ଗରୁଡପୁରାଣମ୍

ଅଧଃ ପ୍ରତିହତୋ ଵାଯୁର୍ଵ୍ରଜେଦୂର୍ଧ୍ଵଂ ଯଦା ପୁନଃ । ତଦାଵଷ୍ଟଭ୍ଯ ହୃଦଯଂ ଶିରଃ ଶଙ୍ଖୌ ଚ ପୀଡଯେତ୍ ॥ ୧,୧୬୬.

ବାୟୁ ତଳେ ଅଟକି ଥିଲେ ଏବଂ ପୁନି ଉପରକୁ ଯାଏ, ତେବେ ହୃଦୟକୁ ଚାପ ଦେଏ ଓ ମୁଣ୍ଡ ଓ କନପଟିରେ ବେଦନା ହୁଏ।

ସକ୍ଷିପେତ୍ପରିତୋ ଗାତ୍ରଂ ହନୁଂ ଵା ଚାସ୍ଯ ନାମଯତ୍ । କୃଚ୍ଛ୍ରାଦୁଚ୍ଛ୍ଵସିତଂ ଚାପି ନିମୀଲନ୍ନଯନଦ୍ଵଯମ୍ ॥ ୧,୧୬୬.

ସେ ଦେହକୁ ଚାରିପାଖରେ ହେଲାଇପାରେ, କିମ୍ବା ଜବାକୁ ଭାଙ୍ଗିପାରେ, ବଡ଼ କଷ୍ଟରେ ଶ୍ୱାସ ନିଅନ୍ତି, ଦୁଇ ଆଖି ବନ୍ଦ କରିଦେଇପାରେ।

କପୋତ ଇଵ କୂଜେଚ୍ଚ ନିଃ ସଂଗଃ ସୋପତନ୍ତ୍ରକଃ । ସ ଏଵ ଵାମନାସାଯାଂ ଯୁକ୍ତସ୍ତୁ ମରୁତା ହୃଦି ॥ ୧,୧୬୬.

ଉଲ୍ଲାସ ନଥିବା, ଅଙ୍ଗଗୁଡିକ ଶିଥିଳ ହୋଇ, ଗୁରୁତ୍ୱ ହୀନ ହେଇ, ସେ ପରେ ଗୁଗୁରି କପୋତ ପରି ଶବ୍ଦ କରିପାରେ। ନାକର ମୂଳରେ ବାୟୁ ରହିଲେ, ହୃଦୟରେ ବସିଯାଏ।

ପ୍ରାପ୍ନୋତି ଚ ମୁହୁଃ ସ୍ଵାସ୍ଥ୍ଯଂ ମୁହୁରସ୍ଵାସ୍ଥ୍ଯଵାନ୍ଭଵେତ୍ । ଅଭିଘାତସମୁତ୍ଥଶ୍ଚ ଦୁଶ୍ଚିକିତ୍ସ୍ଯତମୋ ମତଃ ॥ ୧,୧୬୬.

ସେ ଏକାଧିକ ଥର ସ୍ୱସ୍ଥତା ଅନୁଭବ କରେ, ପୁନି ଅସ୍ୱସ୍ଥ ହୋଇଯାଏ; ଚୋଟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏହି ଅବସ୍ଥା ଚିକିତ୍ସାରେ ଅତି କଷ୍ଟକର ମନାଯାଏ।

ସ୍ଵେଦସ୍ତମ୍ଭଂ ତଦା ତସ୍ଯ ଵାଯୁଶ୍ଛିନ୍ନତନୁର୍ଯଦା । ଵ୍ଯାପ୍ନୋତି ସକଲଂ ଦେହଂ ଯତ୍ର ଚାଯାମ୍ଯତେ ପୁନଃ ॥ ୧,୧୬୬.

ସେତେବେଳେ ଶରୀରରେ ପସିନା ଜମି ଶିଥିଳତା ଆସେ; ବାୟୁ ତାହାର ଆକୃତି ହରାଇ ଶରୀରରେ ବ୍ୟାପି ଯାଏ, ତେବେ ପୁନି ଶରୀର ଶିଥିଳ ହୋଇଯାଏ।

ଅନ୍ତର୍ଧାନ୍ତୁଗତଶ୍ଚୈଵ ଵେଗସ୍ତମ୍ଭଂ ଚ ନେତ୍ରଯୋଃ । କରୋତି ଜୃମ୍ଭାଂ ସଦନଂ ଦଶନାନାଂ ହତୋଦ୍ଯମମ୍ ॥ ୧,୧୬୬.

ଶକ୍ତି ଭିତରେ ଗଲାପରେ, ଦୁଇ ଆଖିରେ ଶିଥିଳତା ଆସେ, ହାଁତି ଆସେ, ଦାନ୍ତ ଶିଥିଳ ହୋଇଯାଏ, ଚେଷ୍ଟା କମିଯାଏ।

ପାର୍ଶ୍ଵଯୋର୍ଵେଦନାଂ ବାହ୍ଯାଂ ହନୁପୃଷ୍ଠସିରୋଗ୍ରହମ୍ । ଦେହସ୍ଯ ବହିରାଯାମଂ ପୃଷ୍ଠତୋ ହୃଦଯେ ଶିରଃ ॥ ୧,୧୬୬.

ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ବାହ୍ୟ ଯନ୍ତ୍ରଣା ହୁଏ, ଜବା, ପିଠ, ମୁଣ୍ଡ ଶିଥିଳ ହୋଇଯାଏ; ଶରୀର ବାହାରକୁ ଏଲାଇଯାଏ, ପିଠ, ହୃଦୟ ଓ ମୁଣ୍ଡରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ହୁଏ।

ଉରଶ୍ଚୋତ୍କ୍ଷିପ୍ଯତେ ତତ୍ର ସ୍କନ୍ଧୋ ଵା ନାମ୍ଯତେ ତଦା । ଦନ୍ତେଷ୍ଵାସ୍ଯେ ଚ ଵୈଵର୍ଣ୍ଯଂ ହ୍ଯସ୍ଵେଦସ୍ତତ୍ର ଗାତ୍ରତଃ ॥ ୧,୧୬୬.

ସେତେବେଳେ ଛାତି ଉଠିଯାଏ, କିମ୍ବା କନ୍ଧ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ; ଦାନ୍ତ ଓ ମୁଖ ରଙ୍ଗ ହରାଇଯାଏ, ଶରୀରରେ ପସିନା ନଥାଏ।

ବାହ୍ଯାଯାମଂ ହନୁସ୍ତମ୍ଭଂ ବ୍ରଵତେ ଵାତରୋଗିଣମ୍ । ଵିଣ୍ମୂତ୍ରମସୃଜଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ସସମୀରସମୀରଣାଃ? ॥ ୧,୧୬୬.

ବାହ୍ୟ ଏଲାଇବା, ଜବାର ଶିଥିଳତା, ଏହି ଲକ୍ଷଣଗୁଡିକ ବାୟୁ ରୋଗୀଙ୍କୁ କୁହାଯାଏ; ବାୟୁ ମଳ ଓ ମୂତ୍ର ସହ ଚଳିଲେ, ଏହି ପ୍ରଭାବ ଦେଖାଯାଏ।

ଆଯଚ୍ଛନ୍ତି ତନୋର୍ଦେଷାଃ ସର୍ଵମାପାଦମସ୍ତକମ୍ । ତିଷ୍ଠତଃ ପାଣ୍ଡୁମାତ୍ରସ୍ଯ ଵ୍ରଣାଯାମଃ ସୁଵର୍ଧିତଃ ॥ ୧,୧୬୬.

ଏହି ରୋଗଗୁଡିକ ଶରୀରର ଚୁଆଁଠୁ ମୁଣ୍ଡ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାପିଯାଏ; ଯିଏ ଫିକା ହୋଇ ରହିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଘା ଫୁଲିଯାଏ।

ଗାତ୍ରଵେଗେ ଭଵେତ୍ସ୍ଵାସ୍ଥ୍ଯଂ ସର୍ଵେଷ୍ଵାକ୍ଷେପଣେନ ତତ୍ । ଜିହ୍ଵାଵିଲେଖନାଦୁଷ୍ଣଭକ୍ଷଣାଦତିମାନତଃ ॥ ୧,୧୬୬.

ଅଙ୍ଗରେ ଶକ୍ତି ବଢିଲେ, ଏହି ଉପାୟଗୁଡିକ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱସ୍ଥତା ଫେରିଯାଏ: ଜିହ୍ବା ଚାଟିବା, ଉତ୍ତପ୍ତ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବା, ଅତି ଅଭିମାନ।

କୁପିତୋ ହନୁମୂଲସ୍ଥଃ ସ୍ତମ୍ଭଯିତ୍ଵାନିଲୋ ହନୁମ୍ । କରୋତି ଵିଵୃତାସ୍ଯତ୍ଵମଥଵା ସଂଵୃତାସ୍ଯତାମ୍ ॥ ୧,୧୬୬.

ବାୟୁ ଜବାର ମୂଳରେ ରହି ଚିଢ଼ିଲେ, ଜବାକୁ ଶିଥିଳ କରେ; ଏହା ମୁଖକୁ ଖୋଲା କିମ୍ବା ବନ୍ଦ କରିଦେଇପାରେ।

ହନସ୍ତମ୍ଭଃ ସ ତେନ ସ୍ଯାତ୍କୃଚ୍ଛ୍ରାଚ୍ଚର୍ଵଣଭାଷଣମ୍ । ଵାଗ୍ଵାଦିନୀ ଶିରାସ୍ତମ୍ଭୋ ଜିହ୍ଵାଂ ସ୍ତମ୍ଭଯତେଽନିଲଃ ॥ ୧,୧୬୬.

ଏହିପରି ଜବା ଶିଥିଳ ହୋଇଯାଏ, ଚବା ଓ କଥା କହିବା କଷ୍ଟକର ହୋଇଯାଏ; ବାୟୁ ଭାଷାର ଶିରାକୁ ଶିଥିଳ କରିଲେ, ଜିହ୍ବା ଅଚଳ ହୋଇଯାଏ।

ଜିହ୍ଵାସ୍ତମ୍ଭଃ ସ ତେନାନ୍ନପାନଵାକ୍ଯେଷ୍ଵନୀଶତା । ଶିରସା ଭାରହରଣାଦତିହାସ୍ଯପ୍ରଭାଷଣାତ୍ ॥ ୧,୧୬୬.

ଏହିପରି ଜିହ୍ବା ଶିଥିଳ ହୋଇଯାଏ, ଖାଇବା, ପିଇବା, କଥା କହିବାରେ ଅସମର୍ଥତା ଆସେ; ମୁଣ୍ଡରେ ଭାର ବହିବା, ଅତି ହସିବା କିମ୍ବା ବେସି କଥା କହିବାରୁ।

ଵିଷମାଦୁପଧାନାଚ୍ଚ କଠିନାନାଂ ଚ ଚର୍ଵଣାତ୍ । ଵାଯୁର୍ଵିଵର୍ଧତେ ତୈଶ୍ଚ ଵାତୂଲୈରୂର୍ଧ୍ଵମାସ୍ଥିତଃ ॥ ୧,୧୬୬.

ଅସମତଳ ତକିଆ ବ୍ୟବହାର କରିବା କିମ୍ବା କଠିନ ଜିନିଷ ଚବାଇବାରୁ ବାୟୁ ବଢ଼ିଯାଏ; ଯେଉଁମାନେ ବାୟୁ ରୋଗରେ ପୀଡିତ, ସେମାନଙ୍କରେ ଏହା ଉପରକୁ ଉଠିଯାଏ।

ଵକ୍ରୀକରୋତି ଵକ୍ତ୍ରଂ ଚ ହ୍ଯୁଚ୍ଚୈର୍ହସିତମୀକ୍ଷିତମ୍ । ତତୋଽସ୍ଯ କୁରୁତେ ମୃଦ୍ଵୀଂ ଵାକ୍ଶକ୍ତିଂ ସ୍ତବ୍ଧନେତ୍ରତାମ୍ ॥ ୧,୧୬୬.

ଏହା ମୁଖକୁ ବାକା କରିଦେଏ, ଉଚ୍ଚ ହସ ଓ ଦୃଢ଼ ଦୃଷ୍ଟି ଆଣେ; ପରେ ଭାଷା ଶକ୍ତି କମିଯାଏ, ଆଖି ଶିଥିଳ ହୋଇଯାଏ।

ଦନ୍ତଚାଲଂ ସ୍ଵରଭ୍ରଂଶଃ ଶ୍ରୁତିହାନୀକ୍ଷିତଗ୍ରହୌ । ଗନ୍ଧାଜ୍ଞାନଂ ସ୍ମୃତିଧ୍ଵଂସସ୍ତ୍ରାସଃ ଶ୍ଵାସଶ୍ଚ ଜାଯତେ ॥ ୧,୧୬୬.

ଦାନ୍ତ ଚରଚର କରେ, ଶବ୍ଦ ହରାଯାଏ, ଶୁଣିବାର ଶକ୍ତି କମିଯାଏ, ଦୃଷ୍ଟି ଅସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ, ଗନ୍ଧ ଅନୁଭବ ନଥାଏ, ସ୍ମୃତି ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ, ଭୟ ଆସେ, ଶ୍ୱାସ ନିଅନ୍ତି କଷ୍ଟକର ହୋଇଯାଏ।

ନିଷ୍ଠୀଵଃ ପାର୍ଶ୍ଵତୋଦଶ୍ଚ ହ୍ଯେକସ୍ଯାକ୍ଷ୍ଣୋ ନିମୀଲନମ୍ । ଜତ୍ରୋରୂର୍ଧ୍ଵଂ ରୁଜସ୍ତୀଵ୍ରାଃ ଶରୀରାର୍ଧଧରୋଽପି ଵା ॥ ୧,୧୬୬.

ଉକି ଦେଇବା, ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଏକ ଆଖି ବନ୍ଦ କରିବା, ଗଳାର ଉପରେ ତୀବ୍ର ଯନ୍ତ୍ରଣା, କିମ୍ବା ଶରୀରର ଅଧା ଅଂଶ ଅଚଳ ହୋଇଯାଏ।

ତମାହୁରର୍ଦିତଂ କେଚିଦେକାଙ୍ଗମଥ ଚାପରେ । ରକ୍ତମାଶ୍ରିତ୍ଯ ଚ ଶିରାଃ କୁର୍ଯାନ୍ମୂର୍ଧଧରାଃ ଶିରାଃ? ॥ ୧,୧୬୬.

କିଛି ଏହାକୁ ଅର୍ଦ୍ଧାଙ୍ଗ ରୋଗ କୁହନ୍ତି, ଅନ୍ୟେ ଏକାଙ୍ଗ ରୋଗ କୁହନ୍ତି; ରକ୍ତରେ ନିର୍ଭର କରିଥିବା ଶିରାଗୁଡିକ ପ୍ରଭାବିତ ହେଲେ, ମୁଣ୍ଡର ଶିରା ଅସୁସ୍ଥ ହୋଇଯାଏ।

ରୂକ୍ଷଃ ସଵେଦନଃ କୃଷ୍ଣଃ ସୋଽସାଧ୍ଯଃ ସ୍ଯାଚ୍ଛିରୋଗ୍ରହଃ । ତନୁଂ ଗୃହୀତ୍ଵା ଵାଯୁଶ୍ଚ ସ୍ନାଯୁସ୍ତଥୈଵ ଚ ॥ ୧,୧୬୬.

ଯେତେବେଳେ ଦେହ କଠିନ, ବେଦନାଦାୟକ ଏବଂ କଳା ହୋଇଯାଏ, ଏହାକୁ ଅସାଧ୍ୟ ମନାଯାଏ ଏବଂ ମୁଣ୍ଡକୁ ଲଗିଥାଏ; ବାୟୁ, ସ୍ନାୟୁ ଏବଂ ଦେହ ସମସ୍ତେ ପ୍ରଭାବିତ ହୁଅନ୍ତି।

ପକ୍ଷମନ୍ଯତରଂ ହନ୍ତି ପକ୍ଷାଘାତଃ ସ ଉଚ୍ଯତେ । କୃତ୍ସ୍ନସ୍ଯ କାଯସ୍ଯାର୍ଧଂ ସ୍ଯାଦକର୍ମଣ୍ଯମଚେତନମ୍ ॥ ୧,୧୬୬.

ଯଦି ଏକ ପକ୍ଷ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ, ଏହାକୁ ପକ୍ଷାଘାତ ଭାବେ କୁହାଯାଏ; ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେହର ଅର୍ଦ୍ଧ ଅକ୍ଷମ ଏବଂ ଅସ୍ପନ୍ଦନ ହୋଇଯାଏ।

ଏକାଙ୍ଗରୋଗତାଂ କେଚିଦନ୍ଯେ କକ୍ଷରୁଜାଂ ଵିଦୁଃ । ସର୍ଵାଙ୍ଗରୋଧଃ ସ୍ତମ୍ଭଶ୍ଚ ସର୍ଵକାଯାଶ୍ରିତେଽନିଲେ ॥ ୧,୧୬୬.

କେହି ଏକ ଅଙ୍ଗର ରୋଗକୁ ଚିହ୍ନିବେ, ଅନ୍ୟେ କେହି କକ୍ଷରୁଜାକୁ ଜାଣିଥାନ୍ତି; ଦେହରେ ବାୟୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବ୍ୟାପିଲେ ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ ଅଚଳ ଏବଂ କଠିନ ହୋଇଯାଏ।

ଶୁଦ୍ଧଵାତକୃତଃ ପକ୍ଷଃ କୃଚ୍ଛ୍ରସାଧ୍ଯତମୋ ମତଃ । କୃଚ୍ଛ୍ରଶ୍ଚାନ୍ଯେନ ସଂସୃଷ୍ଟୋ ଵିଵୃଦ୍ଧଃ କ୍ଷଯହେତୁକଃ ॥ ୧,୧୬୬.

ଶୁଦ୍ଧ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ହୋଇଥିବା ପକ୍ଷାଘାତ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ ମନାଯାଏ; ଅନ୍ୟ କାରଣ ସହିତ ମିଶିଲେ ଏହା ବୃଦ୍ଧି ପାଏ ଏବଂ ଦେହକୁ କ୍ଷୟ କରେ।

ଆମବଦ୍ଧାଯନଃ କୁର୍ଯାତ୍ସଂସ୍ତଭ୍ଯାଙ୍ଗଂ କଫାନ୍ଵିତଃ । ଅସାଧ୍ଯ ଏଵ ସର୍ଵୋ ହି ଭଵେଦ୍ଦଣ୍ଡାପତାନକଃ ॥ ୧,୧୬୬.

ଯେତେବେଳେ ଅପକ୍ୱ ଖାଦ୍ୟ ଏବଂ କଫ ଚ୍ୟାନେଲଗୁଡିକୁ ବନ୍ଦ କରିଦିଏ, ଅଙ୍ଗଗୁଡିକ କଠିନ ହୋଇଯାଏ; ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଦଣ୍ଡାପତାନକ ନାମକ ରୋଗ ସଦା ଅସାଧ୍ୟ ହୋଇଯାଏ।

ଅଂସମୂଲୋତ୍ଥିତୋ ଵାଯୁଃ ଶିରାଃ ସଂକୁଚ୍ଯ ତତ୍ରଗଃ । ବହିଃ ପ୍ରସ୍ଯନ୍ଦିତହରଂ ଜନଯତ୍ଯେଵ ବାହୁକମ୍ ॥ ୧,୧୬୬.

ଯେତେବେଳେ ବାୟୁ କାନ୍ଧର ମୂଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ଶିରାଗୁଡିକୁ ସଂକୁଚିତ କରେ, ଏହା ବାହୁରେ ବାହ୍ୟ ତରଳ ପ୍ରବାହ ଏବଂ ରୋଗ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ।

ତଲଂ ପ୍ରତ୍ଯଙ୍ଗୁଲୀନାଂ ଯଃ କଣ୍ଡରା ବାହୁପୃଷ୍ଠତଃ । ବାହ୍ଵୋଃ କର୍ମକ୍ଷଯକରୀ ଵିପୂଚୀ ଵେତି ସୋଚ୍ଯତେ ॥ ୧,୧୬୬.

ଯେତେବେଳେ ଆଙ୍ଗୁଳିର ତଳ ଏବଂ ବାହୁର ପିଠ ଉପରେ ଥିବା କଣ୍ଡରା ପ୍ରଭାବିତ ହୁଏ, ଏହା ବାହୁର କାର୍ଯ୍ୟ ହ୍ରାସ କରେ; ଏହି ରୋଗକୁ ବିପୁଚୀ ଭାବେ ଜଣାଯାଏ।

ଵାଯୁଃ କଟ୍ଯାଶ୍ରିତଃ ସକ୍ଥ୍ନଃ କଣ୍ଡରାମାକ୍ଷୈପେଦ୍ଯଦା । ତଦା ଖଞ୍ଜୋ ଭଵେଜ୍ଜନ୍ତୁଃ ପଙ୍ଗୁଃ ସକ୍ଥ୍ନୋର୍ଦ୍ଵଯୋର୍ଵଧାତ୍ ॥ ୧,୧୬୬.

ଯେତେବେଳେ ବାୟୁ କଟିରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ ଉରୁର କଣ୍ଡରାକୁ କ୍ଷତି କରେ, ଲୋକ ଖଞ୍ଜ ହୋଇଯାଏ; ଦୁଇ ଉରୁ ପ୍ରଭାବିତ ହେଲେ ସେ ପଙ୍ଗୁ ହୋଇଯାଏ।

କମ୍ପତେ ଗମନାରମ୍ଭେ ଖଞ୍ଜନ୍ନିଵ ଚ ଗଚ୍ଛତି । କଲାଯଖଞ୍ଜଂ ତଂ ଵିଦ୍ଯାନ୍ମୁକ୍ତସନ୍ଧିପ୍ରବନ୍ଧନମ୍ ॥ ୧,୧୬୬.

ଚାଲିବା ଆରମ୍ଭ କରିବାବେଳେ ସେ କମ୍ପିତ ହୁଏ ଏବଂ ଖଞ୍ଜ ଭଳି ଚାଲିଥାଏ; ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ କଳାୟଖଞ୍ଜ ଭାବେ ଜଣାଯାଏ, ଯାହା ସନ୍ଧି ଏବଂ ପ୍ରବନ୍ଧନ ଢିଲା ହୋଇଯାଇଥିବାରୁ ହୁଏ।

ଶୀତୋଷ୍ଣଦ୍ରଵସଂସୁଷ୍କଗୁରୁସ୍ନିଗ୍ଧୈଶ୍ଚ ସେଵିତୈଃ । ଜୀର୍ଣାଜୀର୍ଣେ ତଥାଯାସକ୍ଷୋଭସ୍ନିଗ୍ଧପ୍ରଜାଗରୈଃ ॥ ୧,୧୬୬.

ଠଣ୍ଡା, ଗରମ, ତରଳ, ଶୁଷ୍କ, ଭାରି ଏବଂ ତେଲିଆ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବା, ଜୀର୍ଣ୍ଣ ଅଜୀର୍ଣ୍ଣ ଭଳି, ଶ୍ରମ, ଉତ୍ତେଜନା, ତେଲିଆ ଖାଦ୍ୟ ଏବଂ ଅନିଦ୍ରା ଦ୍ୱାରା—