ଅଗ୍ନିଘାତାଦଶୁଦ୍ଧେଶ୍ଚ ନୃଣାମସୃଜି ଦୂଷିତେ । ଵାତଲୈଃ ଶୀତଲୈର୍ଵାଯୁର୍ଵୃଦ୍ଧଃ କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ଵିମାର୍ଗଗଃ ॥ ୧,୧୬୭.
ଯେତେବେଳେ ଲୋକଙ୍କ ରକ୍ତ ଅଗ୍ନିର ପ୍ରଭାବ କିମ୍ବା ତଦ୍ବିପରୀତ ଶୁଦ୍ଧି ନ ହେବାରୁ ଅଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ, ଏବଂ ବାତ କିମ୍ବା ଢଣ୍ଡା ପବନ ଦ୍ୱାରା ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ବାତ ବଢ଼ିଯାଏ, କ୍ରୋଧିତ ହୁଏ ଓ ଭ୍ରମଣ କରେ।
ତାଦୃଶୈଵାସୃଜା ରୁଦ୍ଧଃ ପ୍ରାକ୍ତଦୈଵ ପ୍ରଦୂଷଯେତ୍ । ତଥା ଵାତୋ ଗୁଦେ ପୀଡାଂ ବଲାସଂ ଵାତଶୋଣିତମ୍ ॥ ୧,୧୬୭.
ଏପରି ଅଶୁଦ୍ଧ ରକ୍ତ ଦ୍ୱାରା ବାତ ବାଧାପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ ପ୍ରଥମେ ଏହାକୁ ଦୂଷିତ କରେ, ପରେ ଗୁଦ ଅଞ୍ଚଳରେ ବେଦନା କିମ୍ବା ବାତରକ୍ତ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ।
ସଂସ୍ତଭ୍ଯ ଜନଯେତ୍ପୂର୍ଵଂ ପଶ୍ଚାତ୍ସର୍ଵତ୍ର ଧାଵତି । ଵିଶେଷାଦ୍ଵମନାଦ୍ଯୈଶ୍ଚ ପ୍ରଲମ୍ବସ୍ତସ୍ଯ ଲକ୍ଷଣମ୍ ॥ ୧,୧୬୭.
ପ୍ରଥମେ ଏହା ଶରୀରକୁ ଜଡ କରେ, ପରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେହରେ ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ; ବିଶେଷକରି ଭାରି ଲାଗିବା, ବାନ୍ତି ହେବା ଭଳି ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ।
ଭଵିଷ୍ଯତଃ କୁଷ୍ଠସମଂ ତଥା ସାମ୍ବୁଦସଂଜ୍ଞକମ୍ । ଜାନୁଜଙ୍ଘୋରୁକଟ୍ଯଂସହସ୍ତପାଦାଙ୍ଗସନ୍ଧିଷୁ ॥ ୧,୧୬୭.
ପରେ ଏହା କୁଷ୍ଠ ର ଭଳି ହୋଇଯାଏ, ଯାହାକୁ ସାମ୍ବୁଦ କୁହାଯାଏ, ଏହା ଘୁଂଡି, ପିଣ୍ଡି, ଉରୁ, କଟି, କାନ୍ଧ, ବାହୁ, ହାତ, ପାଦ ଓ ସନ୍ଧିଗୁଡିକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ।
କଣ୍ଡୂସ୍ଫୁରଣନିସ୍ତୋଦଭେଦଗୌରଵସୁପ୍ତତାଃ । ଭୂତ୍ଵା ଭୂତ୍ଵା ପ୍ରଶାମ୍ଯନ୍ତି ମୁହୁରାଵିର୍ଭଵନ୍ତି ଚ ॥ ୧,୧୬୭.
ଖଜୁଲି, ଫୁଲିଉଠିବା, ଚୁବୁକିବା, ଫାଟିବା, ଭାରି ଲାଗିବା ଓ ଅନୁଭୂତି ହରାଇଯିବା ଲକ୍ଷଣ ଆସିଯାଏ ଓ ଯାଏ, ପୁଣିପୁଣି ଦେଖାଯାଏ।
ପାଦଯୋର୍ମୂଲମାସ୍ଥାଯ କଦାଚିଦ୍ଧସ୍ତଯୋରପି । ଆଖୋରିଵ ଵିଲଂ କ୍ରୁଦ୍ଧଃ କୃତ୍ସ୍ନଂ ଦେହଂ ବିଧାଵତି ॥ ୧,୧୬୭.
କେବେ କେବେ ପାଦ ତଳ କିମ୍ବା ହାତରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ, ଏହା ଦେହରେ ଦେଖାଯାଏ, ଏବଂ ଦୁଷ୍ଟ ଉନ୍ମାଦରେ ଉଠିଯାଏ, ମାନେ ଏକ ଉନ୍ମାଦ ଉନ୍ମାଦ ଉଠିଯାଏ, ଯେପରି ଏକ ଉନ୍ମାଦ ଉଠିଯାଏ।
ତ୍ଵଙ୍ମାଂସାଶ୍ରଯମତ୍ତାନଂ ତତ୍ପୂର୍ଵଂ ଜାଯତେ ତତଃ । କାଲାନ୍ତରେଣ ଗମ୍ଭୀରଂ ସର୍ଵଧାତୂନଭିଦ୍ରଵେତ୍ ॥ ୧,୧୬୭.
ପ୍ରଥମେ ଏହା ଚର୍ମ ଓ ମାଂସରେ ଥାଏ, କିନ୍ତୁ ସମୟ ଯିବା ସହିତ ଗଭୀର ହୋଇ ସମସ୍ତ ଧାତୁକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ।
କଟ୍ଯାଦିସଂଯତସ୍ଥାନେ ତ୍ଵକ୍ତାମ୍ରଶ୍ଯାଵଲୋହିତାଃ । ଶ୍ଵଯଥୁର୍ଗ୍ରଥିତଃ ପାକଃ ସ ଵାଯୁଶ୍ଚାସ୍ଥିମଜ୍ଜସୁ ॥ ୧,୧୬୭.
କଟି ଓ ଏହା ସହ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ଚର୍ମ ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ, କଳା କିମ୍ବା ଲାଲ ହୋଇଯାଏ; ସଫା, ଗଠିଲା ଫୁଲା, ପାକିଯିବା ଦେଖାଯାଏ, ବାତ ଅସ୍ଥି ଓ ମଜ୍ଜାକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ।
ଛିନ୍ଦନ୍ନିଵ ଚରତ୍ଯନ୍ତଶ୍ଚକୀକୁର୍ଵଂଶ୍ଚ ଵେଗଵାନ୍ । କରୋତି ଖଞ୍ଜଂ ପଙ୍ଗୁଂ ଵା ଶରୀରଂ ସର୍ଵତଶ୍ଚରନ୍ ॥ ୧,୧୬୭.
ଭିତରେ ଏହା କାଟୁଥିବା ଭଳି ଚଳିଥାଏ, କ୍ରିକ୍ କ୍ରିକ୍ ଶବ୍ଦ କରେ, ତୀବ୍ର ଗତିରେ ଚଳେ; ଶରୀରରେ ପ୍ରସାରିତ ହେଲେ ଏହା ଲଙ୍ଗଡା କିମ୍ବା ଅସାମର୍ଥ୍ୟ ଦେଇଥାଏ।
ଵାତାଧିକେଽଧିକଂ ତତ୍ର ଶୂଲସ୍ଫୁରଣଭଞ୍ଜନମ୍ । ଶୋଥସ୍ଯ ରୌକ୍ଷ୍ଯଂ କୃଷ୍ଣତ୍ଵଂ ଶ୍ଯାଵତାଵୃଦ୍ଧିହାନଯଃ ॥ ୧,୧୬୭.
ବାତ ଅଧିକ ହେଲେ ଏଠାରେ ତୀବ୍ର ବେଦନା, ଫୁଲିଉଠିବା, ଭାଙ୍ଗିଯିବା ଭଳି ଅନୁଭୂତି, ଫୁଲାରେ ଶୁଷ୍କତା, କଳା ହେବା, ଓ ଅଳ୍ପ କିମ୍ବା ବେଶି ରଙ୍ଗ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୁଏ।
ଧମନ୍ଯଙ୍ଗୁଲିସନ୍ଧୀନାଂ ସଂକୋଚୋଙ୍ଗଗ୍ରହୋ ତିରୁକ୍ । ଶୀତଦ୍ଵେଷାନୁପଶଯୌ ସ୍ତମ୍ଭଵେପଥୁସୁପ୍ତଯଃ ॥ ୧,୧୬୭.
ନଳି, ଆଙ୍ଗୁଠି ଓ ସନ୍ଧିଗୁଡିକୁ ଛୋଟ କରିଦିଏ, ଅଙ୍ଗ ଜଡ ହୁଏ, ଟେଢ଼ା ହୋଇଯାଏ, ଢଣ୍ଡାକୁ ଅପସନ୍ଦ କରେ, ଉଷ୍ଣତାରେ ଆରାମ ମିଳେ, ଶରୀର ଜଡ ହୁଏ, କମ୍ପନ ଓ ସୁନ୍ନ ହେବା ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ।
ରକ୍ତେ ଶୋଥୋଽତିରୁକ୍ତୋଦସ୍ତାମ୍ରାଶ୍ଚିମିଚିମାଯତେ । ସ୍ନିଗ୍ଧରୂକ୍ଷୈଃ ସମଂ ନୈତି କଣ୍ଡୁକ୍ଲେଦସମନ୍ଵିତଃ ॥ ୧,୧୬୭.
ରକ୍ତ ଅଧିକ ହେଲେ ଫୁଲା, ଅତିରିକ୍ତ ଲାଲ ରଙ୍ଗ, ଝିଣ୍ଝିଣି ଲାଗିବା ହୁଏ; ତେଲିଆ କିମ୍ବା ଶୁଷ୍କ ଚିକିତ୍ସାରେ ଆରାମ ମିଳେ ନାହିଁ, ଖଜୁଲି ଓ ଭିଜା ଲକ୍ଷଣ ଥାଏ।
ପିତ୍ତେ ଵିଦାହଃ ସଂମୋହଃ ସ୍ଵାଦୋ ମୂର୍ଛା ମଦସ୍ତୃଷା । ସ୍ପର୍ଶାସହତ୍ଵଂ ରୁଗ୍ରାଵଃ ଶୋଷଃ ପାକୋ ଭୃଶୋଷ୍ମତା ॥ ୧,୧୬୭.
ପିତ୍ତ ଅଧିକ ହେଲେ ଜଳନ, ମୁର୍ଛା, ତିତ୍ତ ରୁଚି, ହୁସ୍ତି ହେବା, ମଦ ଭାବ, ତିବ୍ର ତ୍ରୁଷ୍ଣା, ଛୁଆଁରେ ଅସହ୍ୟତା, ତୀବ୍ର ବେଦନା, ଶୁଷ୍କତା, ପାକିଯିବା ଓ ତୀବ୍ର ଉଷ୍ଣତା ଦେଖାଯାଏ।
କଫେ ସ୍ତୈମିତ୍ଯଗୁରୁତା ସୁପ୍ତିସ୍ନିଗ୍ଧତ୍ଵଶୀତତା । କଣ୍ଡୂର୍ମନ୍ଦା ଚ ରୁଗ୍ଦ୍ବନ୍ଦ୍ଵଂ ସର୍ଵଲିଙ୍ଗଞ୍ଚ ସଂକରାତ୍ ॥ ୧,୧୬୭.
କଫ ଅଧିକ ହେଲେ ଜଡତା, ଭାରି ଲାଗିବା, ଘୁମ, ତେଲିଆପନ, ଢଣ୍ଡା, ମାନ୍ଦ ଖଜୁଲି, ମନ୍ଦ ବେଦନା ହୁଏ; ତିନିଉଟି ଦୋଷ ମିଶିଗଲେ ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ଏକାସାଥିରେ ଦେଖାଯାଏ।
ଏକଦୋଷଞ୍ଚ ସଂସାଧ୍ଯଂ ଯାପ୍ଯଞ୍ଚୈଵ ଦ୍ଵିଦୋଷଜମ୍ । ତ୍ରିଦୋଷଜନ୍ତ୍ଯଜେଦାଶୁ ରକ୍ତପିତ୍ତଂ ସୁଦାରୁଣମ୍ ॥ ୧,୧୬୭.
ଏକ ଦୋଷ ଥିଲେ ଏହାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରିବା, ଦୁଇ ଦୋଷ ଥିଲେ ଏହାକୁ ଅଟକାଇପାରିବା, କିନ୍ତୁ ତିନିଉଟି ଦୋଷ ମିଶିଗଲେ ଏହା ଶୀଘ୍ର ନାଶ କରେ ଓ ଭୟଙ୍କର ରକ୍ତପିତ୍ତ ହୁଏ।
ରକ୍ତମଙ୍ଗେ ନିହନ୍ତ୍ଯାଶୁ ଶାଖାସନ୍ଧିଷୁ ମାରୁତଃ । ନିଵେଶ୍ଯାନ୍ଯୋନ୍ଯମାଵାର୍ଯ ଵେଦନାଭିର୍ହରତ୍ଯସୂନ୍ ॥ ୧,୧୬୭.
ବାତ ଶୀଘ୍ର ଅଙ୍ଗର ରକ୍ତକୁ ଆକ୍ରମଣ କରେ, ବିଶେଷକରି ସନ୍ଧିଗୁଡିକୁ, ନଳିଗୁଡିକୁ ବନ୍ଦ କରିଦିଏ, ତୀବ୍ର ବେଦନା ଦେଇ ଜୀବନ ନେଇଯାଏ।
ଵାଯୌ ପଞ୍ଚାତ୍ମକେ ପ୍ରାଣେ ରୌକ୍ଷ୍ଯାଚ୍ଚାପଲ୍ଯଲଙ୍ଘନୈଃ । ଅତ୍ଯାହାରାଭିଘାତାଚ୍ଚ ଵେଗୋଦୀରଣଚାରଣୈଃ ॥ ୧,୧୬୭.
ପଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ପ୍ରାଣବାୟୁ ଯେତେବେଳେ ଶୁଷ୍କତା, ଅସ୍ଥିରତା, ଅତିରିକ୍ତ ଲାଫ, ଅତି ଖାଇବା, ଚୋଟ ଓ ତିବ୍ର ଗତି ଦ୍ୱାରା ବିକୃତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଏହା ଅଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ।
କୁପିତଶ୍ଚକ୍ଷୁରାଦୀନାମୁପଘାତଂ ପ୍ରକଲ୍ପଯେତ୍ । ପୀନସୋ ଦାହତୃଟ୍କାସଶ୍ଵାସାଦିଶ୍ଚୈଵ ଜାଯତେ ॥ ୧,୧୬୭.
ଏହି ପ୍ରାଣବାୟୁ ଅଶାନ୍ତ ହେଲେ ଚକ୍ଷୁ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ କ୍ଷତି କରେ; ନାକ ବନ୍ଦ, ଜଳନ, ତରସ, କାଶ, ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ ଇତ୍ୟାଦି ରୋଗ ହୁଏ।
କଣ୍ଠରୋଧୋମଲଭ୍ରଂଶଚ୍ଛର୍ଦ୍ଯରୋଚକପୀନସାନ୍ । କୁର୍ଯାଚ୍ଚ ଗଲଗଣ୍ଡଦୀଂସ୍ତଞ୍ଜତ୍ରୁମୂର୍ଧ୍ଵସଂଶ୍ରଯଃ ॥ ୧,୧୬୭.
ଗଳା ବନ୍ଦ ହେବା, ମଲ ହ୍ରାସ, ବାନ୍ତି, ରୁଚି ହ୍ରାସ ଓ ପୀନସ ହୁଏ; ଏହା ଗଳା, ଜଡ଼, ମୁଣ୍ଡ ଓ ଉପର ଅଂଶରେ ଫୁଲା ହେବାକୁ କାରଣ ହୁଏ।
ଵ୍ଯାନୋଽତିଗମନସ୍ନାନକ୍ରୀଡାଵିଷଯଚୋଷ୍ଟିତୈଃ । ଵିରୁଦ୍ଧରୂକ୍ଷଭୀହର୍ଷଵିଷାଦାଦ୍ଯୈଶ୍ଚ ଦୂଷିତଃ ॥ ୧,୧୬୭.
ଅତି ଚଳାଚଳ, ଅତି ସ୍ନାନ, ଖେଳ, ଭୋଗବିଲାସ ଓ ଅନୁଚିତ, ଶୁଷ୍କ, ଭୟ, ଅତି ଖୁସି, ଦୁଃଖ ଇତ୍ୟାଦି ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାନ ବିକୃତ ହୁଏ।
ପୁଂସ୍ତ୍ଵୋତ୍ସାହବଲଭ୍ରଂଶଶୋକଚିତ୍ତପ୍ଲଵଜ୍ଵରାନ୍ । ସର୍ଵାକାରାଦିନିସ୍ତୋଦରୋମହର୍ଷଂ ସୁଷୁପ୍ତତାମ୍ ॥ ୧,୧୬୭.
ଏହା ପୁରୁଷତ୍ୱ, ଉତ୍ସାହ, ଶକ୍ତି ହ୍ରାସ, ଶୋକ, ମନ ଅସ୍ଥିରତା, ଜ୍ୱର, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଯନ୍ତ୍ରଣା, କାଁପଣ ଓ ଗଭୀର ନିଦ୍ରା ଦେଇଥାଏ।
କୁଷ୍ଠଂ ଵିସର୍ପମନ୍ଯଚ୍ଚ କୁର୍ଯାତ୍ସର୍ଵାଙ୍ଗସାଦନମ୍ । ସମାନୋ ଵିଷମାଜୀର୍ଣଶୀତସଙ୍କୀର୍ଣଭୋଜନୈଃ ॥ ୧,୧୬୭.
ଏହା ଚର୍ମ ରୋଗ, ଛିତିକି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦୁର୍ବଳତା ଦେଇଥାଏ; ସମାନ ବାୟୁ ଅନିୟମିତ ଜୀର୍ଣ୍ଣ, ଢିଲା ଖାଦ୍ୟ ଓ ମିଶ୍ରିତ ଖାଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ବିକୃତ ହୁଏ।
କରୋତ୍ଯକାଲଶଯନଜାଗରାଦ୍ଯୈଶ୍ଚ ଦୂଷିତଃ । ଶୂଲଗୁଲ୍ମଗ୍ରହଣ୍ଯାଦୀନ୍ଯକୃତ୍କାମାଶ୍ରଯାନ୍ଗଦାନ୍ ॥ ୧,୧୬୭.
ଅସମୟରେ ଶୋଇବା-ଉଠିବା ଦ୍ୱାରା ଏହା ବିକୃତ ହୋଇ ଶୂଳ, ଗଠି, ଅନ୍ତ୍ର ରୋଗ ଓ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଇଚ୍ଛା ଦ୍ୱାରା ହୁଏଥିବା ରୋଗ ଦେଇଥାଏ।
ଅପାନୋ ରୂକ୍ଷଗୁର୍ଵନ୍ନଵେଗାଘାତାତିଵାହନୈଃ । ଯାନପାନସମୁତ୍ଥାନଚଙ୍କ୍ରମୈଶ୍ଚାତିସେଵିତୈଃ ॥ ୧,୧୬୭.
ଅପାନ ବାୟୁ ଶୁଷ୍କ, ଭାରୀ ଖାଦ୍ୟ, ପ୍ରକୃତିକ ଚାହିଦା ଦମନ, ଅତି ଯାତ୍ରା, ଅତି ଚଳାଚଳ ଓ ଅତିରିକ୍ତ ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ବିକୃତ ହୁଏ।
କୁପିତଃ କୁରୁତେ ରୋଗାନ୍କୃତ୍ସ୍ନାନ୍ ପକ୍ଵାଶଯାଶ୍ରଯାନ୍ । ମୂତ୍ରସୁକ୍ରପ୍ରଦୋଷାର୍ଶୋଗୁଦଭ୍ରଂଶାଦିକାନ୍ବହୂନ୍ ॥ ୧,୧୬୭.
ଏହା ଅଶାନ୍ତ ହେଲେ ତଳ ଉଦରରେ ଥିବା ରୋଗ, ମୁତ୍ର, ଶୁକ୍ର ଦୋଷ, ଅର୍ଶ, ଗୁଦ ଝରିଯିବା ଓ ଅନେକ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରୋଗ ଦେଇଥାଏ।
ସର୍ଵାଙ୍ଗମାତତଂ ସାମଂ ତନ୍ଦ୍ରାସ୍ତୈମିତ୍ଯଗୌରଵୈଃ । ସ୍ନିଗ୍ଧତ୍ଵାଦ୍ବୋଧ କାଲସ୍ଯ ଶୈତ୍ଯଶୋଥାଗ୍ନିହାନଯଃ ॥ ୧,୧୬୭.
ସମଗ୍ର ଶରୀରରେ ଅସୁସ୍ଥତା, ଉଠିବାକୁ ଅଲସ, ଭାର ଲାଗିବା ଓ ଅଳସତା ଛାଇଯାଏ; ତେଲିଆପନ ଓ ବିଳମ୍ବିତ ଉଠିବା ଦ୍ୱାରା ଶୀତ, ଫୁଲା ଓ ଜଠରାଗ୍ନି ହ୍ରାସ ହୁଏ।
କଣ୍ଡୂରୂକ୍ଷାତିନାଶେନ ତଦ୍ଵିଧୋପଶମେନ ଚ । ମୁକ୍ତିଂ ଵିଦ୍ଯାନ୍ନିରାମଂ ତଂ ତନ୍ଦ୍ରାଦୀନାଂ ଵିପର୍ଯଯାତ୍ ॥ ୧,୧୬୭.
ଚୁଲୁକି, ଶୁଷ୍କତା ଓ ନାଶ ହ୍ରାସ କମେଇବା ଓ ଠିକ୍ ଚିକିତ୍ସା ଦ୍ୱାରା ଏହି ରୋଗରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ; ନହେଲେ ଅଳସତା ଓ ଏହା ସହ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରୋଗ ରହିଯାଏ।
ଵାଯୋରାଵରଣଂ ଵାତୋ ବହୁଭେଦଂ ପ୍ରଚକ୍ଷତେ । ପିତ୍ତଲିଙ୍ଗାଵୃତେ ଦାହସ୍ତୃଷ୍ଣା ଶୂଲଂ ଭ୍ରମସ୍ତମଃ ॥ ୧,୧୬୭.
ବାୟୁର ଅବରୋଧ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ହୁଏ; ପିତ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ଥିଲେ ଜଳନ, ତରସ, ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଘୁର୍ଣ୍ଣି ଓ ଅନ୍ଧାର ଲାଗେ।
କଟୁକୋଷ୍ଣାମ୍ଲଲଵଣୈର୍ଵିଦାହଶୀତକାମତା । ଶୈତ୍ଯଗୌରଵଶୂଲାଗ୍ନିକଟ୍ଵାଜ୍ଯପଯସୋଽଧିକମ୍ ॥ ୧,୧୬୭.
ତିକ୍ତ, ଗରମ, ଖଟା ଓ ଲୁଣିଆ ଖାଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଜଳନ ଓ ଶୀତ ଆଶା ହୁଏ; ଶୀତ, ଭାର, ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଅଗ୍ନି ହ୍ରାସ, ତିକ୍ତତା, ଘିଅ ଓ ଖୀର ଅଧିକ ହୁଏ।
ଲଙ୍ଘନାଯାସରୂକ୍ଷୋଷ୍ଣକାମତା ଚ କଫାଵୃତେ । କଫାଵୃତେଽଙ୍ଗମର୍ଦଃ ସ୍ଯାଦ୍ଧୃଲ୍ଲାସୋ ଗୁରୁତାରୁଚିଃ ॥ ୧,୧୬୭.
ଉପବାସ, ଅତି ଶ୍ରମ, ଶୁଷ୍କତା, ତାପ ଓ ତାପ ଆଶା କଫ ଆବୃତ ହେଲେ ହୁଏ; କଫ ଆବୃତ ହେଲେ ଶରୀର ଯନ୍ତ୍ରଣା, ହୃଦୟ କ୍ଲାନ୍ତି, ଭାର ଓ ରୁଚି ହ୍ରାସ ଦେଖାଯାଏ।