ଗରୁଡପୁରାଣମ୍

ତେଭ୍ଯସ୍ତୁ ଦୋଷପୂର୍ଣେଭ୍ଯଃ ପ୍ରଚ୍ଛାଦ୍ଯ ଵିଵରଂ ତତଃ । ତଵ ଵାଯୁଃ ସକୃତ୍କ୍ରୁଦ୍ଧଃ ଶୂଲାନାହାନ୍ତ୍ରକୂଜନମ୍ ॥ ୧,୧୬୬.

ସେହି ଦୋଷରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ନାଳୀଗୁଡ଼ିକ ରାସ୍ତା ବନ୍ଦ କରିଦେଲେ, ତୁମର ବାୟୁ ଏକଥର ରୁଷ୍ଟ ହେଲେ ଶୁଳ, ଅନ୍ତ୍ର ଅଟକିଯିବା ଓ ଗୁଡ଼ିକୁ ଗୁଡ଼ିକୁ ଶବ୍ଦ କରାଏ।

ମଲରୋଧଂ ସ୍ଵରଭ୍ରଂଶଂ ଦୃଷ୍ଟିପୃଷ୍ଠକଟିଗ୍ରହମ୍ । କରୋତ୍ଯେଵ ପୁନଃ କାଯେ କୃଚ୍ଛ୍ରାନନ୍ଯାନୁପଦ୍ରଵାନ୍ ॥ ୧,୧୬୬.

ଏହା ମଳ ରୋଧ, ସ୍ୱର ହାରାଇଯିବା, ଦୃଷ୍ଟି, ପିଠି ଓ କଟି ଜଡ଼ିଯିବା କରେ; ଏହିପରି ଦେହରେ ଆଉ ଅନେକ ତୀବ୍ର ଅସୁବିଧା ଦେଖାଯାଏ।

ଆମାଶଯୋତ୍ଥଵମଥୁଶ୍ଵାସକାସଵିଷୂଚିକାଃ । କଣ୍ଡୂପରୋଧଘର୍ମାଦିଵ୍ଯାଧୀନୂର୍ଧ୍ଵଞ୍ଚ ନାଭିତଃ ॥ ୧,୧୬୬.

ଅମାଶୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିବା ବାନ୍ତି, ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ, କାଶ, ବିଷୂଚିକା; ଅଟକିଯିବା, ଖଜୁଲି, ତାପ ଓ ନାଭିଉପରେ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରୋଗ ଦେଖାଯାଏ।

ଶ୍ରୋତ୍ରାଦୀନ୍ଦ୍ରିଯବାଧାଂ ଚ ତ୍ଵଚି ସ୍ଫୋଟନରୂକ୍ଷତାମ୍ । ଚକ୍ରେତୀଵ୍ରରୁଜାଶ୍ଵାସଗରାମଯଵିଵର୍ଣତାଃ ॥ ୧,୧୬୬.

କାନ ଆଦି ଇନ୍ଦ୍ରିୟର କଷ୍ଟ, ଚର୍ମରେ ଫୋଡ଼ା ଓ ରୁଖାପଣ, ତୀବ୍ର ବେଦନା, ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ, ଜ୍ୱର ଓ ଦେହର ରଙ୍ଗ ହରାଇଯିବା ହୁଏ।

ଅନ୍ତ୍ରସ୍ଯାନ୍ତଞ୍ଚ ଵିଷ୍ଟମ୍ଭମରୁଚିଂ କୃଶତାଂ ଭ୍ରମମ୍ । ମାଂସମେଦୋଗତଗ୍ରନ୍ଥିଂ ଚର୍ମାଦାଵୁପକର୍କଶମ୍ ॥ ୧,୧୬୬.

ଅନ୍ତ୍ର ଭିତରେ ଅଟକିଯିବା, ଭୋକ ନ ଲାଗିବା, ଶରୀର କ୍ଷୀଣ ହେବା, ମୁଣ୍ଡ ଘୁରିଯିବା; ମାଂସ ଓ ଚର୍ବିରେ ଗଠି, ଚର୍ମ ଓ ଅନ୍ୟଅଂଶରେ କଠିନତା ହୁଏ।

ଗୁର୍ଵଙ୍ଗନ୍ତୁଦ୍ଯତେଽତ୍ଯର୍ଥଂ ଦଣ୍ଡମୁଷ୍ଟିହତଂ ଯଥା । ଅସ୍ଥିସ୍ଥଃ ସକ୍ଥିସନ୍ଧ୍ଯସ୍ଥିଶୂଲଂ ତୀଵ୍ରଞ୍ଚ ଲକ୍ଷଯେତ୍ ॥ ୧,୧୬୬.

ଅଂଗ ଭାରି ହେବା, ଦଣ୍ଡ କିମ୍ବା ମୁଠିରେ ମାରିଥିବା ପରି ଲାଗିବା, ହାଡ଼ ଭିତରେ ବାୟୁ ଥିଲେ ସେ ସକ୍ଥି ସନ୍ଧି ଓ ହାଡ଼ରେ ତୀବ୍ର ବେଦନା ଦେଖାଏ।

ମଜ୍ଜସ୍ଥୋଽସ୍ଥିଷୁ ଚାସ୍ଥୈର୍ଯମସ୍ଵପ୍ନଂ ଯତ୍ତଦା ରୁଜାମ୍ । ଶୁକ୍ରସ୍ଯ ଶୀଘ୍ରମୁତ୍ସଙ୍ଗସର୍ଗାନ୍ଵିକୃତିମେଵ ଵା ॥ ୧,୧୬୬.

ମଜ୍ଜାରେ ବାୟୁ ଥିଲେ ହାଡ଼ ଅସ୍ଥିର ହୁଏ, ଘୁମ ହରାଇଯାଏ, ବେଦନା ହୁଏ; ଶୁକ୍ରରେ ବାୟୁ ଥିଲେ ଶୀଘ୍ର ଅସ୍ତ୍ୟୟି ନିସ୍ସର୍ଗ କିମ୍ବା ବିକୃତି ହୁଏ।

ତତ୍ତଦ୍ଗର୍ଭସ୍ଥଶୁକ୍ରସ୍ଥଃ ଶିରସ୍ଯାଧ୍ମାନରିକ୍ତାତା । ତତ୍ର ସ୍ଥାନସ୍ଥିତଃ କୁର୍ଯାତ୍କ୍ରୁଦ୍ଧଃ ଶ୍ଵଯଥୁକୃଚ୍ଛ୍ରତାମ୍ ॥ ୧,୧୬୬.

ବାୟୁ ଗର୍ଭ କିମ୍ବା ଶୁକ୍ରରେ ଥିଲେ ମୁଣ୍ଡରେ ଫୁଲିଯିବା ଓ ଖାଲିଖାଲି ଲାଗିବା, ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ରୁଷ୍ଟ ହେଲେ ତୀବ୍ର ଫୁଲିଯିବା ହୁଏ।

ଜଲପୂର୍ଣଦୃତିସ୍ପର୍ଶଂ ଶୋଷଂ ସନ୍ଧିଗତୋଽନିଲଃ । ସର୍ଵାଙ୍ଗସଂଶ୍ରଯସ୍ତୋଦଭେଦସ୍ଫୁରଣଭଞ୍ଜନମ୍ ॥ ୧,୧୬୬.

ସନ୍ଧିରେ ବାୟୁ ଥିଲେ ଜଳରେ ଛୁଆଁଥିବା ପରି ଲାଗିବା, ଶୁଷ୍କତା, ଭାରି ଲାଗିବା; ସମସ୍ତ ଅଂଗରେ ବ୍ୟାପିଲେ ତୀବ୍ର ବେଦନା, ଭାଙ୍ଗିଯିବା, ଫୁଲିଯିବା ଓ ଚିରିଯିବା ହୁଏ।

ସ୍ତମ୍ଭନାକ୍ଷେପଣଂ ସ୍ଵପ୍ନଃ ସନ୍ଧିଭଞ୍ଜନକମ୍ପନମ୍ । ଯଦା ତୁ ଧମନୀଃ ସର୍ଵାଃ କ୍ରୁଦ୍ଧୋଽଭ୍ଯେତି ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ । ତଦାଙ୍ଗମାକ୍ଷିପତ୍ଯେଷ ଵ୍ଯାଧିରାକ୍ଷେପଣଃ ସ୍ମୃତଃ ॥ ୧,୧୬୬.

ଜଡ଼ିଯିବା, ଅଂଗ ଫିଙ୍ଗିଯିବା, ଘୁମ ଭଙ୍ଗ, ସନ୍ଧି ଭାଙ୍ଗିଯିବା ଓ କମ୍ପନ ହୁଏ; ବାୟୁ ସମସ୍ତ ନାଳୀକୁ ପୁନିପୁନି ଆକ୍ରମଣ କଲେ ଅଂଗ ଅଟକିଯିବା—ଏହି ରୋଗକୁ ଫିଙ୍ଗିବା ରୋଗ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଅଧଃ ପ୍ରତିହତୋ ଵାଯୁର୍ଵ୍ରଜେଦୂର୍ଧ୍ଵଂ ଯଦା ପୁନଃ । ତଦାଵଷ୍ଟଭ୍ଯ ହୃଦଯଂ ଶିରଃ ଶଙ୍ଖୌ ଚ ପୀଡଯେତ୍ ॥ ୧,୧୬୬.

ବାୟୁ ତଳେ ଅଟକି ଥିଲେ ଏବଂ ପୁନି ଉପରକୁ ଯାଏ, ତେବେ ହୃଦୟକୁ ଚାପ ଦେଏ ଓ ମୁଣ୍ଡ ଓ କନପଟିରେ ବେଦନା ହୁଏ।

ସକ୍ଷିପେତ୍ପରିତୋ ଗାତ୍ରଂ ହନୁଂ ଵା ଚାସ୍ଯ ନାମଯତ୍ । କୃଚ୍ଛ୍ରାଦୁଚ୍ଛ୍ଵସିତଂ ଚାପି ନିମୀଲନ୍ନଯନଦ୍ଵଯମ୍ ॥ ୧,୧୬୬.

ସେ ଦେହକୁ ଚାରିପାଖରେ ହେଲାଇପାରେ, କିମ୍ବା ଜବାକୁ ଭାଙ୍ଗିପାରେ, ବଡ଼ କଷ୍ଟରେ ଶ୍ୱାସ ନିଅନ୍ତି, ଦୁଇ ଆଖି ବନ୍ଦ କରିଦେଇପାରେ।

କପୋତ ଇଵ କୂଜେଚ୍ଚ ନିଃ ସଂଗଃ ସୋପତନ୍ତ୍ରକଃ । ସ ଏଵ ଵାମନାସାଯାଂ ଯୁକ୍ତସ୍ତୁ ମରୁତା ହୃଦି ॥ ୧,୧୬୬.

ଉଲ୍ଲାସ ନଥିବା, ଅଙ୍ଗଗୁଡିକ ଶିଥିଳ ହୋଇ, ଗୁରୁତ୍ୱ ହୀନ ହେଇ, ସେ ପରେ ଗୁଗୁରି କପୋତ ପରି ଶବ୍ଦ କରିପାରେ। ନାକର ମୂଳରେ ବାୟୁ ରହିଲେ, ହୃଦୟରେ ବସିଯାଏ।

ପ୍ରାପ୍ନୋତି ଚ ମୁହୁଃ ସ୍ଵାସ୍ଥ୍ଯଂ ମୁହୁରସ୍ଵାସ୍ଥ୍ଯଵାନ୍ଭଵେତ୍ । ଅଭିଘାତସମୁତ୍ଥଶ୍ଚ ଦୁଶ୍ଚିକିତ୍ସ୍ଯତମୋ ମତଃ ॥ ୧,୧୬୬.

ସେ ଏକାଧିକ ଥର ସ୍ୱସ୍ଥତା ଅନୁଭବ କରେ, ପୁନି ଅସ୍ୱସ୍ଥ ହୋଇଯାଏ; ଚୋଟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏହି ଅବସ୍ଥା ଚିକିତ୍ସାରେ ଅତି କଷ୍ଟକର ମନାଯାଏ।

ସ୍ଵେଦସ୍ତମ୍ଭଂ ତଦା ତସ୍ଯ ଵାଯୁଶ୍ଛିନ୍ନତନୁର୍ଯଦା । ଵ୍ଯାପ୍ନୋତି ସକଲଂ ଦେହଂ ଯତ୍ର ଚାଯାମ୍ଯତେ ପୁନଃ ॥ ୧,୧୬୬.

ସେତେବେଳେ ଶରୀରରେ ପସିନା ଜମି ଶିଥିଳତା ଆସେ; ବାୟୁ ତାହାର ଆକୃତି ହରାଇ ଶରୀରରେ ବ୍ୟାପି ଯାଏ, ତେବେ ପୁନି ଶରୀର ଶିଥିଳ ହୋଇଯାଏ।

ଅନ୍ତର୍ଧାନ୍ତୁଗତଶ୍ଚୈଵ ଵେଗସ୍ତମ୍ଭଂ ଚ ନେତ୍ରଯୋଃ । କରୋତି ଜୃମ୍ଭାଂ ସଦନଂ ଦଶନାନାଂ ହତୋଦ୍ଯମମ୍ ॥ ୧,୧୬୬.

ଶକ୍ତି ଭିତରେ ଗଲାପରେ, ଦୁଇ ଆଖିରେ ଶିଥିଳତା ଆସେ, ହାଁତି ଆସେ, ଦାନ୍ତ ଶିଥିଳ ହୋଇଯାଏ, ଚେଷ୍ଟା କମିଯାଏ।

ପାର୍ଶ୍ଵଯୋର୍ଵେଦନାଂ ବାହ୍ଯାଂ ହନୁପୃଷ୍ଠସିରୋଗ୍ରହମ୍ । ଦେହସ୍ଯ ବହିରାଯାମଂ ପୃଷ୍ଠତୋ ହୃଦଯେ ଶିରଃ ॥ ୧,୧୬୬.

ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ବାହ୍ୟ ଯନ୍ତ୍ରଣା ହୁଏ, ଜବା, ପିଠ, ମୁଣ୍ଡ ଶିଥିଳ ହୋଇଯାଏ; ଶରୀର ବାହାରକୁ ଏଲାଇଯାଏ, ପିଠ, ହୃଦୟ ଓ ମୁଣ୍ଡରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ହୁଏ।

ଉରଶ୍ଚୋତ୍କ୍ଷିପ୍ଯତେ ତତ୍ର ସ୍କନ୍ଧୋ ଵା ନାମ୍ଯତେ ତଦା । ଦନ୍ତେଷ୍ଵାସ୍ଯେ ଚ ଵୈଵର୍ଣ୍ଯଂ ହ୍ଯସ୍ଵେଦସ୍ତତ୍ର ଗାତ୍ରତଃ ॥ ୧,୧୬୬.

ସେତେବେଳେ ଛାତି ଉଠିଯାଏ, କିମ୍ବା କନ୍ଧ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ; ଦାନ୍ତ ଓ ମୁଖ ରଙ୍ଗ ହରାଇଯାଏ, ଶରୀରରେ ପସିନା ନଥାଏ।

ବାହ୍ଯାଯାମଂ ହନୁସ୍ତମ୍ଭଂ ବ୍ରଵତେ ଵାତରୋଗିଣମ୍ । ଵିଣ୍ମୂତ୍ରମସୃଜଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ସସମୀରସମୀରଣାଃ? ॥ ୧,୧୬୬.

ବାହ୍ୟ ଏଲାଇବା, ଜବାର ଶିଥିଳତା, ଏହି ଲକ୍ଷଣଗୁଡିକ ବାୟୁ ରୋଗୀଙ୍କୁ କୁହାଯାଏ; ବାୟୁ ମଳ ଓ ମୂତ୍ର ସହ ଚଳିଲେ, ଏହି ପ୍ରଭାବ ଦେଖାଯାଏ।

ଆଯଚ୍ଛନ୍ତି ତନୋର୍ଦେଷାଃ ସର୍ଵମାପାଦମସ୍ତକମ୍ । ତିଷ୍ଠତଃ ପାଣ୍ଡୁମାତ୍ରସ୍ଯ ଵ୍ରଣାଯାମଃ ସୁଵର୍ଧିତଃ ॥ ୧,୧୬୬.

ଏହି ରୋଗଗୁଡିକ ଶରୀରର ଚୁଆଁଠୁ ମୁଣ୍ଡ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାପିଯାଏ; ଯିଏ ଫିକା ହୋଇ ରହିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଘା ଫୁଲିଯାଏ।

ଗାତ୍ରଵେଗେ ଭଵେତ୍ସ୍ଵାସ୍ଥ୍ଯଂ ସର୍ଵେଷ୍ଵାକ୍ଷେପଣେନ ତତ୍ । ଜିହ୍ଵାଵିଲେଖନାଦୁଷ୍ଣଭକ୍ଷଣାଦତିମାନତଃ ॥ ୧,୧୬୬.

ଅଙ୍ଗରେ ଶକ୍ତି ବଢିଲେ, ଏହି ଉପାୟଗୁଡିକ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱସ୍ଥତା ଫେରିଯାଏ: ଜିହ୍ବା ଚାଟିବା, ଉତ୍ତପ୍ତ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବା, ଅତି ଅଭିମାନ।

କୁପିତୋ ହନୁମୂଲସ୍ଥଃ ସ୍ତମ୍ଭଯିତ୍ଵାନିଲୋ ହନୁମ୍ । କରୋତି ଵିଵୃତାସ୍ଯତ୍ଵମଥଵା ସଂଵୃତାସ୍ଯତାମ୍ ॥ ୧,୧୬୬.

ବାୟୁ ଜବାର ମୂଳରେ ରହି ଚିଢ଼ିଲେ, ଜବାକୁ ଶିଥିଳ କରେ; ଏହା ମୁଖକୁ ଖୋଲା କିମ୍ବା ବନ୍ଦ କରିଦେଇପାରେ।

ହନସ୍ତମ୍ଭଃ ସ ତେନ ସ୍ଯାତ୍କୃଚ୍ଛ୍ରାଚ୍ଚର୍ଵଣଭାଷଣମ୍ । ଵାଗ୍ଵାଦିନୀ ଶିରାସ୍ତମ୍ଭୋ ଜିହ୍ଵାଂ ସ୍ତମ୍ଭଯତେଽନିଲଃ ॥ ୧,୧୬୬.

ଏହିପରି ଜବା ଶିଥିଳ ହୋଇଯାଏ, ଚବା ଓ କଥା କହିବା କଷ୍ଟକର ହୋଇଯାଏ; ବାୟୁ ଭାଷାର ଶିରାକୁ ଶିଥିଳ କରିଲେ, ଜିହ୍ବା ଅଚଳ ହୋଇଯାଏ।

ଜିହ୍ଵାସ୍ତମ୍ଭଃ ସ ତେନାନ୍ନପାନଵାକ୍ଯେଷ୍ଵନୀଶତା । ଶିରସା ଭାରହରଣାଦତିହାସ୍ଯପ୍ରଭାଷଣାତ୍ ॥ ୧,୧୬୬.

ଏହିପରି ଜିହ୍ବା ଶିଥିଳ ହୋଇଯାଏ, ଖାଇବା, ପିଇବା, କଥା କହିବାରେ ଅସମର୍ଥତା ଆସେ; ମୁଣ୍ଡରେ ଭାର ବହିବା, ଅତି ହସିବା କିମ୍ବା ବେସି କଥା କହିବାରୁ।

ଵିଷମାଦୁପଧାନାଚ୍ଚ କଠିନାନାଂ ଚ ଚର୍ଵଣାତ୍ । ଵାଯୁର୍ଵିଵର୍ଧତେ ତୈଶ୍ଚ ଵାତୂଲୈରୂର୍ଧ୍ଵମାସ୍ଥିତଃ ॥ ୧,୧୬୬.

ଅସମତଳ ତକିଆ ବ୍ୟବହାର କରିବା କିମ୍ବା କଠିନ ଜିନିଷ ଚବାଇବାରୁ ବାୟୁ ବଢ଼ିଯାଏ; ଯେଉଁମାନେ ବାୟୁ ରୋଗରେ ପୀଡିତ, ସେମାନଙ୍କରେ ଏହା ଉପରକୁ ଉଠିଯାଏ।

ଵକ୍ରୀକରୋତି ଵକ୍ତ୍ରଂ ଚ ହ୍ଯୁଚ୍ଚୈର୍ହସିତମୀକ୍ଷିତମ୍ । ତତୋଽସ୍ଯ କୁରୁତେ ମୃଦ୍ଵୀଂ ଵାକ୍ଶକ୍ତିଂ ସ୍ତବ୍ଧନେତ୍ରତାମ୍ ॥ ୧,୧୬୬.

ଏହା ମୁଖକୁ ବାକା କରିଦେଏ, ଉଚ୍ଚ ହସ ଓ ଦୃଢ଼ ଦୃଷ୍ଟି ଆଣେ; ପରେ ଭାଷା ଶକ୍ତି କମିଯାଏ, ଆଖି ଶିଥିଳ ହୋଇଯାଏ।

ଦନ୍ତଚାଲଂ ସ୍ଵରଭ୍ରଂଶଃ ଶ୍ରୁତିହାନୀକ୍ଷିତଗ୍ରହୌ । ଗନ୍ଧାଜ୍ଞାନଂ ସ୍ମୃତିଧ୍ଵଂସସ୍ତ୍ରାସଃ ଶ୍ଵାସଶ୍ଚ ଜାଯତେ ॥ ୧,୧୬୬.

ଦାନ୍ତ ଚରଚର କରେ, ଶବ୍ଦ ହରାଯାଏ, ଶୁଣିବାର ଶକ୍ତି କମିଯାଏ, ଦୃଷ୍ଟି ଅସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ, ଗନ୍ଧ ଅନୁଭବ ନଥାଏ, ସ୍ମୃତି ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ, ଭୟ ଆସେ, ଶ୍ୱାସ ନିଅନ୍ତି କଷ୍ଟକର ହୋଇଯାଏ।

ନିଷ୍ଠୀଵଃ ପାର୍ଶ୍ଵତୋଦଶ୍ଚ ହ୍ଯେକସ୍ଯାକ୍ଷ୍ଣୋ ନିମୀଲନମ୍ । ଜତ୍ରୋରୂର୍ଧ୍ଵଂ ରୁଜସ୍ତୀଵ୍ରାଃ ଶରୀରାର୍ଧଧରୋଽପି ଵା ॥ ୧,୧୬୬.

ଉକି ଦେଇବା, ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଏକ ଆଖି ବନ୍ଦ କରିବା, ଗଳାର ଉପରେ ତୀବ୍ର ଯନ୍ତ୍ରଣା, କିମ୍ବା ଶରୀରର ଅଧା ଅଂଶ ଅଚଳ ହୋଇଯାଏ।

ତମାହୁରର୍ଦିତଂ କେଚିଦେକାଙ୍ଗମଥ ଚାପରେ । ରକ୍ତମାଶ୍ରିତ୍ଯ ଚ ଶିରାଃ କୁର୍ଯାନ୍ମୂର୍ଧଧରାଃ ଶିରାଃ? ॥ ୧,୧୬୬.

କିଛି ଏହାକୁ ଅର୍ଦ୍ଧାଙ୍ଗ ରୋଗ କୁହନ୍ତି, ଅନ୍ୟେ ଏକାଙ୍ଗ ରୋଗ କୁହନ୍ତି; ରକ୍ତରେ ନିର୍ଭର କରିଥିବା ଶିରାଗୁଡିକ ପ୍ରଭାବିତ ହେଲେ, ମୁଣ୍ଡର ଶିରା ଅସୁସ୍ଥ ହୋଇଯାଏ।