ଗରୁଡପୁରାଣମ୍

ଆଵୃତା ଵାଯଵୋଽଜ୍ଞାତା ଜ୍ଞାତା ଵା ସ୍ଥାନଵିଚ୍ଯୁତାଃ । ପ୍ରଯତ୍ନେନାପି ଦୁଃ ସାଧ୍ଯା ଭଵେଯୁର୍ଵାନୁପଦ୍ରଵାଃ ॥ ୧,୧୬୭.

ଅଟକିଯାଇଥିବା ବାୟୁ, ଅଜଣା ହେଉ କିମ୍ବା ଜଣା ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସ୍ଥାନ ଛାଡ଼ି ଥିଲେ, ଚେଷ୍ଟା କଲେ ମଧ୍ୟ ଚିକିତ୍ସା କଠିନ ହୁଏ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଅସୁବିଧା ମଧ୍ୟ ହୁଏ।

ଵିଦ୍ରଧିପ୍ଲୀହହୃଦ୍ରୋଗଗୁଲ୍ମାଗ୍ନିସଦନାଦଯଃ । ଭଵନ୍ତ୍ଯୁପଦ୍ରଵାସ୍ତେଷାମାଵୃତାନାମୁପେକ୍ଷଯା ॥ ୧,୧୬୭.

ଯେଉଁମାନେ ରୋଗକୁ ଅବହେଳା କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଶରୀରରେ ଫୋଡ଼, ପ୍ଲୀହା ରୋଗ, ହୃଦୟ ରୋଗ, ଗାସ୍ତ୍ରିକ ଗଠାନ, ଓ ଅଗ୍ନିସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଅସୁବିଧା ଭଳି ଅନେକ ପ୍ରକାର ଜଟିଳତା ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ।

ନିଦାନଂ ସୁଶ୍ରୁତ ! ମଯା ଆତ୍ରେଯୋକ୍ତଂ ସମୀରିତମ୍ । ସର୍ଵରୋଗଵିଵେକାଯ ନରାଦ୍ଯାଯୁଃ ପ୍ରଵୃଦ୍ଧଯେ ॥ ୧,୧୬୭.

ହେ ସୁଶ୍ରୁତ, ମୁଁ ଆତ୍ରେୟଙ୍କ କଥା ଅନୁଯାୟୀ ଯେଉଁ ରୋଗର କାରଣ ଅଛି, ସେଥିରେ ସମସ୍ତ ରୋଗକୁ ବୁଝିବା ଓ ମଣିଷର ଆୟୁଷ୍ୟ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଏହା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛି।

ଏଵଂ ଵିଜ୍ଞାଯ ରୋଗାଦୀଂଶ୍ଚିକିତ୍ସାମଥ ଵୈ ଚରେତ୍ । ତ୍ରିଫଲା ସର୍ଵରୋଗଘ୍ନୀ ମଧ୍ଵାଜ୍ଯଗୁଡସଂଯୁତା ॥ ୧,୧୬୭.

ଏପରି ଭାବେ ରୋଗଗୁଡ଼ିକୁ ବୁଝି, ତାପରେ ଚିକିତ୍ସା ଆରମ୍ଭ କରିବା ଉଚିତ। ମଧୁ, ଘିଅ, ଗୁଡ଼ ସହିତ ମିଶାଇଥିବା ତ୍ରିଫଳା ସମସ୍ତ ରୋଗର ଉପଚାର ହେଉଛି।

ସଵ୍ଯୋଷା ତ୍ରିଫଲା ଵାପି ସର୍ଵରୋଗପ୍ରମର୍ଦିନୀ । ଶତାଵରୀଗୁଡୂଚ୍ଯଗ୍ନିଵିଡଙ୍ଗେନ ଯୁତାଥଵା ॥ ୧,୧୬୭.

ଲମ୍ବା ମରିଚ ସହିତ ତ୍ରିଫଳା କିମ୍ବା ଏକାକି ତ୍ରିଫଳା ସମସ୍ତ ରୋଗକୁ ନଶ୍ଟ କରେ। ବା, ଏହାକୁ ଶତାବରୀ, ଗୁଡ଼ୁଚି, ଅଗ୍ନି ଓ ବିଡ଼ଙ୍ଗ ସହିତ ମିଶାଇ ଦେଲେ ମଧ୍ୟ ଉପକାରୀ।

ଶତାଵରୀ ଗୁଡୂଚ୍ଯଗ୍ନିଃ ଶୁଣ୍ଠୀମୂଷଲିକା ବଲା । ପୁନର୍ନଵା ଚ ବୃହତୀ ନିର୍ଗୁଣ୍ଡୀ ନିମ୍ବପତ୍ରକମ୍ ॥ ୧,୧୬୭.

ଶତାବରୀ, ଗୁଡ଼ୁଚି, ଅଗ୍ନି, ଶୁଖିଲା ଅଦା, ମୂଷଳିକା, ବଳା, ପୁନର୍ନଭା, ବୃହତୀ, ନିର୍ଗୁଣ୍ଡୀ ଓ ନିମ୍ବ ପତ୍ର।

ଭୃଙ୍ଗରାଜଶ୍ଚାମଲକଂ ଵାସକସ୍ତଦ୍ରସେନ ଵା । ଭାଵିତା ତ୍ରିଫଲା ସପ୍ତଵାରମେଖମଥାପିଵା ॥ ୧,୧୬୭.

ଭୃଙ୍ଗରାଜ, ଆମଳକୀ, ବାସକ ବା ସେମାନଙ୍କ ରସ; ଏହା ସହିତ ସପ୍ତବାର ଚିକିତ୍ସିତ ତ୍ରିଫଳା କିମ୍ବା ଏକଥର ମଧ୍ୟ ଦେଲେ ଚାଲିବ।

ପୂର୍ଵୋକ୍ତଶ୍ଚ ଯଥାଲାଭଯୁକ୍ତୈଶ୍ଚୂର୍ଣଞ୍ଚ ମୋଦକଃ । ଵଟିକା ଘୃତତୈଲଂ ଵା କଷାଯୋ ଶୋଷରୋଗନୁତ୍ । ପଲଂ ପଲାର୍ଧକଂ ଵାପି କର୍ଷଂ କର୍ଷାର୍ଧମେଵ ଵା ॥ ୧,୧୬୭.

ପୂର୍ବରୁ ଉଲ୍ଲେଖିତ ଔଷଧଗୁଡ଼ିକୁ ଯେଉଁ ଭାବରେ ମିଳିଥାଏ, ତାହା ପୌଡ଼ର, ଲଡୁ, ଟାବଲେଟ, ଘିଅ, ତେଲ କିମ୍ବା କଢ଼ା ଭାବରେ ନେଲେ ଶୋଷ ରୋଗକୁ ଦୂର କରେ। ଏହାର ମାପ ଏକ ପଳା, ଅର୍ଧ ପଳା, ଏକ କର୍ଷ କିମ୍ବା ଅର୍ଧ କର୍ଷ ହେବା ଉଚିତ।

ଶ୍ରୀଗରୁଡମହାପୁରାଣମ୍ ୧୬୮ ନିଦାନଂ ସମାପ୍ତମ୍ । ଧନ୍ଵନ୍ତରିରୁଵାଚ । ସର୍ଵରୋଗହରଂ ସିଦ୍ଧଂ ଯୋଗସାରଂ ଵଦାମ୍ଯହମ୍ । ଶୃଣୁ ସୁଶ୍ରୁତଂ ସଂକ୍ଷେପାତ୍ପ୍ରାଣିନାଂ ଜୀଵହେତଵେ ॥ ୧,୧୬୮.

ଶ୍ରୀଗରୁଡ଼ ମହାପୁରାଣର ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ରୋଗର କାରଣ ବିଷୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ କହିଲେ: ମୁଁ ସମସ୍ତ ରୋଗକୁ ଦୂର କରିବା ଏକ ସିଦ୍ଧ ଔଷଧର ସାର ଏଠାରେ କହୁଛି। ହେ ସୁଶ୍ରୁତ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଜୀବନ ପାଇଁ ଏହାକୁ ସଂକ୍ଷେପରେ ଶୁଣ।

କଷାଯକଟୁତିକ୍ତାମ୍ଲରୂକ୍ଷାହାରାଦିଭୋଜନାତ୍ । ଚିନ୍ତାଵ୍ଯଵଯଵ୍ଯାଯାମଭଯଶୋକପ୍ରଜାଗରାତ୍ ॥ ୧,୧୬୮.

ତିକ୍ତ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ, କଟୁ, ଆମ୍ଳ, ଶୁଖିଲା ଓ ଏପରି ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବା, ଚିନ୍ତା, ଯୌନ କ୍ରିୟା, ବ୍ୟାୟାମ, ଭୟ, ଦୁଃଖ ଓ ରାତିରେ ଉଠି ରହିବା ଦ୍ୱାରା ରୋଗ ହୁଏ।

ଉଚ୍ଚୈର୍ଭାଷାତିଭାରାଚ୍ଚ କର୍ମଯୋଗାତିକର୍ଷଣାତ୍ । ଵାଯୁଃ କୁପ୍ଯତି ପର୍ଜନ୍ଯେ ଜୀର୍ଣାନ୍ନେ ଦିନସଂକ୍ଷଯେ ॥ ୧,୧୬୮.

ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ କଥାହେବା, ଅତି ଭାର ଉଠାଇବା, ଅତିରିକ୍ତ କାମ କରିବା ଓ ଅଧିକ ଶ୍ରମ କରିବା ଦ୍ୱାରା ବାୟୁ ଦୋଷ ବଢ଼ିଯାଏ; ବର୍ଷାକାଳରେ, ଖାଦ୍ୟ ପଚିବା ପରେ ଓ ଦିନ ଶେଷରେ ଏହା ଅଧିକ ହୁଏ।

ଉଷ୍ଣାମ୍ଲ ଲଵଣକ୍ଷାରକଟୁକାଜୀର୍ଣଭୋଜନାତ୍ । ତୀକ୍ଷ୍ଣାତପାଗ୍ନିସନ୍ତାପମଦ୍ଯକ୍ରୋଧନିଷେଵଣାତ୍ ॥ ୧,୧୬୮.

ଉଷ୍ଣ, ଖଟା, ଲୁଣ, ଖାର, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଓ ଅପଚିତ ଖାଦ୍ୟ, ତୀବ୍ର ଘରମ, ଅଗ୍ନିର ତାପ, ଦୁଃଖ, ମଦ୍ୟପାନ ଓ କ୍ରୋଧ ଦ୍ୱାରା ପିତ୍ତ ଦୋଷ ବଢ଼ିଯାଏ।

ଵିଦାହକାଲେ ଭୁକ୍ତସ୍ଯ ମଧ୍ଯାହ୍ନେ ଜଲଦାତ୍ଯଯେ । ଗ୍ରୀଷ୍ମକାଲେର୍ଽଦ୍ଧରାତ୍ରେଽପି ପିତ୍ତଂ କୁପ୍ଯତି ଦେହିନଃ ॥ ୧,୧୬୮.

ଦହନ ସମୟରେ, ଖାଇବା ପରେ, ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ, ବର୍ଷା ଶେଷରେ, ଗ୍ରୀଷ୍ମକାଳରେ ଓ ଅର୍ଧରାତ୍ରିରେ ଶରୀରରେ ପିତ୍ତ ଦୋଷ ବଢ଼ିଯାଏ।

ସ୍ଵାଦ୍ଵମ୍ଲଲଵଣସ୍ନିଗ୍ଧଗୁରୁଶୀତାତିଭୋଜନାତ୍ । ନଵାନ୍ନପିଚ୍ଛିଲାନୂପମାଂସାଦେଃ ସେଵନାଦପି ॥ ୧,୧୬୮.

ମିଠା, ଖଟା, ଲୁଣିଆ, ତେଲିଆ, ଭାରୀ ଓ ଶୀତଳ ଖାଦ୍ୟ, ନୂଆ ଚାଉଳ, ଛିପିଳା ଖାଦ୍ୟ, ମାଛ ଓ ମାଂସ ଖାଇଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦୋଷ ହୁଏ।

ଅଵ୍ଯାଯାମ ଦିଵାସ୍ଵପ୍ନଶଯ୍ଯାସନସୁଖାଦିଭିଃ । କଫପ୍ରଦୋଷୋ ଭୁକ୍ତେ ଚ ଵସନ୍ତେ ଚ ପ୍ରକୁପ୍ଯତି ॥ ୧,୧୬୮.

ବ୍ୟାୟାମ ନ କରିବା, ଦିନେ ଶୁଅ, ଶୋଇବା ଓ ବସିବାର ସୁଖ ଭୋଗ କରିବା ଦ୍ୱାରା କଫ ଦୋଷ ବଢ଼ିଯାଏ; ଖାଇବା ପରେ ଓ ବସନ୍ତ ଋତୁରେ ଏହା ଅଧିକ ହୁଏ।

ଦେହପାରୁଷ୍ଯସଂକୋଚତୋଦଵିଷ୍ଟମ୍ଭକାଦଯଃ । ତଥା ଚ ସୁପ୍ତା ରୋମହର୍ଷସ୍ତମ୍ଭନଶୋଷଣମ୍ ॥ ୧,୧୬୮.

ଶରୀର ରୁଖା ହେବା, ସଂକୋଚ, ଅବରୋଧ ଓ ଏପରି ଲକ୍ଷଣ; ଏହା ସହିତ ଅଙ୍ଗ ଉଠିଯିବା, କାଂପ, ଅଙ୍ଗ ଗଢ଼ିଯିବା ଓ ଶୁଖିଲାପନି ଦେଖାଯାଏ।

ଶ୍ଯାମତ୍ଵମଙ୍ଗଵିଶ୍ଲେଷବଲମାଯାସଵର୍ଧନମ୍ । ଵାଯୋର୍ଲିଙ୍ଗାନି ତୈର୍ଯୁକ୍ତଂ ରୋଗଂ ଵାତାତ୍ମକଂ ଵଦେତ୍ ॥ ୧,୧୬୮.

ଶରୀର କଳା ହେବା, ଅଙ୍ଗ ଭାଙ୍ଗିଯିବା, ଦୁର୍ବଳତା ଓ ଶ୍ରମ ବଢ଼ିଯିବା ବାୟୁ ଦୋଷର ଲକ୍ଷଣ। ଏହି ଲକ୍ଷଣ ଥିଲେ ଏହାକୁ ବାତ ଜନିତ ରୋଗ କୁହାଯିବ।

ଦାହୋଷ୍ମପାଦସଂକ୍ଲେଦକୋପରାଗପରିଶ୍ରମାଃ । କଟ୍ଵମ୍ଲଶଵଵୈଗନ୍ଧ୍ଯସ୍ଵେଦମୂର୍ଛାତିତୃଟ୍ଭ୍ରମାଃ ॥ ୧,୧୬୮.

ଦହନ, ତାପ, ପାଦ ଭିଜିଯିବା, ଲାଲି, କ୍ଲାନ୍ତି, କଢ଼ୁଆ, ଖଟା, ଦୁର୍ଗନ୍ଧ, ଘମ, ମୂର୍ଛା, ଅତି ପିପାସା ଓ ଘୁରଣି ଏହି ସବୁ ପିତ୍ତ ଦୋଷର ଲକ୍ଷଣ।

ହାରିଦ୍ରଂ ହରିତତ୍ଵଞ୍ଚ ପିତ୍ତଲିଙ୍ଗାନ୍ଵିତୈର୍ନରଃ । ଦେହେ ସ୍ନିଗ୍ଧତ୍ଵମାଧୁର୍ଯଚିରକାରିତ୍ଵବନ୍ଧନମ୍ ॥ ୧,୧୬୮.

ହଳଦିଆ, ସବୁଜ ରଙ୍ଗ ଓ ପିତ୍ତ ଦୋଷର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଲକ୍ଷଣ; ଶରୀରରେ ତେଲିଆପନି, ମିଠାସ, ଦେରି ହେବା ଓ ବନ୍ଧନ ଦେଖାଯାଏ।

ସ୍ତୈମିତ୍ଯତୃପ୍ତିସଙ୍ଘାତଶୋଥଶତିଲଗୌରଵମ୍ । କଣ୍ଡୂନିଦ୍ରାଭିଯୋଗଶ୍ଚ ଲକ୍ଷଣଂ କଫସମ୍ଭଵମ୍ ॥ ୧,୧୬୮.

ନିର୍ବିକଳ୍ପତା, ଅସନ୍ତୋଷ, ଫୁଲିବା ଓ ତେଲିଆ ହେବାରୁ ହେବା ଭାର, ଚୁଲୁନି, ଘୁମ ଓ ଅଳସତା—ଏହିଗୁଡ଼ିକ କଫ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବାର ଲକ୍ଷଣ।

ହେତୁଲକ୍ଷଣସଂସର୍ଗାଦ୍ଵିଦ୍ଯାଦ୍ଵ୍ଯାଧିଂ ଦ୍ଵିଦୋଷଜମ୍ । ସର୍ଵହେତୁସମୁତ୍ପନ୍ନଂ ତ୍ରିଲିଙ୍ଗଂ ସାନ୍ନିପାତିକମ୍ ॥ ୧,୧୬୮.

କାରଣ ଓ ଲକ୍ଷଣ ମିଶିଲେ ଯେଉଁ ରୋଗ ଦୁଇ ଦୋଷରୁ ହୁଏ, ତାହାକୁ ଚିହ୍ନିବା ଉଚିତ। ସମସ୍ତ କାରଣ ଥିଲେ ତିନି ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ, ଏହାକୁ ସାନ୍ନିପାତିକ କୁହାଯାଏ।

ଦୋଷଧାତୁମଲାଧାରୋ ଦେହିନାଂ ଦେହ ଉଚ୍ଯତେ । ତେଷାଂ ସମତ୍ଵମାରୋଗ୍ଯଂ କ୍ଷଯଵୃଦ୍ଧେର୍ଵିପର୍ଯଯଃ ॥ ୧,୧୬୮.

ଦେହ ହେଉଛି ଦୋଷ, ଧାତୁ ଓ ମଳର ଆଧାର। ଏମାନଙ୍କର ସମତା ହେଉଛି ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, କମିବା କିମ୍ବା ବଢ଼ିବା ହେଉଛି ତାହାର ବିପରୀତ।

ଵସାସୃଙ୍ମାଂସମେଦୋଽସ୍ଥିମଜ୍ଜାଶୁକ୍ରାଣି ଧାତଵଃ । ଵାତପିତ୍ତକଫା ଦୋଷା ଵିଣ୍ମୂତ୍ରାଦ୍ଯା ମଲାଃ ସ୍ମୃତାଃ ॥ ୧,୧୬୮.

ଚର୍ବି, ରକ୍ତ, ମାଂସ, ମଜ୍ଜା, ହାଡ଼, ଓ ଶୁକ୍ର—ଏହିଗୁଡ଼ିକ ଧାତୁ। ବାତ, ପିତ୍ତ, କଫ—ଏହିମାନେ ଦୋଷ। ମଳ, ପେଶାବ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ—ଏହିମାନେ ମଳ ବୋଲି ମନାଯାଏ।

ଵାଯୁଃ ଶୀତୋ ଲଘୁଃ ସୂକ୍ଷ୍ମଃ ସ୍ଵରନାଶୀସ୍ଥିରୋ ବଲୀ । ପିତ୍ତମମ୍ଲକଟୂଷ୍ଣଞ୍ଚାପଙ୍କ୍ତୀ ରୋଗକାରଣମ୍ ॥ ୧,୧୬୮.

ବାତ ହେଉଛି ଶୀତଳ, ହଳୁକା, ସୂକ୍ଷ୍ମ, ସ୍ୱର ହରାଇଦେଇଥାଏ, ସ୍ଥିର ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ। ପିତ୍ତ ତିକ୍ତ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ଉଷ୍ଣ ଓ ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ଥାଏ, ଏହିମାନେ ରୋଗର କାରଣ।

ମଧୁରୋ ଲଵଣଃ ସ୍ନିଗ୍ଧୋ ଗୁରୁଃ ଶ୍ଲେଷମାତିପିଚ୍ଛିଲଃ । ଗୁଦଶ୍ରୋଣ୍ଯାଶ୍ରଯୋ ଵାଯୁଃ ପିତ୍ତଂ ପକ୍ଵାଶଯସ୍ଥିତମ୍ ॥ ୧,୧୬୮.

ମିଠା, ଲୁଣିଆ, ତେଲିଆ, ଭାରୀ ଓ ବହୁତ ପିଚ୍ଚଳ—ଏହି ଗୁଣ କଫର। ବାତ ଗୁଦା ଓ କଟିରେ ରହେ, ପିତ୍ତ ପକ୍ୱାଶୟରେ ଅବସ୍ଥିତ।

କଫସ୍ଯାମାଶଯସ୍ଥାନଂ କଣ୍ଠୋ ଵା ମୂର୍ଧସନ୍ଧଯଃ । କଟୁତିକ୍ତକଷାଯାଶ୍ଚ କୋପଯନ୍ତି ସମୀରଣମ୍ ॥ ୧,୧୬୮.

କଫର ଆସନ ହେଉଛି ଆମାଶୟ, କିମ୍ବା କଣ୍ଠ ଓ ମୁଣ୍ଡର ସନ୍ଧି। ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ତିକ୍ତ ଓ କଷା ରସ ବାତକୁ ବଢ଼ାଇଥାଏ।

କଟ୍ଵମ୍ଲଲଵଣାଃ ପିତ୍ତଂ ସ୍ଵାଦୂଷ୍ଣଲଵଣାଃ କଫମ୍ । ଏତ ଏଵ ଵିପର୍ଯସ୍ତାଃ ଶମାଯୈଷାଂ ପ୍ରଯୋଜିତାଃ । ଭଵନ୍ତି ରୋଗିଣାଂ ଶାନ୍ତ୍ଯୈ ସ୍ଵସ୍ଥାନେ ସୁଖହେତଵଃ ॥ ୧,୧୬୮.

ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ଅମ୍ଳ ଓ ଲୁଣିଆ ରସ ପିତ୍ତକୁ ବଢ଼ାଏ; ମିଠା, ଉଷ୍ଣ ଓ ଲୁଣିଆ କଫକୁ ବଢ଼ାଏ। ଏହିମାନେ ବିପରୀତ ଭାବେ ଦିଆଗଲେ ଦୋଷ ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ରୋଗୀଙ୍କୁ ଶାନ୍ତି ଓ ସ୍ୱସ୍ଥଙ୍କୁ ସୁଖ ଦେଇଥାଏ।

ଚକ୍ଷୁଷ୍ଯୋ ମଧୁରୋ ଜ୍ଞେଯୋ ରସଧାତୁଵିଵହ୍ଦ୍ଧନଃ । ଅମ୍ଲୋତ୍ତରୋ ମନୋହୃଦ୍ଯଂ ତଥା ଦୀପନପାଚନମ୍ ॥ ୧,୧୬୮.

ମିଠା ରସ ଚକ୍ଷୁରେ ଭଲ ଓ ରସଧାତୁ ବଢ଼ାଏ। ଅମ୍ଳ ଅଧିକ ହେଲେ ମନ ଓ ହୃଦୟକୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ, ଏହା ଜଠରାଗ୍ନିକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରେ।

ଦୀପନୋଜ୍ଵରତୃଷ୍ଣାଘ୍ନସ୍ତିକ୍ତଃ ଶୋଧନଶୋଷଣଃ । ପିତ୍ତଲୋ ଲେଖନ ସ୍ତମ୍ଭୀ କଷାଯୋ ଗ୍ରାହିଶୋଷଣଃ ॥ ୧,୧୬୮.

ତିକ୍ତ ରସ ଜଠରାଗ୍ନିକୁ ବଢ଼ାଏ, ଜ୍ୱର ଓ ତ୍ରୁଷ୍ଣା ନାଶ କରେ, ଶୋଧନ ଓ ଶୁଷ୍କ କରେ। କଷା ରସ ପିତ୍ତକୁ କମାଏ, ଚେରାଇଏ, ଗଢ଼ା କରେ, ଶୋଷଣ କରେ।