ଗରୁଡପୁରାଣମ୍

ରକ୍ତେ ଶୋଥୋଽତିରୁକ୍ତୋଦସ୍ତାମ୍ରାଶ୍ଚିମିଚିମାଯତେ । ସ୍ନିଗ୍ଧରୂକ୍ଷୈଃ ସମଂ ନୈତି କଣ୍ଡୁକ୍ଲେଦସମନ୍ଵିତଃ ॥ ୧,୧୬୭.

ରକ୍ତ ଅଧିକ ହେଲେ ଫୁଲା, ଅତିରିକ୍ତ ଲାଲ ରଙ୍ଗ, ଝିଣ୍ଝିଣି ଲାଗିବା ହୁଏ; ତେଲିଆ କିମ୍ବା ଶୁଷ୍କ ଚିକିତ୍ସାରେ ଆରାମ ମିଳେ ନାହିଁ, ଖଜୁଲି ଓ ଭିଜା ଲକ୍ଷଣ ଥାଏ।

ପିତ୍ତେ ଵିଦାହଃ ସଂମୋହଃ ସ୍ଵାଦୋ ମୂର୍ଛା ମଦସ୍ତୃଷା । ସ୍ପର୍ଶାସହତ୍ଵଂ ରୁଗ୍ରାଵଃ ଶୋଷଃ ପାକୋ ଭୃଶୋଷ୍ମତା ॥ ୧,୧୬୭.

ପିତ୍ତ ଅଧିକ ହେଲେ ଜଳନ, ମୁର୍ଛା, ତିତ୍ତ ରୁଚି, ହୁସ୍ତି ହେବା, ମଦ ଭାବ, ତିବ୍ର ତ୍ରୁଷ୍ଣା, ଛୁଆଁରେ ଅସହ୍ୟତା, ତୀବ୍ର ବେଦନା, ଶୁଷ୍କତା, ପାକିଯିବା ଓ ତୀବ୍ର ଉଷ୍ଣତା ଦେଖାଯାଏ।

କଫେ ସ୍ତୈମିତ୍ଯଗୁରୁତା ସୁପ୍ତିସ୍ନିଗ୍ଧତ୍ଵଶୀତତା । କଣ୍ଡୂର୍ମନ୍ଦା ଚ ରୁଗ୍ଦ୍ବନ୍ଦ୍ଵଂ ସର୍ଵଲିଙ୍ଗଞ୍ଚ ସଂକରାତ୍ ॥ ୧,୧୬୭.

କଫ ଅଧିକ ହେଲେ ଜଡତା, ଭାରି ଲାଗିବା, ଘୁମ, ତେଲିଆପନ, ଢଣ୍ଡା, ମାନ୍ଦ ଖଜୁଲି, ମନ୍ଦ ବେଦନା ହୁଏ; ତିନିଉଟି ଦୋଷ ମିଶିଗଲେ ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ଏକାସାଥିରେ ଦେଖାଯାଏ।

ଏକଦୋଷଞ୍ଚ ସଂସାଧ୍ଯଂ ଯାପ୍ଯଞ୍ଚୈଵ ଦ୍ଵିଦୋଷଜମ୍ । ତ୍ରିଦୋଷଜନ୍ତ୍ଯଜେଦାଶୁ ରକ୍ତପିତ୍ତଂ ସୁଦାରୁଣମ୍ ॥ ୧,୧୬୭.

ଏକ ଦୋଷ ଥିଲେ ଏହାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରିବା, ଦୁଇ ଦୋଷ ଥିଲେ ଏହାକୁ ଅଟକାଇପାରିବା, କିନ୍ତୁ ତିନିଉଟି ଦୋଷ ମିଶିଗଲେ ଏହା ଶୀଘ୍ର ନାଶ କରେ ଓ ଭୟଙ୍କର ରକ୍ତପିତ୍ତ ହୁଏ।

ରକ୍ତମଙ୍ଗେ ନିହନ୍ତ୍ଯାଶୁ ଶାଖାସନ୍ଧିଷୁ ମାରୁତଃ । ନିଵେଶ୍ଯାନ୍ଯୋନ୍ଯମାଵାର୍ଯ ଵେଦନାଭିର୍ହରତ୍ଯସୂନ୍ ॥ ୧,୧୬୭.

ବାତ ଶୀଘ୍ର ଅଙ୍ଗର ରକ୍ତକୁ ଆକ୍ରମଣ କରେ, ବିଶେଷକରି ସନ୍ଧିଗୁଡିକୁ, ନଳିଗୁଡିକୁ ବନ୍ଦ କରିଦିଏ, ତୀବ୍ର ବେଦନା ଦେଇ ଜୀବନ ନେଇଯାଏ।

ଵାଯୌ ପଞ୍ଚାତ୍ମକେ ପ୍ରାଣେ ରୌକ୍ଷ୍ଯାଚ୍ଚାପଲ୍ଯଲଙ୍ଘନୈଃ । ଅତ୍ଯାହାରାଭିଘାତାଚ୍ଚ ଵେଗୋଦୀରଣଚାରଣୈଃ ॥ ୧,୧୬୭.

ପଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ପ୍ରାଣବାୟୁ ଯେତେବେଳେ ଶୁଷ୍କତା, ଅସ୍ଥିରତା, ଅତିରିକ୍ତ ଲାଫ, ଅତି ଖାଇବା, ଚୋଟ ଓ ତିବ୍ର ଗତି ଦ୍ୱାରା ବିକୃତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଏହା ଅଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ।

କୁପିତଶ୍ଚକ୍ଷୁରାଦୀନାମୁପଘାତଂ ପ୍ରକଲ୍ପଯେତ୍ । ପୀନସୋ ଦାହତୃଟ୍କାସଶ୍ଵାସାଦିଶ୍ଚୈଵ ଜାଯତେ ॥ ୧,୧୬୭.

ଏହି ପ୍ରାଣବାୟୁ ଅଶାନ୍ତ ହେଲେ ଚକ୍ଷୁ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ କ୍ଷତି କରେ; ନାକ ବନ୍ଦ, ଜଳନ, ତରସ, କାଶ, ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ ଇତ୍ୟାଦି ରୋଗ ହୁଏ।

କଣ୍ଠରୋଧୋମଲଭ୍ରଂଶଚ୍ଛର୍ଦ୍ଯରୋଚକପୀନସାନ୍ । କୁର୍ଯାଚ୍ଚ ଗଲଗଣ୍ଡଦୀଂସ୍ତଞ୍ଜତ୍ରୁମୂର୍ଧ୍ଵସଂଶ୍ରଯଃ ॥ ୧,୧୬୭.

ଗଳା ବନ୍ଦ ହେବା, ମଲ ହ୍ରାସ, ବାନ୍ତି, ରୁଚି ହ୍ରାସ ଓ ପୀନସ ହୁଏ; ଏହା ଗଳା, ଜଡ଼, ମୁଣ୍ଡ ଓ ଉପର ଅଂଶରେ ଫୁଲା ହେବାକୁ କାରଣ ହୁଏ।

ଵ୍ଯାନୋଽତିଗମନସ୍ନାନକ୍ରୀଡାଵିଷଯଚୋଷ୍ଟିତୈଃ । ଵିରୁଦ୍ଧରୂକ୍ଷଭୀହର୍ଷଵିଷାଦାଦ୍ଯୈଶ୍ଚ ଦୂଷିତଃ ॥ ୧,୧୬୭.

ଅତି ଚଳାଚଳ, ଅତି ସ୍ନାନ, ଖେଳ, ଭୋଗବିଲାସ ଓ ଅନୁଚିତ, ଶୁଷ୍କ, ଭୟ, ଅତି ଖୁସି, ଦୁଃଖ ଇତ୍ୟାଦି ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାନ ବିକୃତ ହୁଏ।

ପୁଂସ୍ତ୍ଵୋତ୍ସାହବଲଭ୍ରଂଶଶୋକଚିତ୍ତପ୍ଲଵଜ୍ଵରାନ୍ । ସର୍ଵାକାରାଦିନିସ୍ତୋଦରୋମହର୍ଷଂ ସୁଷୁପ୍ତତାମ୍ ॥ ୧,୧୬୭.

ଏହା ପୁରୁଷତ୍ୱ, ଉତ୍ସାହ, ଶକ୍ତି ହ୍ରାସ, ଶୋକ, ମନ ଅସ୍ଥିରତା, ଜ୍ୱର, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଯନ୍ତ୍ରଣା, କାଁପଣ ଓ ଗଭୀର ନିଦ୍ରା ଦେଇଥାଏ।

କୁଷ୍ଠଂ ଵିସର୍ପମନ୍ଯଚ୍ଚ କୁର୍ଯାତ୍ସର୍ଵାଙ୍ଗସାଦନମ୍ । ସମାନୋ ଵିଷମାଜୀର୍ଣଶୀତସଙ୍କୀର୍ଣଭୋଜନୈଃ ॥ ୧,୧୬୭.

ଏହା ଚର୍ମ ରୋଗ, ଛିତିକି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦୁର୍ବଳତା ଦେଇଥାଏ; ସମାନ ବାୟୁ ଅନିୟମିତ ଜୀର୍ଣ୍ଣ, ଢିଲା ଖାଦ୍ୟ ଓ ମିଶ୍ରିତ ଖାଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ବିକୃତ ହୁଏ।

କରୋତ୍ଯକାଲଶଯନଜାଗରାଦ୍ଯୈଶ୍ଚ ଦୂଷିତଃ । ଶୂଲଗୁଲ୍ମଗ୍ରହଣ୍ଯାଦୀନ୍ଯକୃତ୍କାମାଶ୍ରଯାନ୍ଗଦାନ୍ ॥ ୧,୧୬୭.

ଅସମୟରେ ଶୋଇବା-ଉଠିବା ଦ୍ୱାରା ଏହା ବିକୃତ ହୋଇ ଶୂଳ, ଗଠି, ଅନ୍ତ୍ର ରୋଗ ଓ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଇଚ୍ଛା ଦ୍ୱାରା ହୁଏଥିବା ରୋଗ ଦେଇଥାଏ।

ଅପାନୋ ରୂକ୍ଷଗୁର୍ଵନ୍ନଵେଗାଘାତାତିଵାହନୈଃ । ଯାନପାନସମୁତ୍ଥାନଚଙ୍କ୍ରମୈଶ୍ଚାତିସେଵିତୈଃ ॥ ୧,୧୬୭.

ଅପାନ ବାୟୁ ଶୁଷ୍କ, ଭାରୀ ଖାଦ୍ୟ, ପ୍ରକୃତିକ ଚାହିଦା ଦମନ, ଅତି ଯାତ୍ରା, ଅତି ଚଳାଚଳ ଓ ଅତିରିକ୍ତ ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ବିକୃତ ହୁଏ।

କୁପିତଃ କୁରୁତେ ରୋଗାନ୍କୃତ୍ସ୍ନାନ୍ ପକ୍ଵାଶଯାଶ୍ରଯାନ୍ । ମୂତ୍ରସୁକ୍ରପ୍ରଦୋଷାର୍ଶୋଗୁଦଭ୍ରଂଶାଦିକାନ୍ବହୂନ୍ ॥ ୧,୧୬୭.

ଏହା ଅଶାନ୍ତ ହେଲେ ତଳ ଉଦରରେ ଥିବା ରୋଗ, ମୁତ୍ର, ଶୁକ୍ର ଦୋଷ, ଅର୍ଶ, ଗୁଦ ଝରିଯିବା ଓ ଅନେକ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରୋଗ ଦେଇଥାଏ।

ସର୍ଵାଙ୍ଗମାତତଂ ସାମଂ ତନ୍ଦ୍ରାସ୍ତୈମିତ୍ଯଗୌରଵୈଃ । ସ୍ନିଗ୍ଧତ୍ଵାଦ୍ବୋଧ କାଲସ୍ଯ ଶୈତ୍ଯଶୋଥାଗ୍ନିହାନଯଃ ॥ ୧,୧୬୭.

ସମଗ୍ର ଶରୀରରେ ଅସୁସ୍ଥତା, ଉଠିବାକୁ ଅଲସ, ଭାର ଲାଗିବା ଓ ଅଳସତା ଛାଇଯାଏ; ତେଲିଆପନ ଓ ବିଳମ୍ବିତ ଉଠିବା ଦ୍ୱାରା ଶୀତ, ଫୁଲା ଓ ଜଠରାଗ୍ନି ହ୍ରାସ ହୁଏ।

କଣ୍ଡୂରୂକ୍ଷାତିନାଶେନ ତଦ୍ଵିଧୋପଶମେନ ଚ । ମୁକ୍ତିଂ ଵିଦ୍ଯାନ୍ନିରାମଂ ତଂ ତନ୍ଦ୍ରାଦୀନାଂ ଵିପର୍ଯଯାତ୍ ॥ ୧,୧୬୭.

ଚୁଲୁକି, ଶୁଷ୍କତା ଓ ନାଶ ହ୍ରାସ କମେଇବା ଓ ଠିକ୍ ଚିକିତ୍ସା ଦ୍ୱାରା ଏହି ରୋଗରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ; ନହେଲେ ଅଳସତା ଓ ଏହା ସହ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରୋଗ ରହିଯାଏ।

ଵାଯୋରାଵରଣଂ ଵାତୋ ବହୁଭେଦଂ ପ୍ରଚକ୍ଷତେ । ପିତ୍ତଲିଙ୍ଗାଵୃତେ ଦାହସ୍ତୃଷ୍ଣା ଶୂଲଂ ଭ୍ରମସ୍ତମଃ ॥ ୧,୧୬୭.

ବାୟୁର ଅବରୋଧ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ହୁଏ; ପିତ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ଥିଲେ ଜଳନ, ତରସ, ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଘୁର୍ଣ୍ଣି ଓ ଅନ୍ଧାର ଲାଗେ।

କଟୁକୋଷ୍ଣାମ୍ଲଲଵଣୈର୍ଵିଦାହଶୀତକାମତା । ଶୈତ୍ଯଗୌରଵଶୂଲାଗ୍ନିକଟ୍ଵାଜ୍ଯପଯସୋଽଧିକମ୍ ॥ ୧,୧୬୭.

ତିକ୍ତ, ଗରମ, ଖଟା ଓ ଲୁଣିଆ ଖାଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଜଳନ ଓ ଶୀତ ଆଶା ହୁଏ; ଶୀତ, ଭାର, ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଅଗ୍ନି ହ୍ରାସ, ତିକ୍ତତା, ଘିଅ ଓ ଖୀର ଅଧିକ ହୁଏ।

ଲଙ୍ଘନାଯାସରୂକ୍ଷୋଷ୍ଣକାମତା ଚ କଫାଵୃତେ । କଫାଵୃତେଽଙ୍ଗମର୍ଦଃ ସ୍ଯାଦ୍ଧୃଲ୍ଲାସୋ ଗୁରୁତାରୁଚିଃ ॥ ୧,୧୬୭.

ଉପବାସ, ଅତି ଶ୍ରମ, ଶୁଷ୍କତା, ତାପ ଓ ତାପ ଆଶା କଫ ଆବୃତ ହେଲେ ହୁଏ; କଫ ଆବୃତ ହେଲେ ଶରୀର ଯନ୍ତ୍ରଣା, ହୃଦୟ କ୍ଲାନ୍ତି, ଭାର ଓ ରୁଚି ହ୍ରାସ ଦେଖାଯାଏ।

ରକ୍ତଵୃତେ ସଦାହାର୍ତିସ୍ତଵଙ୍ମାଂସାଶ୍ରଯଜା ଭୃଶମ୍ । ଭଵେତ୍ସରାଗଃ ଶ୍ଵଯଥୁର୍ଜାଯନ୍ତେ ମଣ୍ଡଲାନି ଚ ॥ ୧,୧୬୭.

ରକ୍ତ ଆବୃତ ହେଲେ ସଦା ଜଳନ, ତୀବ୍ର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଯାହା ଚର୍ମ ଓ ମାଂସରେ ଥାଏ, ଲାଲି, ଫୁଲା ଓ ଚିହ୍ନ ହୁଏ।

ଶୋଥୋ ମାଂସେନ କଠିନୋ ହୃଲ୍ଲାସପିଟିକାସ୍ତଥା । ହର୍ଷଃ ପିପୀଲିକାନାଂ ଚ ସଂଚାର ଇଵ ଜାଯତେ । ଚଲଲଗ୍ରନୋ ମୃଦୁଃ ଶୀତଃ ଶୋଥୋ ଗାତ୍ରେଷୁ ରୋଚକଃ ॥ ୧,୧୬୭.

ମାଂସ ଦ୍ୱାରା ଫୁଲା ହେଲେ ଏହା କଠିନ, ହୃଦୟ କ୍ଲାନ୍ତି ଓ ଫୋଡ଼ ହୁଏ; ପିପିଲିକା ଚଳାଣ ଭଳି ଅନୁଭୂତି ହୁଏ, ଫୁଲା ମୃଦୁ, ଶୀତ ଓ ଶରୀରରେ ଦେଖାଯାଏ।

ଆଢ୍ଯଵାତ ଇଵ ଜ୍ଞେଯଃ ସ କୃଚ୍ଛ୍ରୋ ମେଦସାଵତଃ । ସ୍ପର୍ଶ ଆଚ୍ଛାଦିତେତ୍ଯୁଷ୍ଣଶୀତଲଶ୍ଚ ତ୍ଵନାଵୃତେ । ମଜ୍ଜାଵୃତେ ତୁ ଵିଷମଂ ଜୃମ୍ଭଣଂ ପରିଵେଷ୍ଟନମ୍ ॥ ୧,୧୬୭.

ଏହାକୁ ଆଢ୍ଢ୍ୟ ବାୟୁ ଭଳି ବୁଝିବା ଉଚିତ, ଯାହା ଚିକିତ୍ସାରେ କଠିନ ଓ ଚର୍ବି ଦ୍ୱାରା ହୁଏ; ଛୁଅଁ ଲୁଚିଯାଏ, ଏହା ଉଷ୍ଣ କିମ୍ବା ଶୀତ ହୁଏ ଯଦି ଆବୃତ ନୁହେଁ; ମଜ୍ଜା ଆବୃତ ହେଲେ ଅସମାନ ହାଡ଼ି ଓ ଚାପ ଅନୁଭବ ହୁଏ।

ଶୂଲଞ୍ଚ ପଡ୍ଯିମାନଶ୍ଚ ପାଣିଭ୍ଯାଂ ଲଭତେ ସୁଖମ୍ । ଶୁକ୍ରାଵୃତେ ତୁ ଶୋଥେ ଵୈ ଚାତିଵେଗୋ ନ ଵିଦ୍ଯତେ ॥ ୧,୧୬୭.

ଏଠାରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଓ ଫୁଲା ହୁଏ, ହାତ ଦେଲେ ସୁଖ ମିଳେ; ଶୁକ୍ର ଆବୃତ ହେଲେ ଫୁଲା ହୁଏ କିନ୍ତୁ ଅତି ଆବଶ୍ୟକତା ନଥାଏ।

ଭୁକ୍ତେ କୁକ୍ଷୌ ରୁଜା ଜୀର୍ଣେ ନିକୃତ୍ତିର୍ଭଵତି ଧ୍ରୁଵମ୍ । ମୂତ୍ରାପ୍ରଵୃତ୍ତିରାଧ୍ମାନଂ ବସ୍ତେର୍ମୂତ୍ରାଵୃତେ ଭଵେତ୍ ॥ ୧,୧୬୭.

ଖାଇବା ପରେ ପେଟରେ ବେଦନା ହୁଏ; ଜୀର୍ଣ୍ଣ ଭଲ ନ ହେଲେ ପେଟରେ କାଟିବା ଭଳି ଯନ୍ତ୍ରଣା ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ। ପେଶାବ ବନ୍ଦ ହେଲେ ମୁତ୍ରାଶୟ ଫୁଲିଯାଏ।

ଛିଦ୍ରାଵୃତେ ଵିବନ୍ଧୋଽଥ ସ୍ଵସ୍ଥାନଂ ପରିକୃନ୍ତ ତି । ପତତ୍ଯାଶୁ ଜ୍ଵରାକ୍ରାନ୍ତୋ ମୂର୍ଛାଂ ଚ ଲଭତେ ନରଃ ॥ ୧,୧୬୭.

କୌଣସି ଛିଦ୍ର ରୋକାଯିବାରୁ ଅନ୍ତରେ ଅଟକିଯାଏ, ଏବଂ ନିଜ ସ୍ଥାନରେ କାଟିଯାଏ। ଲୋକଟି ତୁରନ୍ତ ଜ୍ୱରରେ ପଡ଼ିଯାଏ ଏବଂ ମୁର୍ଛା ହୁଏ।

ସକୃତ୍ପୀଡିତମନ୍ଯେନ ଦୁଷ୍ଟଂ ଶୁକ୍ରଂ ଚିରାତ୍ସୃଜେତ୍ । ସର୍ଵଧାତ୍ଵାଵୃତେ ଵାଯୌ ଶ୍ରୋଣିଵଙ୍କ୍ଷଣପୃଷ୍ଠରୁକ୍ ॥ ୧,୧୬୭.

ଅନ୍ୟ କିଛି ଦ୍ୱାରା ଶୁକ୍ର ଏକଥର ପିଡ଼ାଯିବାରୁ, ବହୁ ଦିନ ପରେ ତାହା ଖରାପ ଅବସ୍ଥାରେ ବାହାରିଯାଏ। ସମସ୍ତ ତନୁରେ ବାୟୁ ଅଟକିଲେ କଟି, ଗୋଡ଼ ଓ ପିଠିରେ ବେଦନା ହୁଏ।

ଵିଲୋମେ ମାରୁତେ ଚୈଵ ହୃଦଯଂ ପରିପୀଡ୍ଯତେ । ଭ୍ରମୋ ମୂର୍ଛା ରୁଜା ଦାହଃ ପିତ୍ତେନ ପ୍ରାଣ ଆଵୃତେ ॥ ୧,୧୬୭.

ବାୟୁ ବିପରୀତ ଦିଗକୁ ଚାଲିଲେ ହୃଦୟ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ। ପିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ୱାସ ଅଟକିଲେ ଘୁର୍ଣ୍ଣି, ମୁର୍ଛା, ବେଦନା ଓ ଜଳନ ହୁଏ।

ରୁଜା ତନ୍ଦ୍ରା ସ୍ଵରଭ୍ରଂଶୋ ଦାହୋ ଵ୍ଯାନେ ତୁ ସର୍ଵଶଃ । କ୍ରମୋଂ ଗଚେଷ୍ଟାଭଙ୍ଗଶ୍ଚ ସନ୍ତାପଃ ସହଵେଦନଃ ॥ ୧,୧୬୭.

ସମଗ୍ର ଶରୀରରେ ବେଦନା, ଅଳସତା, ଶବ୍ଦ ହରାଇଯିବା ଓ ଜଳନ ହୁଏ ଯେତେବେଳେ ବ୍ୟାନ ବିକୃତ ହୁଏ। ଚଳାଚଳରେ ବିଘ୍ନ, କାର୍ଯ୍ୟ ଭଙ୍ଗ, ତାପ ଓ ବେଦନା ମିଳେ।

ସମାନ ଊଷ୍ମୋପହତିଃ ସସ୍ଵେଦୋପରତିଃ ସୁତୃଟ୍ । ଦାହଶ୍ଚ ସ୍ଯାଦପାନେ ତୁ ମଲେ ହାରିଦ୍ରଵର୍ଣତା ॥ ୧,୧୬୭.

ସମାନ ବିକୃତ ହେଲେ ତାପ ହ୍ରାସ, ଘମ ଅଟକିଯିବା, ଅତି ପିପାସା ଓ ଜଳନ ହୁଏ। ଅପାନ ବିକୃତ ହେଲେ ମଳ ପିତ୍ତ ରଙ୍ଗର ହୁଏ।