ଗରୁଡପୁରାଣମ୍

ସକ୍ଥ୍ଯସ୍ଥୀନି ପ୍ରପୂର୍ଯାନ୍ତଃ ଶ୍ଲେଷ୍ମଣା ସ୍ତମ୍ଭିତେନ ତତ୍ । ତଦାସ୍ଥି ସ୍ନାତି ତେନୋରୋସ୍ତଥା ଶୀତାନିଲେନ ତୁ ॥ ୧,୧୬୬.

ଯେତେବେଳେ କଫ ଉରୁର ହାଡ଼କୁ ଭରି ଏବଂ କଠିନ କରିଦିଏ, ହାଡ଼ ଏବଂ ସ୍ନାୟୁ ପ୍ରଭାବିତ ହୁଏ, ଏବଂ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଉରୁ ଠଣ୍ଡା ହୋଇଯାଏ।

ଶ୍ଯାମାଙ୍ଗମଙ୍ଗସ୍ତୈମିତ୍ଯତନ୍ଦ୍ରାମୂର୍ଛାରୁଚିଜ୍ଵରୈଃ । ତମୂରୁସ୍ତମ୍ଭମିତ୍ଯାହ ବାହ୍ଯଵାତମଥାପରେ ॥ ୧,୧୬୬.

କଳା ଅଙ୍ଗ, କଠିନତା, ଅଳସ୍ୟ, ମୂର୍ଛା, ବେଦନା ଏବଂ ଜ୍ୱର ଥିଲେ, ଏହାକୁ ଉରୁର ଷ୍ଟମ୍ଭ ଭାବେ କୁହାଯାଏ; ଅନ୍ୟେ ଏହାକୁ ବାହ୍ୟ ବାୟୁ ଭାବେ ଚିହ୍ନିଥାନ୍ତି।

ଵାତଶୋଣିତସଂଶୋଥୋ ଜାନୁମଧ୍ଯେ ମହାରୁଜଃ । ଜ୍ଞେଯଃ କ୍ରୋଷ୍ଟୁକଶୀର୍ଷସ୍ତୁ ସ୍ଥୂଲକ୍ରୋଷ୍ଟୁକଶୀର୍ଷଵତ୍ ॥ ୧,୧୬୬.

ବାୟୁ ଏବଂ ରକ୍ତ ଦ୍ୱାରା ହୋଇଥିବା ଉଠା ଜଣୁରେ ଭୟଙ୍କର ବେଦନା ହୋଇଥିଲେ, ଏହାକୁ କ୍ରୋଷ୍ଟୁକଶୀର୍ଷ ଭାବେ ଜଣାଯାଏ, ଯାହା ଏକ ବଡ଼ ଶିଆଳର ମୁଣ୍ଡ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ।

ରୁକ୍ପାଦଵିଷମନ୍ଯସ୍ତେ ଶ୍ରମାଦ୍ଵା ଜାଯତେ ଯଦା । ଵାତେନ ଗୁଲ୍ଫମାକ୍ଷିତ୍ଯ ତମାହୁର୍ଵାତକଣ୍ଟକମ୍ ॥ ୧,୧୬୬.

ପାଦରେ ବେଦନା ଏବଂ ଅସମତା ଶ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ହୋଇଯାଏ, ଏବଂ ବାୟୁ ଗୁଳ୍ଫକୁ ପ୍ରଭାବିତ କଲେ, ଏହାକୁ ବାତକଣ୍ଟକ ଭାବେ କୁହାଯାଏ।

ପାର୍ଷ୍ଣିପ୍ରତ୍ଯଙ୍ଗୁଲୀନାଭୌ କଣ୍ଠେ ଵା ମାରୁତାର୍ଦିତେ । ସତିକ୍ଷେପଂ ନିଗୃହ୍ଣାତି ଗୃଧ୍ରସୀଂ ତାଂ ପ୍ରଚକ୍ଷତେ ॥ ୧,୧୬୬.

ଯେତେବେଳେ ବାୟୁ ପାର୍ଷ୍ଣି, ଆଙ୍ଗୁଳି, ନାଭି କିମ୍ବା କଣ୍ଠକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ, ଏହା ଚଳାଚଳକୁ ବାଧା ଦେଏ; ଏହି ରୋଗକୁ ଗୃଧ୍ରସୀ ଭାବେ ଜଣାଯାଏ।

ହୃଷ୍ଯେତେ ଚରଣୌ ଯସ୍ଯ ଭଵେତାଂ ଚାପି ସୁପ୍ତକୌ । ପାଦହର୍ଷଃ ସ ଵିଜ୍ଞେଯଃ କଫମାରୁତକୋପଜଃ ॥ ୧,୧୬୬.

ଯେତେବେଳେ କାହାର ପାଦ ଉତ୍ସାହିତ କିମ୍ବା ସୁନ୍ନ ହୋଇଯାଏ, ଏହାକୁ ପାଦହର୍ଷ ଭାବେ ଜଣାଯାଏ, ଯାହା କଫ ଏବଂ ବାୟୁ ର ଉତ୍ତେଜନାରୁ ହୁଏ।

ପାଦଯୋଃ କୁରୁତେ ଦାହଂ ପିତ୍ତାସୃକ୍ସହିତୋଽନିଲଃ । ଵିଶେଷତଶ୍ଚଙ୍କ୍ରମତଃ ପାଦଦାହଂ ତମାଦିଶେତ୍ ॥ ୧,୧୬୬.

ଯେତେବେଳେ ବାୟୁ, ପିତ୍ତ ଏବଂ ରକ୍ତ ମିଶି ପାଦରେ ଦାହ ହୁଏ, ବିଶେଷ କରି ଚାଲିବାବେଳେ, ଏହି ପାଦର ଦାହକୁ ଚିହ୍ନିବା ଉଚିତ।

ଶ୍ରୀଗରୁଡମହାପୁରାଣମ୍ ୧୬୭ ଧନ୍ଵନ୍ତରୀରୁଵାଚ । ଵାତରକ୍ତନିଦାନଂ ତେ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ସୁଶ୍ରୁତ ତଚ୍ଛୃଣୁ । ଵିରୁଦ୍ଧାଧ୍ଯଶନକ୍ରୋଧଦିଵାସ୍ଵପ୍ନପ୍ରଜାଗରୈଃ ॥ ୧,୧୬୭.

ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ କହିଲେ, 'ସୁଶ୍ରୁତ, ମୁଁ ତୁମକୁ ବାତରକ୍ତ ର କାରଣ କହିବି, ଶୁଣ। ଏହା ଅନୁଚିତ ଓ ଅତିରିକ୍ତ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବା, କ୍ରୋଧ, ଦିନେ ଶୁଅ, ଓ ରାତିରେ ଜାଗି ରହିବାରୁ ହୁଏ।'

ପ୍ରାଯଶଃ ସୁକୁମାରାଣାଂ ମିଥ୍ଯାହାରଵିହାରିଣାମ୍ । ସ୍ଥୂଲାନାଂ ସୁଖିନାଂ ଚାପି କୁପ୍ଯତେ ଵାତଶୋଣିତମ୍ ॥ ୧,୧୬୭.

ଏହି ବାତରକ୍ତ ସାଧାରଣତଃ ସେମାନଙ୍କୁ ହୁଏ, ଯେଉଁମାନେ ନାଜୁକ, ଭୁଲ ଭାବେ ଖାଇବା ଓ ଚଳାଚଳ କରନ୍ତି, ଅତି ମୋଟା, କିମ୍ବା ଆରାମ ଜୀବନ ଯାପନ କରନ୍ତି।

ଅଗ୍ନିଘାତାଦଶୁଦ୍ଧେଶ୍ଚ ନୃଣାମସୃଜି ଦୂଷିତେ । ଵାତଲୈଃ ଶୀତଲୈର୍ଵାଯୁର୍ଵୃଦ୍ଧଃ କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ଵିମାର୍ଗଗଃ ॥ ୧,୧୬୭.

ଯେତେବେଳେ ଲୋକଙ୍କ ରକ୍ତ ଅଗ୍ନିର ପ୍ରଭାବ କିମ୍ବା ତଦ୍ବିପରୀତ ଶୁଦ୍ଧି ନ ହେବାରୁ ଅଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ, ଏବଂ ବାତ କିମ୍ବା ଢଣ୍ଡା ପବନ ଦ୍ୱାରା ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ବାତ ବଢ଼ିଯାଏ, କ୍ରୋଧିତ ହୁଏ ଓ ଭ୍ରମଣ କରେ।

ତାଦୃଶୈଵାସୃଜା ରୁଦ୍ଧଃ ପ୍ରାକ୍ତଦୈଵ ପ୍ରଦୂଷଯେତ୍ । ତଥା ଵାତୋ ଗୁଦେ ପୀଡାଂ ବଲାସଂ ଵାତଶୋଣିତମ୍ ॥ ୧,୧୬୭.

ଏପରି ଅଶୁଦ୍ଧ ରକ୍ତ ଦ୍ୱାରା ବାତ ବାଧାପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ ପ୍ରଥମେ ଏହାକୁ ଦୂଷିତ କରେ, ପରେ ଗୁଦ ଅଞ୍ଚଳରେ ବେଦନା କିମ୍ବା ବାତରକ୍ତ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ।

ସଂସ୍ତଭ୍ଯ ଜନଯେତ୍ପୂର୍ଵଂ ପଶ୍ଚାତ୍ସର୍ଵତ୍ର ଧାଵତି । ଵିଶେଷାଦ୍ଵମନାଦ୍ଯୈଶ୍ଚ ପ୍ରଲମ୍ବସ୍ତସ୍ଯ ଲକ୍ଷଣମ୍ ॥ ୧,୧୬୭.

ପ୍ରଥମେ ଏହା ଶରୀରକୁ ଜଡ କରେ, ପରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେହରେ ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ; ବିଶେଷକରି ଭାରି ଲାଗିବା, ବାନ୍ତି ହେବା ଭଳି ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ।

ଭଵିଷ୍ଯତଃ କୁଷ୍ଠସମଂ ତଥା ସାମ୍ବୁଦସଂଜ୍ଞକମ୍ । ଜାନୁଜଙ୍ଘୋରୁକଟ୍ଯଂସହସ୍ତପାଦାଙ୍ଗସନ୍ଧିଷୁ ॥ ୧,୧୬୭.

ପରେ ଏହା କୁଷ୍ଠ ର ଭଳି ହୋଇଯାଏ, ଯାହାକୁ ସାମ୍ବୁଦ କୁହାଯାଏ, ଏହା ଘୁଂଡି, ପିଣ୍ଡି, ଉରୁ, କଟି, କାନ୍ଧ, ବାହୁ, ହାତ, ପାଦ ଓ ସନ୍ଧିଗୁଡିକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ।

କଣ୍ଡୂସ୍ଫୁରଣନିସ୍ତୋଦଭେଦଗୌରଵସୁପ୍ତତାଃ । ଭୂତ୍ଵା ଭୂତ୍ଵା ପ୍ରଶାମ୍ଯନ୍ତି ମୁହୁରାଵିର୍ଭଵନ୍ତି ଚ ॥ ୧,୧୬୭.

ଖଜୁଲି, ଫୁଲିଉଠିବା, ଚୁବୁକିବା, ଫାଟିବା, ଭାରି ଲାଗିବା ଓ ଅନୁଭୂତି ହରାଇଯିବା ଲକ୍ଷଣ ଆସିଯାଏ ଓ ଯାଏ, ପୁଣିପୁଣି ଦେଖାଯାଏ।

ପାଦଯୋର୍ମୂଲମାସ୍ଥାଯ କଦାଚିଦ୍ଧସ୍ତଯୋରପି । ଆଖୋରିଵ ଵିଲଂ କ୍ରୁଦ୍ଧଃ କୃତ୍ସ୍ନଂ ଦେହଂ ବିଧାଵତି ॥ ୧,୧୬୭.

କେବେ କେବେ ପାଦ ତଳ କିମ୍ବା ହାତରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ, ଏହା ଦେହରେ ଦେଖାଯାଏ, ଏବଂ ଦୁଷ୍ଟ ଉନ୍ମାଦରେ ଉଠିଯାଏ, ମାନେ ଏକ ଉନ୍ମାଦ ଉନ୍ମାଦ ଉଠିଯାଏ, ଯେପରି ଏକ ଉନ୍ମାଦ ଉଠିଯାଏ।

ତ୍ଵଙ୍ମାଂସାଶ୍ରଯମତ୍ତାନଂ ତତ୍ପୂର୍ଵଂ ଜାଯତେ ତତଃ । କାଲାନ୍ତରେଣ ଗମ୍ଭୀରଂ ସର୍ଵଧାତୂନଭିଦ୍ରଵେତ୍ ॥ ୧,୧୬୭.

ପ୍ରଥମେ ଏହା ଚର୍ମ ଓ ମାଂସରେ ଥାଏ, କିନ୍ତୁ ସମୟ ଯିବା ସହିତ ଗଭୀର ହୋଇ ସମସ୍ତ ଧାତୁକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ।

କଟ୍ଯାଦିସଂଯତସ୍ଥାନେ ତ୍ଵକ୍ତାମ୍ରଶ୍ଯାଵଲୋହିତାଃ । ଶ୍ଵଯଥୁର୍ଗ୍ରଥିତଃ ପାକଃ ସ ଵାଯୁଶ୍ଚାସ୍ଥିମଜ୍ଜସୁ ॥ ୧,୧୬୭.

କଟି ଓ ଏହା ସହ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ଚର୍ମ ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ, କଳା କିମ୍ବା ଲାଲ ହୋଇଯାଏ; ସଫା, ଗଠିଲା ଫୁଲା, ପାକିଯିବା ଦେଖାଯାଏ, ବାତ ଅସ୍ଥି ଓ ମଜ୍ଜାକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ।

ଛିନ୍ଦନ୍ନିଵ ଚରତ୍ଯନ୍ତଶ୍ଚକୀକୁର୍ଵଂଶ୍ଚ ଵେଗଵାନ୍ । କରୋତି ଖଞ୍ଜଂ ପଙ୍ଗୁଂ ଵା ଶରୀରଂ ସର୍ଵତଶ୍ଚରନ୍ ॥ ୧,୧୬୭.

ଭିତରେ ଏହା କାଟୁଥିବା ଭଳି ଚଳିଥାଏ, କ୍ରିକ୍ କ୍ରିକ୍ ଶବ୍ଦ କରେ, ତୀବ୍ର ଗତିରେ ଚଳେ; ଶରୀରରେ ପ୍ରସାରିତ ହେଲେ ଏହା ଲଙ୍ଗଡା କିମ୍ବା ଅସାମର୍ଥ୍ୟ ଦେଇଥାଏ।

ଵାତାଧିକେଽଧିକଂ ତତ୍ର ଶୂଲସ୍ଫୁରଣଭଞ୍ଜନମ୍ । ଶୋଥସ୍ଯ ରୌକ୍ଷ୍ଯଂ କୃଷ୍ଣତ୍ଵଂ ଶ୍ଯାଵତାଵୃଦ୍ଧିହାନଯଃ ॥ ୧,୧୬୭.

ବାତ ଅଧିକ ହେଲେ ଏଠାରେ ତୀବ୍ର ବେଦନା, ଫୁଲିଉଠିବା, ଭାଙ୍ଗିଯିବା ଭଳି ଅନୁଭୂତି, ଫୁଲାରେ ଶୁଷ୍କତା, କଳା ହେବା, ଓ ଅଳ୍ପ କିମ୍ବା ବେଶି ରଙ୍ଗ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୁଏ।

ଧମନ୍ଯଙ୍ଗୁଲିସନ୍ଧୀନାଂ ସଂକୋଚୋଙ୍ଗଗ୍ରହୋ ତିରୁକ୍ । ଶୀତଦ୍ଵେଷାନୁପଶଯୌ ସ୍ତମ୍ଭଵେପଥୁସୁପ୍ତଯଃ ॥ ୧,୧୬୭.

ନଳି, ଆଙ୍ଗୁଠି ଓ ସନ୍ଧିଗୁଡିକୁ ଛୋଟ କରିଦିଏ, ଅଙ୍ଗ ଜଡ ହୁଏ, ଟେଢ଼ା ହୋଇଯାଏ, ଢଣ୍ଡାକୁ ଅପସନ୍ଦ କରେ, ଉଷ୍ଣତାରେ ଆରାମ ମିଳେ, ଶରୀର ଜଡ ହୁଏ, କମ୍ପନ ଓ ସୁନ୍ନ ହେବା ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ।

ରକ୍ତେ ଶୋଥୋଽତିରୁକ୍ତୋଦସ୍ତାମ୍ରାଶ୍ଚିମିଚିମାଯତେ । ସ୍ନିଗ୍ଧରୂକ୍ଷୈଃ ସମଂ ନୈତି କଣ୍ଡୁକ୍ଲେଦସମନ୍ଵିତଃ ॥ ୧,୧୬୭.

ରକ୍ତ ଅଧିକ ହେଲେ ଫୁଲା, ଅତିରିକ୍ତ ଲାଲ ରଙ୍ଗ, ଝିଣ୍ଝିଣି ଲାଗିବା ହୁଏ; ତେଲିଆ କିମ୍ବା ଶୁଷ୍କ ଚିକିତ୍ସାରେ ଆରାମ ମିଳେ ନାହିଁ, ଖଜୁଲି ଓ ଭିଜା ଲକ୍ଷଣ ଥାଏ।

ପିତ୍ତେ ଵିଦାହଃ ସଂମୋହଃ ସ୍ଵାଦୋ ମୂର୍ଛା ମଦସ୍ତୃଷା । ସ୍ପର୍ଶାସହତ୍ଵଂ ରୁଗ୍ରାଵଃ ଶୋଷଃ ପାକୋ ଭୃଶୋଷ୍ମତା ॥ ୧,୧୬୭.

ପିତ୍ତ ଅଧିକ ହେଲେ ଜଳନ, ମୁର୍ଛା, ତିତ୍ତ ରୁଚି, ହୁସ୍ତି ହେବା, ମଦ ଭାବ, ତିବ୍ର ତ୍ରୁଷ୍ଣା, ଛୁଆଁରେ ଅସହ୍ୟତା, ତୀବ୍ର ବେଦନା, ଶୁଷ୍କତା, ପାକିଯିବା ଓ ତୀବ୍ର ଉଷ୍ଣତା ଦେଖାଯାଏ।

କଫେ ସ୍ତୈମିତ୍ଯଗୁରୁତା ସୁପ୍ତିସ୍ନିଗ୍ଧତ୍ଵଶୀତତା । କଣ୍ଡୂର୍ମନ୍ଦା ଚ ରୁଗ୍ଦ୍ବନ୍ଦ୍ଵଂ ସର୍ଵଲିଙ୍ଗଞ୍ଚ ସଂକରାତ୍ ॥ ୧,୧୬୭.

କଫ ଅଧିକ ହେଲେ ଜଡତା, ଭାରି ଲାଗିବା, ଘୁମ, ତେଲିଆପନ, ଢଣ୍ଡା, ମାନ୍ଦ ଖଜୁଲି, ମନ୍ଦ ବେଦନା ହୁଏ; ତିନିଉଟି ଦୋଷ ମିଶିଗଲେ ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ଏକାସାଥିରେ ଦେଖାଯାଏ।

ଏକଦୋଷଞ୍ଚ ସଂସାଧ୍ଯଂ ଯାପ୍ଯଞ୍ଚୈଵ ଦ୍ଵିଦୋଷଜମ୍ । ତ୍ରିଦୋଷଜନ୍ତ୍ଯଜେଦାଶୁ ରକ୍ତପିତ୍ତଂ ସୁଦାରୁଣମ୍ ॥ ୧,୧୬୭.

ଏକ ଦୋଷ ଥିଲେ ଏହାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରିବା, ଦୁଇ ଦୋଷ ଥିଲେ ଏହାକୁ ଅଟକାଇପାରିବା, କିନ୍ତୁ ତିନିଉଟି ଦୋଷ ମିଶିଗଲେ ଏହା ଶୀଘ୍ର ନାଶ କରେ ଓ ଭୟଙ୍କର ରକ୍ତପିତ୍ତ ହୁଏ।

ରକ୍ତମଙ୍ଗେ ନିହନ୍ତ୍ଯାଶୁ ଶାଖାସନ୍ଧିଷୁ ମାରୁତଃ । ନିଵେଶ୍ଯାନ୍ଯୋନ୍ଯମାଵାର୍ଯ ଵେଦନାଭିର୍ହରତ୍ଯସୂନ୍ ॥ ୧,୧୬୭.

ବାତ ଶୀଘ୍ର ଅଙ୍ଗର ରକ୍ତକୁ ଆକ୍ରମଣ କରେ, ବିଶେଷକରି ସନ୍ଧିଗୁଡିକୁ, ନଳିଗୁଡିକୁ ବନ୍ଦ କରିଦିଏ, ତୀବ୍ର ବେଦନା ଦେଇ ଜୀବନ ନେଇଯାଏ।

ଵାଯୌ ପଞ୍ଚାତ୍ମକେ ପ୍ରାଣେ ରୌକ୍ଷ୍ଯାଚ୍ଚାପଲ୍ଯଲଙ୍ଘନୈଃ । ଅତ୍ଯାହାରାଭିଘାତାଚ୍ଚ ଵେଗୋଦୀରଣଚାରଣୈଃ ॥ ୧,୧୬୭.

ପଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ପ୍ରାଣବାୟୁ ଯେତେବେଳେ ଶୁଷ୍କତା, ଅସ୍ଥିରତା, ଅତିରିକ୍ତ ଲାଫ, ଅତି ଖାଇବା, ଚୋଟ ଓ ତିବ୍ର ଗତି ଦ୍ୱାରା ବିକୃତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଏହା ଅଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ।

କୁପିତଶ୍ଚକ୍ଷୁରାଦୀନାମୁପଘାତଂ ପ୍ରକଲ୍ପଯେତ୍ । ପୀନସୋ ଦାହତୃଟ୍କାସଶ୍ଵାସାଦିଶ୍ଚୈଵ ଜାଯତେ ॥ ୧,୧୬୭.

ଏହି ପ୍ରାଣବାୟୁ ଅଶାନ୍ତ ହେଲେ ଚକ୍ଷୁ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ କ୍ଷତି କରେ; ନାକ ବନ୍ଦ, ଜଳନ, ତରସ, କାଶ, ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ ଇତ୍ୟାଦି ରୋଗ ହୁଏ।

କଣ୍ଠରୋଧୋମଲଭ୍ରଂଶଚ୍ଛର୍ଦ୍ଯରୋଚକପୀନସାନ୍ । କୁର୍ଯାଚ୍ଚ ଗଲଗଣ୍ଡଦୀଂସ୍ତଞ୍ଜତ୍ରୁମୂର୍ଧ୍ଵସଂଶ୍ରଯଃ ॥ ୧,୧୬୭.

ଗଳା ବନ୍ଦ ହେବା, ମଲ ହ୍ରାସ, ବାନ୍ତି, ରୁଚି ହ୍ରାସ ଓ ପୀନସ ହୁଏ; ଏହା ଗଳା, ଜଡ଼, ମୁଣ୍ଡ ଓ ଉପର ଅଂଶରେ ଫୁଲା ହେବାକୁ କାରଣ ହୁଏ।

ଵ୍ଯାନୋଽତିଗମନସ୍ନାନକ୍ରୀଡାଵିଷଯଚୋଷ୍ଟିତୈଃ । ଵିରୁଦ୍ଧରୂକ୍ଷଭୀହର୍ଷଵିଷାଦାଦ୍ଯୈଶ୍ଚ ଦୂଷିତଃ ॥ ୧,୧୬୭.

ଅତି ଚଳାଚଳ, ଅତି ସ୍ନାନ, ଖେଳ, ଭୋଗବିଲାସ ଓ ଅନୁଚିତ, ଶୁଷ୍କ, ଭୟ, ଅତି ଖୁସି, ଦୁଃଖ ଇତ୍ୟାଦି ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାନ ବିକୃତ ହୁଏ।