ଗରୁଡପୁରାଣମ୍

କୁଷ୍ଠଂ ଵିସର୍ପମନ୍ଯଚ୍ଚ କୁର୍ଯାତ୍ସର୍ଵାଙ୍ଗସାଦନମ୍ । ସମାନୋ ଵିଷମାଜୀର୍ଣଶୀତସଙ୍କୀର୍ଣଭୋଜନୈଃ ॥ ୧,୧୬୭.

ଏହା ଚର୍ମ ରୋଗ, ଛିତିକି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦୁର୍ବଳତା ଦେଇଥାଏ; ସମାନ ବାୟୁ ଅନିୟମିତ ଜୀର୍ଣ୍ଣ, ଢିଲା ଖାଦ୍ୟ ଓ ମିଶ୍ରିତ ଖାଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ବିକୃତ ହୁଏ।

କରୋତ୍ଯକାଲଶଯନଜାଗରାଦ୍ଯୈଶ୍ଚ ଦୂଷିତଃ । ଶୂଲଗୁଲ୍ମଗ୍ରହଣ୍ଯାଦୀନ୍ଯକୃତ୍କାମାଶ୍ରଯାନ୍ଗଦାନ୍ ॥ ୧,୧୬୭.

ଅସମୟରେ ଶୋଇବା-ଉଠିବା ଦ୍ୱାରା ଏହା ବିକୃତ ହୋଇ ଶୂଳ, ଗଠି, ଅନ୍ତ୍ର ରୋଗ ଓ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଇଚ୍ଛା ଦ୍ୱାରା ହୁଏଥିବା ରୋଗ ଦେଇଥାଏ।

ଅପାନୋ ରୂକ୍ଷଗୁର୍ଵନ୍ନଵେଗାଘାତାତିଵାହନୈଃ । ଯାନପାନସମୁତ୍ଥାନଚଙ୍କ୍ରମୈଶ୍ଚାତିସେଵିତୈଃ ॥ ୧,୧୬୭.

ଅପାନ ବାୟୁ ଶୁଷ୍କ, ଭାରୀ ଖାଦ୍ୟ, ପ୍ରକୃତିକ ଚାହିଦା ଦମନ, ଅତି ଯାତ୍ରା, ଅତି ଚଳାଚଳ ଓ ଅତିରିକ୍ତ ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ବିକୃତ ହୁଏ।

କୁପିତଃ କୁରୁତେ ରୋଗାନ୍କୃତ୍ସ୍ନାନ୍ ପକ୍ଵାଶଯାଶ୍ରଯାନ୍ । ମୂତ୍ରସୁକ୍ରପ୍ରଦୋଷାର୍ଶୋଗୁଦଭ୍ରଂଶାଦିକାନ୍ବହୂନ୍ ॥ ୧,୧୬୭.

ଏହା ଅଶାନ୍ତ ହେଲେ ତଳ ଉଦରରେ ଥିବା ରୋଗ, ମୁତ୍ର, ଶୁକ୍ର ଦୋଷ, ଅର୍ଶ, ଗୁଦ ଝରିଯିବା ଓ ଅନେକ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରୋଗ ଦେଇଥାଏ।

ସର୍ଵାଙ୍ଗମାତତଂ ସାମଂ ତନ୍ଦ୍ରାସ୍ତୈମିତ୍ଯଗୌରଵୈଃ । ସ୍ନିଗ୍ଧତ୍ଵାଦ୍ବୋଧ କାଲସ୍ଯ ଶୈତ୍ଯଶୋଥାଗ୍ନିହାନଯଃ ॥ ୧,୧୬୭.

ସମଗ୍ର ଶରୀରରେ ଅସୁସ୍ଥତା, ଉଠିବାକୁ ଅଲସ, ଭାର ଲାଗିବା ଓ ଅଳସତା ଛାଇଯାଏ; ତେଲିଆପନ ଓ ବିଳମ୍ବିତ ଉଠିବା ଦ୍ୱାରା ଶୀତ, ଫୁଲା ଓ ଜଠରାଗ୍ନି ହ୍ରାସ ହୁଏ।

କଣ୍ଡୂରୂକ୍ଷାତିନାଶେନ ତଦ୍ଵିଧୋପଶମେନ ଚ । ମୁକ୍ତିଂ ଵିଦ୍ଯାନ୍ନିରାମଂ ତଂ ତନ୍ଦ୍ରାଦୀନାଂ ଵିପର୍ଯଯାତ୍ ॥ ୧,୧୬୭.

ଚୁଲୁକି, ଶୁଷ୍କତା ଓ ନାଶ ହ୍ରାସ କମେଇବା ଓ ଠିକ୍ ଚିକିତ୍ସା ଦ୍ୱାରା ଏହି ରୋଗରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ; ନହେଲେ ଅଳସତା ଓ ଏହା ସହ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରୋଗ ରହିଯାଏ।

ଵାଯୋରାଵରଣଂ ଵାତୋ ବହୁଭେଦଂ ପ୍ରଚକ୍ଷତେ । ପିତ୍ତଲିଙ୍ଗାଵୃତେ ଦାହସ୍ତୃଷ୍ଣା ଶୂଲଂ ଭ୍ରମସ୍ତମଃ ॥ ୧,୧୬୭.

ବାୟୁର ଅବରୋଧ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ହୁଏ; ପିତ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ଥିଲେ ଜଳନ, ତରସ, ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଘୁର୍ଣ୍ଣି ଓ ଅନ୍ଧାର ଲାଗେ।

କଟୁକୋଷ୍ଣାମ୍ଲଲଵଣୈର୍ଵିଦାହଶୀତକାମତା । ଶୈତ୍ଯଗୌରଵଶୂଲାଗ୍ନିକଟ୍ଵାଜ୍ଯପଯସୋଽଧିକମ୍ ॥ ୧,୧୬୭.

ତିକ୍ତ, ଗରମ, ଖଟା ଓ ଲୁଣିଆ ଖାଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଜଳନ ଓ ଶୀତ ଆଶା ହୁଏ; ଶୀତ, ଭାର, ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଅଗ୍ନି ହ୍ରାସ, ତିକ୍ତତା, ଘିଅ ଓ ଖୀର ଅଧିକ ହୁଏ।

ଲଙ୍ଘନାଯାସରୂକ୍ଷୋଷ୍ଣକାମତା ଚ କଫାଵୃତେ । କଫାଵୃତେଽଙ୍ଗମର୍ଦଃ ସ୍ଯାଦ୍ଧୃଲ୍ଲାସୋ ଗୁରୁତାରୁଚିଃ ॥ ୧,୧୬୭.

ଉପବାସ, ଅତି ଶ୍ରମ, ଶୁଷ୍କତା, ତାପ ଓ ତାପ ଆଶା କଫ ଆବୃତ ହେଲେ ହୁଏ; କଫ ଆବୃତ ହେଲେ ଶରୀର ଯନ୍ତ୍ରଣା, ହୃଦୟ କ୍ଲାନ୍ତି, ଭାର ଓ ରୁଚି ହ୍ରାସ ଦେଖାଯାଏ।

ରକ୍ତଵୃତେ ସଦାହାର୍ତିସ୍ତଵଙ୍ମାଂସାଶ୍ରଯଜା ଭୃଶମ୍ । ଭଵେତ୍ସରାଗଃ ଶ୍ଵଯଥୁର୍ଜାଯନ୍ତେ ମଣ୍ଡଲାନି ଚ ॥ ୧,୧୬୭.

ରକ୍ତ ଆବୃତ ହେଲେ ସଦା ଜଳନ, ତୀବ୍ର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଯାହା ଚର୍ମ ଓ ମାଂସରେ ଥାଏ, ଲାଲି, ଫୁଲା ଓ ଚିହ୍ନ ହୁଏ।

ଶୋଥୋ ମାଂସେନ କଠିନୋ ହୃଲ୍ଲାସପିଟିକାସ୍ତଥା । ହର୍ଷଃ ପିପୀଲିକାନାଂ ଚ ସଂଚାର ଇଵ ଜାଯତେ । ଚଲଲଗ୍ରନୋ ମୃଦୁଃ ଶୀତଃ ଶୋଥୋ ଗାତ୍ରେଷୁ ରୋଚକଃ ॥ ୧,୧୬୭.

ମାଂସ ଦ୍ୱାରା ଫୁଲା ହେଲେ ଏହା କଠିନ, ହୃଦୟ କ୍ଲାନ୍ତି ଓ ଫୋଡ଼ ହୁଏ; ପିପିଲିକା ଚଳାଣ ଭଳି ଅନୁଭୂତି ହୁଏ, ଫୁଲା ମୃଦୁ, ଶୀତ ଓ ଶରୀରରେ ଦେଖାଯାଏ।

ଆଢ୍ଯଵାତ ଇଵ ଜ୍ଞେଯଃ ସ କୃଚ୍ଛ୍ରୋ ମେଦସାଵତଃ । ସ୍ପର୍ଶ ଆଚ୍ଛାଦିତେତ୍ଯୁଷ୍ଣଶୀତଲଶ୍ଚ ତ୍ଵନାଵୃତେ । ମଜ୍ଜାଵୃତେ ତୁ ଵିଷମଂ ଜୃମ୍ଭଣଂ ପରିଵେଷ୍ଟନମ୍ ॥ ୧,୧୬୭.

ଏହାକୁ ଆଢ୍ଢ୍ୟ ବାୟୁ ଭଳି ବୁଝିବା ଉଚିତ, ଯାହା ଚିକିତ୍ସାରେ କଠିନ ଓ ଚର୍ବି ଦ୍ୱାରା ହୁଏ; ଛୁଅଁ ଲୁଚିଯାଏ, ଏହା ଉଷ୍ଣ କିମ୍ବା ଶୀତ ହୁଏ ଯଦି ଆବୃତ ନୁହେଁ; ମଜ୍ଜା ଆବୃତ ହେଲେ ଅସମାନ ହାଡ଼ି ଓ ଚାପ ଅନୁଭବ ହୁଏ।

ଶୂଲଞ୍ଚ ପଡ୍ଯିମାନଶ୍ଚ ପାଣିଭ୍ଯାଂ ଲଭତେ ସୁଖମ୍ । ଶୁକ୍ରାଵୃତେ ତୁ ଶୋଥେ ଵୈ ଚାତିଵେଗୋ ନ ଵିଦ୍ଯତେ ॥ ୧,୧୬୭.

ଏଠାରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଓ ଫୁଲା ହୁଏ, ହାତ ଦେଲେ ସୁଖ ମିଳେ; ଶୁକ୍ର ଆବୃତ ହେଲେ ଫୁଲା ହୁଏ କିନ୍ତୁ ଅତି ଆବଶ୍ୟକତା ନଥାଏ।

ଭୁକ୍ତେ କୁକ୍ଷୌ ରୁଜା ଜୀର୍ଣେ ନିକୃତ୍ତିର୍ଭଵତି ଧ୍ରୁଵମ୍ । ମୂତ୍ରାପ୍ରଵୃତ୍ତିରାଧ୍ମାନଂ ବସ୍ତେର୍ମୂତ୍ରାଵୃତେ ଭଵେତ୍ ॥ ୧,୧୬୭.

ଖାଇବା ପରେ ପେଟରେ ବେଦନା ହୁଏ; ଜୀର୍ଣ୍ଣ ଭଲ ନ ହେଲେ ପେଟରେ କାଟିବା ଭଳି ଯନ୍ତ୍ରଣା ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ। ପେଶାବ ବନ୍ଦ ହେଲେ ମୁତ୍ରାଶୟ ଫୁଲିଯାଏ।

ଛିଦ୍ରାଵୃତେ ଵିବନ୍ଧୋଽଥ ସ୍ଵସ୍ଥାନଂ ପରିକୃନ୍ତ ତି । ପତତ୍ଯାଶୁ ଜ୍ଵରାକ୍ରାନ୍ତୋ ମୂର୍ଛାଂ ଚ ଲଭତେ ନରଃ ॥ ୧,୧୬୭.

କୌଣସି ଛିଦ୍ର ରୋକାଯିବାରୁ ଅନ୍ତରେ ଅଟକିଯାଏ, ଏବଂ ନିଜ ସ୍ଥାନରେ କାଟିଯାଏ। ଲୋକଟି ତୁରନ୍ତ ଜ୍ୱରରେ ପଡ଼ିଯାଏ ଏବଂ ମୁର୍ଛା ହୁଏ।

ସକୃତ୍ପୀଡିତମନ୍ଯେନ ଦୁଷ୍ଟଂ ଶୁକ୍ରଂ ଚିରାତ୍ସୃଜେତ୍ । ସର୍ଵଧାତ୍ଵାଵୃତେ ଵାଯୌ ଶ୍ରୋଣିଵଙ୍କ୍ଷଣପୃଷ୍ଠରୁକ୍ ॥ ୧,୧୬୭.

ଅନ୍ୟ କିଛି ଦ୍ୱାରା ଶୁକ୍ର ଏକଥର ପିଡ଼ାଯିବାରୁ, ବହୁ ଦିନ ପରେ ତାହା ଖରାପ ଅବସ୍ଥାରେ ବାହାରିଯାଏ। ସମସ୍ତ ତନୁରେ ବାୟୁ ଅଟକିଲେ କଟି, ଗୋଡ଼ ଓ ପିଠିରେ ବେଦନା ହୁଏ।

ଵିଲୋମେ ମାରୁତେ ଚୈଵ ହୃଦଯଂ ପରିପୀଡ୍ଯତେ । ଭ୍ରମୋ ମୂର୍ଛା ରୁଜା ଦାହଃ ପିତ୍ତେନ ପ୍ରାଣ ଆଵୃତେ ॥ ୧,୧୬୭.

ବାୟୁ ବିପରୀତ ଦିଗକୁ ଚାଲିଲେ ହୃଦୟ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ। ପିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ୱାସ ଅଟକିଲେ ଘୁର୍ଣ୍ଣି, ମୁର୍ଛା, ବେଦନା ଓ ଜଳନ ହୁଏ।

ରୁଜା ତନ୍ଦ୍ରା ସ୍ଵରଭ୍ରଂଶୋ ଦାହୋ ଵ୍ଯାନେ ତୁ ସର୍ଵଶଃ । କ୍ରମୋଂ ଗଚେଷ୍ଟାଭଙ୍ଗଶ୍ଚ ସନ୍ତାପଃ ସହଵେଦନଃ ॥ ୧,୧୬୭.

ସମଗ୍ର ଶରୀରରେ ବେଦନା, ଅଳସତା, ଶବ୍ଦ ହରାଇଯିବା ଓ ଜଳନ ହୁଏ ଯେତେବେଳେ ବ୍ୟାନ ବିକୃତ ହୁଏ। ଚଳାଚଳରେ ବିଘ୍ନ, କାର୍ଯ୍ୟ ଭଙ୍ଗ, ତାପ ଓ ବେଦନା ମିଳେ।

ସମାନ ଊଷ୍ମୋପହତିଃ ସସ୍ଵେଦୋପରତିଃ ସୁତୃଟ୍ । ଦାହଶ୍ଚ ସ୍ଯାଦପାନେ ତୁ ମଲେ ହାରିଦ୍ରଵର୍ଣତା ॥ ୧,୧୬୭.

ସମାନ ବିକୃତ ହେଲେ ତାପ ହ୍ରାସ, ଘମ ଅଟକିଯିବା, ଅତି ପିପାସା ଓ ଜଳନ ହୁଏ। ଅପାନ ବିକୃତ ହେଲେ ମଳ ପିତ୍ତ ରଙ୍ଗର ହୁଏ।

ରଜୋଵୃଦ୍ଧିସ୍ତାପନଞ୍ଚ ତଥା ଚାନାହମେହନମ୍ । ଶ୍ଲେଷ୍ମଣା ପ୍ରାଵୃତେ ପ୍ରାଣେ ନାଦଃ ସ୍ନୋତୋଽଵରୋଧନମ୍ ॥ ୧,୧୬୭.

ରଜସ୍ରାବ ବଢ଼ିଯାଏ, ତାପ ଓ ପେଶାବ ଅଟକିଯାଏ। ଶ୍ଲେଷ୍ମା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାଣ ଅଟକିଲେ ଶବ୍ଦ, ଘରଘରା ଓ ଅବରୋଧ ହୁଏ।

ଷ୍ଠୀଵନଞ୍ଚୈଵ ସସ୍ଵେଦଶ୍ଵାସନିଃ ଶ୍ଵାସସଂଗ୍ରହଃ । ଉଦାନେ ଗୁରୁଗାତ୍ରତ୍ଵମରୁଚିର୍ଵାକ୍ସ୍ଵରଗ୍ରହଃ ॥ ୧,୧୬୭.

ଥୁକିବା, ଘମ ଆସିବା, ଶ୍ୱାସ ନିଅବାରେ କଷ୍ଟ ଓ ଶ୍ୱାସ ଜମିଯିବା ହୁଏ। ଉଦାନ ବିକୃତ ହେଲେ ଅଙ୍ଗ ଭାରି ଲାଗେ, ଭୋକ ହ୍ରାସ ଓ କଣ୍ଠ ସ୍ୱର ଅଟକିଯାଏ।

ବଲଵର୍ଣପ୍ରଣାଶଶ୍ଚା ପାନେ ପର୍ଵାସ୍ଥିସଂଗ୍ରହଃ । ଗୁରୁତାଙ୍ଗେଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ସ୍ଥୂଲତ୍ଵଞ୍ଚାଗତଂ ଭୃଶମ୍ ॥ ୧,୧୬୭.

ଶକ୍ତି ଓ ରଙ୍ଗ ହ୍ରାସ, ସନ୍ଧି ଓ ହାଡ଼ରେ ଜମା, ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗରେ ଭାର ଓ ଅତ୍ୟଧିକ ମୋଟା ହେବା ଦେଖାଯାଏ।

ସମାନେଽତିକ୍ରିଯାଜ୍ଞତ୍ଵମସ୍ଵେଦୋ ମନ୍ଦଵହ୍ନିତା । ଅପାନେ ସକଲଂ ମୂତ୍ରଂ ଶକୃତଃ ସ୍ଯାତ୍ପ୍ରଵର୍ତନମ୍? ॥ ୧,୧୬୭.

ସମାନ ବିକୃତ ହେଲେ ଠିକ୍ କାମ କରିବାର ଅଜ୍ଞାନ, ଘମ ନ ଆସିବା ଓ ଅଗ୍ନି ଦୁର୍ବଳ ହୁଏ। ଅପାନ ବିକୃତ ହେଲେ ସମସ୍ତ ପେଶାବ ଓ ମଳ ବାହାରିଯାଏ।

ଇତି ଦ୍ଵାଵିଂଶତିଵିଧଂ ଵାତରକ୍ତାମଯଂ ଵିଦୁଃ । ପ୍ରାଣାଦଯସ୍ତଥାନ୍ଯୋଽନ୍ଯଂ ସମାକ୍ରାନ୍ତା ଯଥାକ୍ରମମ୍ ॥ ୧,୧୬୭.

ଏପରି ଭାବରେ ବାତରକ୍ତ ରୋଗ ବାଇଶି ପ୍ରକାରର ଅଟକିବା ରୂପରେ ଜଣାଯାଏ। ପ୍ରାଣ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ପରସ୍ପରକୁ କ୍ରମେ ପୀଡ଼ା ଦେଇଥାନ୍ତି।

ସର୍ଵେଽପି ଵିଂଶତିଵିଧଂ ଵିଦ୍ଯାଦାଵରଣଞ୍ଚ ଯତ୍ । ହୃଲ୍ଲାସୋଚ୍ଛ୍ଵାସସଂରୋଧଃ ପ୍ରତିଶ୍ଯାଯଃ ଶିରୋଗ୍ରହଃ ॥ ୧,୧୬୭.

ସମସ୍ତେ ବିଶ ପ୍ରକାର ଅଟକିବା ଜଣିବା ଉଚିତ। ଏଠାରେ ହୃଦୟ ଧଡ଼ଧଡ଼, ଶ୍ୱାସ ରୋକାଯିବା, ସର୍ଦି ଓ ମୁଣ୍ଡ ବେଦନା ହୁଏ।

ହୃଦ୍ରୋଗୋ ମୁଖଶୋଷଶ୍ଚ ପ୍ରାଣେନାପାନ ଆଵୃତେ । ଉଦାନେନାଵୃତେ ପ୍ରାଣେ ଭଵେଦ୍ଧୈ ବଲସଂକ୍ଷଯଃ ॥ ୧,୧୬୭.

ପ୍ରାଣ ଉପରେ ଅପାନ ଅଟକିଲେ ହୃଦ୍ରୋଗ ଓ ମୁଖ ଶୁଷ୍କତା ହୁଏ। ପ୍ରାଣ ଉପରେ ଉଦାନ ଅଟକିଲେ ଶକ୍ତି ହ୍ରାସ ହୁଏ।

ଵିଚାରଣେନ ଵିଭଜେତ୍ସର୍ଵମାଵରଣଂ ଭିଷକ୍ । ସ୍ଥାନାନ୍ଯପେକ୍ଷ୍ଯ ଵାତାନାଂ ଵୃର୍ଧିହାନିଂ ଚ କର୍ମଣାମ୍ ॥ ୧,୧୬୭.

ଚିକିତ୍ସକ ନିଜେ ଯଥାଯଥିକ ତଦନ୍ତ କରି ସମସ୍ତ ଅଟକିବାକୁ ବିଭାଜନ କରିବା ଉଚିତ, ବାୟୁମାନଙ୍କର ସ୍ଥାନ, ବୃଦ୍ଧି-ହ୍ରାସ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି।

ପ୍ରାଣାଦୀନାଞ୍ଚ ପଞ୍ଚାନାଂ ପିତ୍ତମାଵରଣଂ ମିଥଃ । ପିତ୍ତାଦୀନାମାଵସତିର୍ମିଶ୍ରାଣାଂ ମିଶ୍ରିତୈଶ୍ଚ ତୈଃ ॥ ୧,୧୬୭.

ପ୍ରାଣ ଓ ଅନ୍ୟ ଚାରି ବାୟୁ ମଧ୍ୟରେ ପିତ୍ତର ଅଟକିବା ପରସ୍ପର ହୁଏ, ପିତ୍ତ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କର ଅବସ୍ଥା ମିଶ୍ରିତ ରହେ।

ମିଶ୍ରୈଃ ପିତ୍ତାଦିଭିସ୍ତଦ୍ଵନ୍ମିଶ୍ରାଣ୍ଯପିତ୍ଵନେକଧା । ତାଂଲ୍ଲକ୍ଷଯେଦଵହିତୋ ଯଥାସ୍ଵଂ ଲକ୍ଷଣୋଦଯାତ୍ ॥ ୧,୧୬୭.

ପିତ୍ତ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ସହ ମିଶି, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ମିଶ୍ର ରୋଗ ହୁଏ। ଯେଉଁ ଚିକିତ୍ସକ ଧ୍ୟାନ ଦେଇ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖେ, ସେ ସଠିକ୍ ଭାବେ ଚିହ୍ନଟ କରିପାରିବ।