ଗରୁଡପୁରାଣମ୍

ପକ୍ଷମନ୍ଯତରଂ ହନ୍ତି ପକ୍ଷାଘାତଃ ସ ଉଚ୍ଯତେ । କୃତ୍ସ୍ନସ୍ଯ କାଯସ୍ଯାର୍ଧଂ ସ୍ଯାଦକର୍ମଣ୍ଯମଚେତନମ୍ ॥ ୧,୧୬୬.

ଯଦି ଏକ ପକ୍ଷ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ, ଏହାକୁ ପକ୍ଷାଘାତ ଭାବେ କୁହାଯାଏ; ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେହର ଅର୍ଦ୍ଧ ଅକ୍ଷମ ଏବଂ ଅସ୍ପନ୍ଦନ ହୋଇଯାଏ।

ଏକାଙ୍ଗରୋଗତାଂ କେଚିଦନ୍ଯେ କକ୍ଷରୁଜାଂ ଵିଦୁଃ । ସର୍ଵାଙ୍ଗରୋଧଃ ସ୍ତମ୍ଭଶ୍ଚ ସର୍ଵକାଯାଶ୍ରିତେଽନିଲେ ॥ ୧,୧୬୬.

କେହି ଏକ ଅଙ୍ଗର ରୋଗକୁ ଚିହ୍ନିବେ, ଅନ୍ୟେ କେହି କକ୍ଷରୁଜାକୁ ଜାଣିଥାନ୍ତି; ଦେହରେ ବାୟୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବ୍ୟାପିଲେ ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ ଅଚଳ ଏବଂ କଠିନ ହୋଇଯାଏ।

ଶୁଦ୍ଧଵାତକୃତଃ ପକ୍ଷଃ କୃଚ୍ଛ୍ରସାଧ୍ଯତମୋ ମତଃ । କୃଚ୍ଛ୍ରଶ୍ଚାନ୍ଯେନ ସଂସୃଷ୍ଟୋ ଵିଵୃଦ୍ଧଃ କ୍ଷଯହେତୁକଃ ॥ ୧,୧୬୬.

ଶୁଦ୍ଧ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ହୋଇଥିବା ପକ୍ଷାଘାତ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ ମନାଯାଏ; ଅନ୍ୟ କାରଣ ସହିତ ମିଶିଲେ ଏହା ବୃଦ୍ଧି ପାଏ ଏବଂ ଦେହକୁ କ୍ଷୟ କରେ।

ଆମବଦ୍ଧାଯନଃ କୁର୍ଯାତ୍ସଂସ୍ତଭ୍ଯାଙ୍ଗଂ କଫାନ୍ଵିତଃ । ଅସାଧ୍ଯ ଏଵ ସର୍ଵୋ ହି ଭଵେଦ୍ଦଣ୍ଡାପତାନକଃ ॥ ୧,୧୬୬.

ଯେତେବେଳେ ଅପକ୍ୱ ଖାଦ୍ୟ ଏବଂ କଫ ଚ୍ୟାନେଲଗୁଡିକୁ ବନ୍ଦ କରିଦିଏ, ଅଙ୍ଗଗୁଡିକ କଠିନ ହୋଇଯାଏ; ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଦଣ୍ଡାପତାନକ ନାମକ ରୋଗ ସଦା ଅସାଧ୍ୟ ହୋଇଯାଏ।

ଅଂସମୂଲୋତ୍ଥିତୋ ଵାଯୁଃ ଶିରାଃ ସଂକୁଚ୍ଯ ତତ୍ରଗଃ । ବହିଃ ପ୍ରସ୍ଯନ୍ଦିତହରଂ ଜନଯତ୍ଯେଵ ବାହୁକମ୍ ॥ ୧,୧୬୬.

ଯେତେବେଳେ ବାୟୁ କାନ୍ଧର ମୂଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ଶିରାଗୁଡିକୁ ସଂକୁଚିତ କରେ, ଏହା ବାହୁରେ ବାହ୍ୟ ତରଳ ପ୍ରବାହ ଏବଂ ରୋଗ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ।

ତଲଂ ପ୍ରତ୍ଯଙ୍ଗୁଲୀନାଂ ଯଃ କଣ୍ଡରା ବାହୁପୃଷ୍ଠତଃ । ବାହ୍ଵୋଃ କର୍ମକ୍ଷଯକରୀ ଵିପୂଚୀ ଵେତି ସୋଚ୍ଯତେ ॥ ୧,୧୬୬.

ଯେତେବେଳେ ଆଙ୍ଗୁଳିର ତଳ ଏବଂ ବାହୁର ପିଠ ଉପରେ ଥିବା କଣ୍ଡରା ପ୍ରଭାବିତ ହୁଏ, ଏହା ବାହୁର କାର୍ଯ୍ୟ ହ୍ରାସ କରେ; ଏହି ରୋଗକୁ ବିପୁଚୀ ଭାବେ ଜଣାଯାଏ।

ଵାଯୁଃ କଟ୍ଯାଶ୍ରିତଃ ସକ୍ଥ୍ନଃ କଣ୍ଡରାମାକ୍ଷୈପେଦ୍ଯଦା । ତଦା ଖଞ୍ଜୋ ଭଵେଜ୍ଜନ୍ତୁଃ ପଙ୍ଗୁଃ ସକ୍ଥ୍ନୋର୍ଦ୍ଵଯୋର୍ଵଧାତ୍ ॥ ୧,୧୬୬.

ଯେତେବେଳେ ବାୟୁ କଟିରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ ଉରୁର କଣ୍ଡରାକୁ କ୍ଷତି କରେ, ଲୋକ ଖଞ୍ଜ ହୋଇଯାଏ; ଦୁଇ ଉରୁ ପ୍ରଭାବିତ ହେଲେ ସେ ପଙ୍ଗୁ ହୋଇଯାଏ।

କମ୍ପତେ ଗମନାରମ୍ଭେ ଖଞ୍ଜନ୍ନିଵ ଚ ଗଚ୍ଛତି । କଲାଯଖଞ୍ଜଂ ତଂ ଵିଦ୍ଯାନ୍ମୁକ୍ତସନ୍ଧିପ୍ରବନ୍ଧନମ୍ ॥ ୧,୧୬୬.

ଚାଲିବା ଆରମ୍ଭ କରିବାବେଳେ ସେ କମ୍ପିତ ହୁଏ ଏବଂ ଖଞ୍ଜ ଭଳି ଚାଲିଥାଏ; ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ କଳାୟଖଞ୍ଜ ଭାବେ ଜଣାଯାଏ, ଯାହା ସନ୍ଧି ଏବଂ ପ୍ରବନ୍ଧନ ଢିଲା ହୋଇଯାଇଥିବାରୁ ହୁଏ।

ଶୀତୋଷ୍ଣଦ୍ରଵସଂସୁଷ୍କଗୁରୁସ୍ନିଗ୍ଧୈଶ୍ଚ ସେଵିତୈଃ । ଜୀର୍ଣାଜୀର୍ଣେ ତଥାଯାସକ୍ଷୋଭସ୍ନିଗ୍ଧପ୍ରଜାଗରୈଃ ॥ ୧,୧୬୬.

ଠଣ୍ଡା, ଗରମ, ତରଳ, ଶୁଷ୍କ, ଭାରି ଏବଂ ତେଲିଆ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବା, ଜୀର୍ଣ୍ଣ ଅଜୀର୍ଣ୍ଣ ଭଳି, ଶ୍ରମ, ଉତ୍ତେଜନା, ତେଲିଆ ଖାଦ୍ୟ ଏବଂ ଅନିଦ୍ରା ଦ୍ୱାରା—

ଶ୍ଲେଷ୍ମଭେଦଃ ସମଯେ ପରମତ୍ଯର୍ଥସଂଚିତମ୍ । ଅଭିଭୂଯେତରଂ ଦୋଷଂ ଶରୀରଂ ପ୍ରତିପଦ୍ଯତେ ॥ ୧,୧୬୬.

ଯେତେବେଳେ କଫ ନିର୍ଦ୍ଧିଷ୍ଟ ସମୟରେ ଅତିରିକ୍ତ ଭାବେ ସଂଚିତ ହୋଇଯାଏ, ଏହା ଅନ୍ୟ ଦୋଷକୁ ଦମନ କରି ଦେହରେ ବ୍ୟାପିଯାଏ।

ସକ୍ଥ୍ଯସ୍ଥୀନି ପ୍ରପୂର୍ଯାନ୍ତଃ ଶ୍ଲେଷ୍ମଣା ସ୍ତମ୍ଭିତେନ ତତ୍ । ତଦାସ୍ଥି ସ୍ନାତି ତେନୋରୋସ୍ତଥା ଶୀତାନିଲେନ ତୁ ॥ ୧,୧୬୬.

ଯେତେବେଳେ କଫ ଉରୁର ହାଡ଼କୁ ଭରି ଏବଂ କଠିନ କରିଦିଏ, ହାଡ଼ ଏବଂ ସ୍ନାୟୁ ପ୍ରଭାବିତ ହୁଏ, ଏବଂ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଉରୁ ଠଣ୍ଡା ହୋଇଯାଏ।

ଶ୍ଯାମାଙ୍ଗମଙ୍ଗସ୍ତୈମିତ୍ଯତନ୍ଦ୍ରାମୂର୍ଛାରୁଚିଜ୍ଵରୈଃ । ତମୂରୁସ୍ତମ୍ଭମିତ୍ଯାହ ବାହ୍ଯଵାତମଥାପରେ ॥ ୧,୧୬୬.

କଳା ଅଙ୍ଗ, କଠିନତା, ଅଳସ୍ୟ, ମୂର୍ଛା, ବେଦନା ଏବଂ ଜ୍ୱର ଥିଲେ, ଏହାକୁ ଉରୁର ଷ୍ଟମ୍ଭ ଭାବେ କୁହାଯାଏ; ଅନ୍ୟେ ଏହାକୁ ବାହ୍ୟ ବାୟୁ ଭାବେ ଚିହ୍ନିଥାନ୍ତି।

ଵାତଶୋଣିତସଂଶୋଥୋ ଜାନୁମଧ୍ଯେ ମହାରୁଜଃ । ଜ୍ଞେଯଃ କ୍ରୋଷ୍ଟୁକଶୀର୍ଷସ୍ତୁ ସ୍ଥୂଲକ୍ରୋଷ୍ଟୁକଶୀର୍ଷଵତ୍ ॥ ୧,୧୬୬.

ବାୟୁ ଏବଂ ରକ୍ତ ଦ୍ୱାରା ହୋଇଥିବା ଉଠା ଜଣୁରେ ଭୟଙ୍କର ବେଦନା ହୋଇଥିଲେ, ଏହାକୁ କ୍ରୋଷ୍ଟୁକଶୀର୍ଷ ଭାବେ ଜଣାଯାଏ, ଯାହା ଏକ ବଡ଼ ଶିଆଳର ମୁଣ୍ଡ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ।

ରୁକ୍ପାଦଵିଷମନ୍ଯସ୍ତେ ଶ୍ରମାଦ୍ଵା ଜାଯତେ ଯଦା । ଵାତେନ ଗୁଲ୍ଫମାକ୍ଷିତ୍ଯ ତମାହୁର୍ଵାତକଣ୍ଟକମ୍ ॥ ୧,୧୬୬.

ପାଦରେ ବେଦନା ଏବଂ ଅସମତା ଶ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ହୋଇଯାଏ, ଏବଂ ବାୟୁ ଗୁଳ୍ଫକୁ ପ୍ରଭାବିତ କଲେ, ଏହାକୁ ବାତକଣ୍ଟକ ଭାବେ କୁହାଯାଏ।

ପାର୍ଷ୍ଣିପ୍ରତ୍ଯଙ୍ଗୁଲୀନାଭୌ କଣ୍ଠେ ଵା ମାରୁତାର୍ଦିତେ । ସତିକ୍ଷେପଂ ନିଗୃହ୍ଣାତି ଗୃଧ୍ରସୀଂ ତାଂ ପ୍ରଚକ୍ଷତେ ॥ ୧,୧୬୬.

ଯେତେବେଳେ ବାୟୁ ପାର୍ଷ୍ଣି, ଆଙ୍ଗୁଳି, ନାଭି କିମ୍ବା କଣ୍ଠକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ, ଏହା ଚଳାଚଳକୁ ବାଧା ଦେଏ; ଏହି ରୋଗକୁ ଗୃଧ୍ରସୀ ଭାବେ ଜଣାଯାଏ।

ହୃଷ୍ଯେତେ ଚରଣୌ ଯସ୍ଯ ଭଵେତାଂ ଚାପି ସୁପ୍ତକୌ । ପାଦହର୍ଷଃ ସ ଵିଜ୍ଞେଯଃ କଫମାରୁତକୋପଜଃ ॥ ୧,୧୬୬.

ଯେତେବେଳେ କାହାର ପାଦ ଉତ୍ସାହିତ କିମ୍ବା ସୁନ୍ନ ହୋଇଯାଏ, ଏହାକୁ ପାଦହର୍ଷ ଭାବେ ଜଣାଯାଏ, ଯାହା କଫ ଏବଂ ବାୟୁ ର ଉତ୍ତେଜନାରୁ ହୁଏ।

ପାଦଯୋଃ କୁରୁତେ ଦାହଂ ପିତ୍ତାସୃକ୍ସହିତୋଽନିଲଃ । ଵିଶେଷତଶ୍ଚଙ୍କ୍ରମତଃ ପାଦଦାହଂ ତମାଦିଶେତ୍ ॥ ୧,୧୬୬.

ଯେତେବେଳେ ବାୟୁ, ପିତ୍ତ ଏବଂ ରକ୍ତ ମିଶି ପାଦରେ ଦାହ ହୁଏ, ବିଶେଷ କରି ଚାଲିବାବେଳେ, ଏହି ପାଦର ଦାହକୁ ଚିହ୍ନିବା ଉଚିତ।

ଶ୍ରୀଗରୁଡମହାପୁରାଣମ୍ ୧୬୭ ଧନ୍ଵନ୍ତରୀରୁଵାଚ । ଵାତରକ୍ତନିଦାନଂ ତେ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ସୁଶ୍ରୁତ ତଚ୍ଛୃଣୁ । ଵିରୁଦ୍ଧାଧ୍ଯଶନକ୍ରୋଧଦିଵାସ୍ଵପ୍ନପ୍ରଜାଗରୈଃ ॥ ୧,୧୬୭.

ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ କହିଲେ, 'ସୁଶ୍ରୁତ, ମୁଁ ତୁମକୁ ବାତରକ୍ତ ର କାରଣ କହିବି, ଶୁଣ। ଏହା ଅନୁଚିତ ଓ ଅତିରିକ୍ତ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବା, କ୍ରୋଧ, ଦିନେ ଶୁଅ, ଓ ରାତିରେ ଜାଗି ରହିବାରୁ ହୁଏ।'

ପ୍ରାଯଶଃ ସୁକୁମାରାଣାଂ ମିଥ୍ଯାହାରଵିହାରିଣାମ୍ । ସ୍ଥୂଲାନାଂ ସୁଖିନାଂ ଚାପି କୁପ୍ଯତେ ଵାତଶୋଣିତମ୍ ॥ ୧,୧୬୭.

ଏହି ବାତରକ୍ତ ସାଧାରଣତଃ ସେମାନଙ୍କୁ ହୁଏ, ଯେଉଁମାନେ ନାଜୁକ, ଭୁଲ ଭାବେ ଖାଇବା ଓ ଚଳାଚଳ କରନ୍ତି, ଅତି ମୋଟା, କିମ୍ବା ଆରାମ ଜୀବନ ଯାପନ କରନ୍ତି।

ଅଗ୍ନିଘାତାଦଶୁଦ୍ଧେଶ୍ଚ ନୃଣାମସୃଜି ଦୂଷିତେ । ଵାତଲୈଃ ଶୀତଲୈର୍ଵାଯୁର୍ଵୃଦ୍ଧଃ କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ଵିମାର୍ଗଗଃ ॥ ୧,୧୬୭.

ଯେତେବେଳେ ଲୋକଙ୍କ ରକ୍ତ ଅଗ୍ନିର ପ୍ରଭାବ କିମ୍ବା ତଦ୍ବିପରୀତ ଶୁଦ୍ଧି ନ ହେବାରୁ ଅଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ, ଏବଂ ବାତ କିମ୍ବା ଢଣ୍ଡା ପବନ ଦ୍ୱାରା ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ବାତ ବଢ଼ିଯାଏ, କ୍ରୋଧିତ ହୁଏ ଓ ଭ୍ରମଣ କରେ।

ତାଦୃଶୈଵାସୃଜା ରୁଦ୍ଧଃ ପ୍ରାକ୍ତଦୈଵ ପ୍ରଦୂଷଯେତ୍ । ତଥା ଵାତୋ ଗୁଦେ ପୀଡାଂ ବଲାସଂ ଵାତଶୋଣିତମ୍ ॥ ୧,୧୬୭.

ଏପରି ଅଶୁଦ୍ଧ ରକ୍ତ ଦ୍ୱାରା ବାତ ବାଧାପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ ପ୍ରଥମେ ଏହାକୁ ଦୂଷିତ କରେ, ପରେ ଗୁଦ ଅଞ୍ଚଳରେ ବେଦନା କିମ୍ବା ବାତରକ୍ତ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ।

ସଂସ୍ତଭ୍ଯ ଜନଯେତ୍ପୂର୍ଵଂ ପଶ୍ଚାତ୍ସର୍ଵତ୍ର ଧାଵତି । ଵିଶେଷାଦ୍ଵମନାଦ୍ଯୈଶ୍ଚ ପ୍ରଲମ୍ବସ୍ତସ୍ଯ ଲକ୍ଷଣମ୍ ॥ ୧,୧୬୭.

ପ୍ରଥମେ ଏହା ଶରୀରକୁ ଜଡ କରେ, ପରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେହରେ ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ; ବିଶେଷକରି ଭାରି ଲାଗିବା, ବାନ୍ତି ହେବା ଭଳି ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ।

ଭଵିଷ୍ଯତଃ କୁଷ୍ଠସମଂ ତଥା ସାମ୍ବୁଦସଂଜ୍ଞକମ୍ । ଜାନୁଜଙ୍ଘୋରୁକଟ୍ଯଂସହସ୍ତପାଦାଙ୍ଗସନ୍ଧିଷୁ ॥ ୧,୧୬୭.

ପରେ ଏହା କୁଷ୍ଠ ର ଭଳି ହୋଇଯାଏ, ଯାହାକୁ ସାମ୍ବୁଦ କୁହାଯାଏ, ଏହା ଘୁଂଡି, ପିଣ୍ଡି, ଉରୁ, କଟି, କାନ୍ଧ, ବାହୁ, ହାତ, ପାଦ ଓ ସନ୍ଧିଗୁଡିକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ।

କଣ୍ଡୂସ୍ଫୁରଣନିସ୍ତୋଦଭେଦଗୌରଵସୁପ୍ତତାଃ । ଭୂତ୍ଵା ଭୂତ୍ଵା ପ୍ରଶାମ୍ଯନ୍ତି ମୁହୁରାଵିର୍ଭଵନ୍ତି ଚ ॥ ୧,୧୬୭.

ଖଜୁଲି, ଫୁଲିଉଠିବା, ଚୁବୁକିବା, ଫାଟିବା, ଭାରି ଲାଗିବା ଓ ଅନୁଭୂତି ହରାଇଯିବା ଲକ୍ଷଣ ଆସିଯାଏ ଓ ଯାଏ, ପୁଣିପୁଣି ଦେଖାଯାଏ।

ପାଦଯୋର୍ମୂଲମାସ୍ଥାଯ କଦାଚିଦ୍ଧସ୍ତଯୋରପି । ଆଖୋରିଵ ଵିଲଂ କ୍ରୁଦ୍ଧଃ କୃତ୍ସ୍ନଂ ଦେହଂ ବିଧାଵତି ॥ ୧,୧୬୭.

କେବେ କେବେ ପାଦ ତଳ କିମ୍ବା ହାତରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ, ଏହା ଦେହରେ ଦେଖାଯାଏ, ଏବଂ ଦୁଷ୍ଟ ଉନ୍ମାଦରେ ଉଠିଯାଏ, ମାନେ ଏକ ଉନ୍ମାଦ ଉନ୍ମାଦ ଉଠିଯାଏ, ଯେପରି ଏକ ଉନ୍ମାଦ ଉଠିଯାଏ।

ତ୍ଵଙ୍ମାଂସାଶ୍ରଯମତ୍ତାନଂ ତତ୍ପୂର୍ଵଂ ଜାଯତେ ତତଃ । କାଲାନ୍ତରେଣ ଗମ୍ଭୀରଂ ସର୍ଵଧାତୂନଭିଦ୍ରଵେତ୍ ॥ ୧,୧୬୭.

ପ୍ରଥମେ ଏହା ଚର୍ମ ଓ ମାଂସରେ ଥାଏ, କିନ୍ତୁ ସମୟ ଯିବା ସହିତ ଗଭୀର ହୋଇ ସମସ୍ତ ଧାତୁକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ।

କଟ୍ଯାଦିସଂଯତସ୍ଥାନେ ତ୍ଵକ୍ତାମ୍ରଶ୍ଯାଵଲୋହିତାଃ । ଶ୍ଵଯଥୁର୍ଗ୍ରଥିତଃ ପାକଃ ସ ଵାଯୁଶ୍ଚାସ୍ଥିମଜ୍ଜସୁ ॥ ୧,୧୬୭.

କଟି ଓ ଏହା ସହ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ଚର୍ମ ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ, କଳା କିମ୍ବା ଲାଲ ହୋଇଯାଏ; ସଫା, ଗଠିଲା ଫୁଲା, ପାକିଯିବା ଦେଖାଯାଏ, ବାତ ଅସ୍ଥି ଓ ମଜ୍ଜାକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ।

ଛିନ୍ଦନ୍ନିଵ ଚରତ୍ଯନ୍ତଶ୍ଚକୀକୁର୍ଵଂଶ୍ଚ ଵେଗଵାନ୍ । କରୋତି ଖଞ୍ଜଂ ପଙ୍ଗୁଂ ଵା ଶରୀରଂ ସର୍ଵତଶ୍ଚରନ୍ ॥ ୧,୧୬୭.

ଭିତରେ ଏହା କାଟୁଥିବା ଭଳି ଚଳିଥାଏ, କ୍ରିକ୍ କ୍ରିକ୍ ଶବ୍ଦ କରେ, ତୀବ୍ର ଗତିରେ ଚଳେ; ଶରୀରରେ ପ୍ରସାରିତ ହେଲେ ଏହା ଲଙ୍ଗଡା କିମ୍ବା ଅସାମର୍ଥ୍ୟ ଦେଇଥାଏ।

ଵାତାଧିକେଽଧିକଂ ତତ୍ର ଶୂଲସ୍ଫୁରଣଭଞ୍ଜନମ୍ । ଶୋଥସ୍ଯ ରୌକ୍ଷ୍ଯଂ କୃଷ୍ଣତ୍ଵଂ ଶ୍ଯାଵତାଵୃଦ୍ଧିହାନଯଃ ॥ ୧,୧୬୭.

ବାତ ଅଧିକ ହେଲେ ଏଠାରେ ତୀବ୍ର ବେଦନା, ଫୁଲିଉଠିବା, ଭାଙ୍ଗିଯିବା ଭଳି ଅନୁଭୂତି, ଫୁଲାରେ ଶୁଷ୍କତା, କଳା ହେବା, ଓ ଅଳ୍ପ କିମ୍ବା ବେଶି ରଙ୍ଗ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୁଏ।