଵାତଲୈଃ ପିତ୍ତଲୈସ୍ତଦ୍ଵତ୍ସମଧାତୁର୍ହିତାଶନାତ୍ ॥ ୧,୧୬୮.

ଗର୍ଭବତୀ ଜଣେ ଯଦି ଶ୍ଳେଷ୍ମା ବଢ଼ାଇବା ଖାଦ୍ୟ ଖାଏ, ତେବେ ଶିଶୁ ଶ୍ଳେଷ୍ମାଧିକ ଶରୀର ନେଇ ଜନ୍ମ ହୁଏ; ଏହିପରି ଭାବରେ, ବାତ ବା ପିତ୍ତ ବଢ଼ାଇବା ଖାଦ୍ୟ କିମ୍ବା ସମତୁଳିତ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇଲେ, ଶିଶୁର ଶରୀର ତାହା ଅନୁଯାୟୀ ହୁଏ।