କୁଷ୍ଠୋକ୍ତଂ ଯଚ୍ଚ ଯଚ୍ଚାସ୍ଥିମଜ୍ଜାଶୁକ୍ରସମାଶ୍ରଯମ୍ । କୃଚ୍ଛ୍ରଂ ମେଦୋମତଞ୍ଚୈଵ ଯାପ୍ଯଂ ସ୍ନାପ୍ଵାସ୍ଥିମାଂସଗମ୍ ॥ ୧,୧୬୪.
ଯାହାକୁ କୁଷ୍ଠ ବୋଲାଯାଏ ଏବଂ ଯାହା ହାଡ଼, ମଜ୍ଜା କିମ୍ବା ଶୁକ୍ରରେ ଥାଏ, ସେଠି ଠିକ୍ କରିବା କଷ୍ଟକର; ଚର୍ବିରେ ଥିଲେ ଅନୁସ୍ଥାନ ହୋଇପାରେ, ଚର୍ମ, ମାଂସ କିମ୍ବା ହାଡ଼ରେ ଥିଲେ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ହୁଏ।
ଅକୃଚ୍ଛ୍ରଂ କଫଵାତୋତ୍ଥଂ ତ୍ଵଗ୍ଗତଂ ତ୍ଵମଲଞ୍ଚ ଯତ୍ । ତତ୍ର ତ୍ଵଚି ସ୍ଥିତେ କଷ୍ଠେ କାଯେ ଵୈଵର୍ଣ୍ଯରୂକ୍ଷାତା ॥ ୧,୧୬୪.
ଯାହା ସହଜ, କଫ ଓ ବାତ ଯୋଗୁଁ ହୁଏ, ଚର୍ମରେ ଥାଏ କିମ୍ବା ଅଶୁଦ୍ଧ; ଚର୍ମରେ ରହିଲେ ଶରୀରରେ ବର୍ଣ୍ଣହୀନତା ଓ ଶୁଖିଲାପଣ ଦେଖାଯାଏ।
ସ୍ଵେଦତାପଶ୍ଵଯଥଵଃ ଶୋଣିତେ ପିଶିତେ ପୁନଃ । ପାଣିପାଦାଶ୍ରିତାଃ ସ୍ଫୋଟାଃ କ୍ଲେଶାତ୍ସନ୍ଧିଷୁ ଚାଧିକମ୍ ॥ ୧,୧୬୪.
ଘମ, ତାପ ଓ ସ୍ଫୀତି ରକ୍ତ ଓ ମାଂସରେ ହୁଏ; ହାତ ପାଉଁରେ ଫୁଲିଥିବା ଦାଗ ଦେଖାଯାଏ, ଯନ୍ତ୍ରଣା ଯୋଗୁଁ ସନ୍ଧିରେ ଅଧିକ ହୁଏ।
ଦୋଷସ୍ଯାଭୀକ୍ଷ୍ଣଯୋଗେନ ଦଲନଂ ସ୍ଯାଚ୍ଚ ମେଦସି । ନାତିସଂଜ୍ଞାସ୍ତି ମଜ୍ଜାସ୍ଥିନେତ୍ରଵେଗସ୍ଵରକ୍ଷ୍ଯଃ ॥ ୧,୧୬୪.
ଦୋଷ ଘନିଷ୍ଠ ମିଶ୍ରଣରେ ଚର୍ବିର ନାଶ ହୁଏ; ମଜ୍ଜା, ହାଡ଼, ଆଖି କିମ୍ବା ସ୍ୱରରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଲକ୍ଷଣ ନାହିଁ।
କ୍ଷତେ ଚ କ୍ରିମିଭିଃ ଶୁକ୍ରେ ସ୍ଵଦାରାପତ୍ଯବାଧନମ୍ । ଯଥାପୂର୍ଵାଣି ସର୍ଵାଣି ସ୍ଵଲିଙ୍ଗାନି ମୃଗାଦିଷୁ ॥ ୧,୧୬୪.
ଘାଉ ହେଲେ, ଶୁକ୍ରରେ କୀଟ ଥିଲେ, ବା ନିଜ ଜନାନୀ ଓ ସନ୍ତାନରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ହେଲେ, ପୂର୍ବରୁ ଉଲ୍ଲେଖିତ ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ପଶୁ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ।
କଷ୍ଠୈକସମ୍ଭଵଂ ଶ୍ଵିତ୍ରଂ କିଲାସଂ ଦାରୁଣଂ ଭଵେତ୍ । ନିର୍ଦିଷ୍ଟମପରିସ୍ତ୍ରାଵି ତ୍ରିଧାତୂଦ୍ଭଵସଂଶ୍ରଯମ୍ ॥ ୧,୧୬୪.
କାଠରୁ ହେଉଥିବା ଏକମାତ୍ର ଶ୍ୱିତ୍ର ଏକ ଭୟଙ୍କର ଓ ଦୁଷ୍ଟ ରୋଗ; ଏହାକୁ ଅତିରିକ୍ତ ରସ ଝରୁଥିବା ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଏ, ଏହା ତିନୋଟି ଦୋଷ ମିଶ୍ରଣରୁ ହୁଏ।
ଵାତାଦ୍ରୂକ୍ଷାରୁଣଂ ପିତ୍ତାତ୍ତାମ୍ରଂ କମଲପତ୍ରଵତ୍ । ସଦାହଂ ରୋମଵିଧ୍ଵଂସି କଫାଚ୍ଛ୍ଵେତଂ ଘନ ଗୁରୁ ॥ ୧,୧୬୪.
ବାତରୁ ହେଉଥିବା ଦାଗ ଶୁଖିଲା ଓ ଲାଲ ରଙ୍ଗର ହୁଏ; ପିତ୍ତରୁ ହେଲେ ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ, କମଳପତ୍ର ପରି ଦେଖାଯାଏ, ସଦା ଜଳନା ହୁଏ ଓ ଲୋମ ନଷ୍ଟ କରେ; କଫରୁ ହେଲେ ଏହା ଧଳା, ଘନ ଓ ଭାରୀ ହୁଏ।
ସକଣ୍ଡୂରଂ କ୍ରମାଦ୍ରକ୍ତମାଂସମେଦଃ ସୁ ଚାଦିଶେତ୍ । ଵର୍ଣେନୈଵେଦୃଗୁଭଯଂ କୃଚ୍ଛ୍ରଂ ତଚ୍ଚୋତ୍ତରୋତ୍ତରମ୍ ॥ ୧,୧୬୪.
ଖୁଜୁଲି ସହିତ ଏହା ଦେହର ମାଂସ ଓ ଚର୍ବିକୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ପ୍ରଭାବିତ କରେ; ରଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ଦୁଇ ପ୍ରକାରକୁ ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଏ, ଏବଂ ଏହାର ଗୁରୁତ୍ୱ କ୍ରମେ ବଢ଼ିଯାଏ।
ଅଶୁକ୍ଲରୋମବହୁଲମସଂଶ୍ଲିଷ୍ଟଂ ମିଥୋ ନଵମ୍ । ଅନଗ୍ନିଦଗ୍ଧଜଂ ସାଧ୍ଯଂ ଶ୍ଵିତ୍ରଂ ଵର୍ଜ୍ଯମତୋଽନ୍ଯଥା ॥ ୧,୧୬୪.
ଯଦି ଏହା ଧଳା ନୁହେଁ, ଲୋମ ଅଧିକ ଅଛି, ଲଗି ନଥାଏ, ନୂତନ ଓ ଅଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇନାହିଁ, ତେବେ ଏହି ଶ୍ୱିତ୍ର ଚିକିତ୍ସାଯୋଗ୍ୟ; ନହେଲେ ଏହାକୁ ଏଡ଼ାଇବା ଉଚିତ।
ଗୁହ୍ଯପାଣିତଲୌଷ୍ଠେଷୁ ଜାତମପ୍ଯଚିରନ୍ତରମ୍ । ଵର୍ଜନୀଯଂ ଵିଶେଷେଣ କିଲାସଂ ସିଦ୍ଧିମିଚ୍ଛିତା ॥ ୧,୧୬୪.
ଯଦି ଗୁପ୍ତାଙ୍ଗ, ହାତର ତଳ ଓ ଠୋଠରେ ନୂତନ ଭାବେ ଏହା ଦେଖାଯାଏ, ତେବେ ସିଦ୍ଧି ଆଶା କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ଏହି କିଳାସକୁ ବିଶେଷ ଭାବେ ଏଡ଼ାଇବା ଉଚିତ।
ସ୍ପର୍ଶୈକାହାରସଂଗାଦିସେଵନାତ୍ପ୍ରାଯଶୋ ଗଦାଃ । ଏକଶଯ୍ଯାସନାଚ୍ଚୈଵ ଵସ୍ତ୍ରମାଲ୍ଯାନୁଲେପନାତ୍ ॥ ୧,୧୬୪.
ସ୍ପର୍ଶ, ଏକାସାଥି ଖାଇବା, ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସମ୍ପର୍କ ଦ୍ୱାରା ସାଧାରଣତଃ ରୋଗ ହୁଏ; ଏକେଠାରେ ଶୋଇବା, ବସିବା, ପୋଷାକ, ମାଳା ଓ ଲେପ ଆଦି ଭାଗ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି ରୋଗ ହୁଏ।
ଶ୍ରୀଗରୁଡମହାପୁରାଣମ୍ ୧୬୫ ଧନ୍ଵନ୍ତରିରୁଵାଚ । କ୍ରିମଯଶ୍ଚ ଦ୍ଵିଧା ପ୍ରୋକ୍ତା ବାହ୍ଯଭ୍ଯନ୍ତରଭେଦତଃ । ବହିର୍ମଲକଫାସୃଗ୍ଵିଟ୍ଜନ୍ମଭେଦାଚ୍ଚତୁର୍ଵିଧାଃ ॥ ୧,୧୬୫.
ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ କହିଲେ: କୀଟ ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ବାହ୍ୟ ଓ ଅନ୍ତର୍ଗତ। ବାହ୍ୟ ଚାରି ପ୍ରକାର, ମଳ, କଫ, ରକ୍ତ ଓ ପାଖାନ୍ଦରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ।
ନାମତୋ ଵିଂଶତିଵିଧା ବାହ୍ଯାସ୍ତତ୍ର ମଲୋଦ୍ଭଵାଃ । ତିଲପ୍ରମାଣସଂସ୍ଥାନଵର୍ଣାଃ କେଶାମ୍ବରାଶ୍ରଯାଃ ॥ ୧,୧୬୫.
ନାମ ଅନୁସାରେ ବାହ୍ୟ କୀଟ ବିଶ୍ୱ ପ୍ରକାର; ତାହାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ମଳରୁ ହେଉଥିବା କୀଟ ତିଳ ପରି ଆକାର ଓ ଆକୃତିର, ଲୋମ ଓ ବସ୍ତ୍ରରେ ବସିଥାନ୍ତି।
ବହୁପାଦାଶ୍ଚ ସୂକ୍ଷ୍ମାଶ୍ଚ ଯୂକା ଲିକ୍ଷାଶ୍ଚ ନାମତଃ । ଦ୍ଵିଧା ତେ କୋଷ୍ଠପିଡିକାଃ କଣ୍ଡୂଗଣ୍ଡାନ୍ପ୍ରକୁର୍ଵତେ ॥ ୧,୧୬୫.
ସେମାନେ ବହୁ ପାଅଁ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ହୁଅନ୍ତି, ଯାହାକୁ ଉକୁ ଓ ଲିକା କୁହାଯାଏ; ଦୁଇ ପ୍ରକାର, ଦେହର ଭିତରେ ରହି ଖୁଜୁଲି ଓ ଫୁଲା ହେବାର କାରଣ।
କୁଷ୍ଠୈକହେତଵୋଽନ୍ତର୍ଜାଃ ଶ୍ଲେଷ୍ମଜା ବାହ୍ଯସମ୍ଭଵାଃ । ମଧୁରାନ୍ନଗୁଡକ୍ଷୀରଦଧିମତ୍ସ୍ଯନଵୌଦନୈଃ ॥ ୧,୧୬୫.
କୁଷ୍ଠର ଏକମାତ୍ର କାରଣ ହେଉଛି ଅନ୍ତର୍ଗତ କୀଟ; ବାହ୍ୟରେ କଫରୁ ଏବଂ ମିଠା ଖାଦ୍ୟ, ଗୁଡ଼, ଦୁଧ, ଦହି, ମାଛ ଓ ନୂତନ ଭାତରୁ ହୁଏ।
କଫାଦାମାଶଯେ ଜାତା ଵୃଦ୍ଧାଃ ସର୍ପନ୍ତି ସର୍ଵତଃ । ପୃଥୁବ୍ରଧ୍ନନିଭାଃ କେଚିତ୍କେଚିଦ୍ଗଣ୍ଡୂପଦୋପମାଃ ॥ ୧,୧୬୫.
କଫରୁ ଆମାଶୟରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ବଡ଼ ହେବା ପରେ ସମସ୍ତ ଦେହରେ ଘୁଞ୍ଚିବା; କିଛି ଚଉଡ଼ା ସୂତା ପରି, କିଛି ଫୁଲା ଗଠି ପରି ଦେଖାଯାଏ।
ରୂଢଧାନ୍ଯାଙ୍କୁରାକାରାସ୍ତନୁଦୀର୍ଘାସ୍ତଥାଣଵଃ । ଶ୍ଵେତାସ୍ତାମ୍ରାଵଭାସାଶ୍ଚ ନାମତଃ ସପ୍ତଧା ତୁ ତେ ॥ ୧,୧୬୫.
କିଛି ଅଙ୍କୁର ଆକୃତିର, ପତଳା ଓ ଲମ୍ବା, ଛୋଟ ହୁଏ; ସେମାନେ ଧଳା କିମ୍ବା ତାମ୍ର ରଙ୍ଗର, ଏବଂ ନାମରେ ସାତ ପ୍ରକାର।
ଅନ୍ତ୍ରାଦା ଉଦରାଵେଷ୍ଟା ହୃଦଯାଦା ମହାଗୁଦାଃ । ଚ୍ଯୁରଵୋ ଦର୍ଭକୁସୁମାଃ ସୁଗନ୍ଧାସ୍ତେ ଚ କୁର୍ଵତେ ॥ ୧,୧୬୫.
କିଛି ଆନ୍ତ୍ରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ପେଟକୁ ଘେରି ରହନ୍ତି, କିଛି ହୃଦୟରୁ, କିଛି ମଳଦ୍ୱାରରୁ; ସେମାନେ ବାହାରି ଦର୍ଭା ଫୁଲ ପରି ଦେଖାଯାନ୍ତି, ସୁଗନ୍ଧ ଥାଏ, ଏବଂ କିଛି ପ୍ରଭାବ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି।
ହୃଲ୍ଲାସମାସ୍ଯଶ୍ରଵଣମଵିପାକମରୋଚକମ୍ । ମୂର୍ଛାଚ୍ଛର୍ଦିଜ୍ଵରାନାହକାର୍ଶ୍ଯକ୍ଷଵଥୁପୀନସାନ୍ ॥ ୧,୧୬୫.
ସେମାନେ ମନ୍ଦାଗ୍ନି, ମୁଖରୁ ଝରା, ଅଜୀର୍ଣ୍ଣ, ଭୋକ ନ ଲାଗିବା, ମୂର୍ଛା, ବାନ୍ତି, ଜ୍ୱର, ପେଟ ଫୁଲିବା, ଶରୀର କ୍ଷୀଣ ହେବା, ଛିଁକିବା ଓ ନାକ ବନ୍ଦ ହେବା ଦେଇଥାଏ।
ରକ୍ତଵାହିଶିରାସ୍ଥାନରକ୍ତଜା ଜନ୍ତଵୋଽଣଵଃ । ଅପାଦା ଵୃତ୍ତତାମ୍ରାଶ୍ଚ ସୌକ୍ଷ୍ମ୍ଯାତ୍କେଚିଦଦର୍ଶନାଃ ॥ ୧,୧୬୫.
ରକ୍ତବାହି ଶିରାରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା କୀଟ ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ, ପାଅଁ ନାହିଁ, ଗୋଲ ଓ ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ, ସୂକ୍ଷ୍ମତାରୁ କିଛି ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ।
କେଶାଦା ରୋମଵିଧ୍ଵଂସା ରୋମଦ୍ଵୀପା ଉଦୁମ୍ବରାଃ । ଷଟ୍ତେ କୁଷ୍ଠୈକକର୍ମାଣଃ ସହସୌରସମାତରଃ ॥ ୧,୧୬୫.
ଲୋମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ଲୋମ ନଷ୍ଟ କରେ, ଲୋମ ଦ୍ୱୀପ ତିଆରି କରେ, ଉଡୁମ୍ବର ଫଳ ପରି ଦେଖାଯାନ୍ତି; ଏହି ଛଅ ପ୍ରକାର, ସଉସୁର ଓ ସମାତର ସହିତ, କୁଷ୍ଠର ଏକମାତ୍ର କାରଣ।
ପକ୍ଵାଶଯେ ପୁରୀଷୋତ୍ଥା ଜାଯନ୍ତେଽଥୋଵିସର୍ପିଣଃ । ଵୃଦ୍ଧାସ୍ତେ ସ୍ଯୁର୍ଭଵେଯୁଶ୍ଚ ତେ ଯଦାମାଶଯୋନ୍ମୁଖାଃ ॥ ୧,୧୬୫.
ପକ୍ୱାଶୟରେ ପାଖାନ୍ଦରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, କେବେ କେବେ ଦେହରେ ଛିଡ଼ିଯାନ୍ତି; ବଡ଼ ହେଲେ ଏହାମାନେ ଆମାଶୟ ଦିଗକୁ ଚାଲିଯାନ୍ତି।
ତଦାସ୍ଯୋଦ୍ଗାରନିଃ ଶ୍ଵାମଵିଡ୍ଗନ୍ଧାନୁଵିଧାଯିନଃ । ପୃଥୁଵୃତ୍ତତନୁସ୍ଥୂଲାଃ ଶ୍ଯାଵପୀତସିତାସିତାଃ ॥ ୧,୧୬୫.
ତେବେ ଏହାମାନେ ମୁଖରୁ ଦୁର୍ଗନ୍ଧ, ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ ଓ ପାଖାନ୍ଦ ଗନ୍ଧ ଦେଇଥାଏ; ଚଉଡ଼ା, ଗୋଲ, ମୋଟା ଓ ଶ୍ୟାମ, ପୀତ, ଧଳା କିମ୍ବା କଳା ହୁଏ।
ତେ ପଞ୍ଚନାମ୍ନା କ୍ରିମଯଃ କକେରୁକମକେରୁକାଃ । ସୌସୁରାଦାଃ ସଶୂଲାଖ୍ଯା ଲେଲିହା ଜନଯନ୍ତି ହି ॥ ୧,୧୬୫.
ଏହି କୀଟ ପାଞ୍ଚ ନାମରେ ପରିଚିତ—କକେରୁକ, ମକେରୁକ, ସଉସୁର, ସଶୂଳ ଓ ଲେଲିହା; ସେମାନେ ନିଜେ ଆଉ କୀଟ ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି।
ଵଙ୍ଭେଦଶୂଲଵିଷ୍ଟମ୍ଭକାର୍ଶ୍ଯପାରୁଷ୍ଯପାଣ୍ଡୁତାଃ । ରୋମହର୍ଷାଗ୍ନିସଦନଂ ଗୁଦକଣ୍ଡୂଂର୍ଵିମାର୍ଗଗାଃ ॥ ୧,୧୬୫.
ବାକ୍ ଭାଙ୍ଗିଯିବା, ତୀବ୍ର ବେଦନା, ଦେହ ଗଢ଼ିଯିବା, ଶରୀର କ୍ଷୀଣ ହେବା, ଚର୍ମ ରୁଖା ହେବା, ଚାମ୍ପା ହେବା, ଲୋମ ଖଡ଼ିଯିବା, ଗୁଦ ଭିତରେ ଜଳନ, ଗୁଦରେ ଖଜୁଲି ଓ ଅସ୍ଥାନିୟ ରୂପେ ପାଖାନି ଯିବା—ଏହି ସବୁ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ।
ଶ୍ରୀଗରୁଡମହାପୁରାଣମ୍ ୧୬୬ ଧନ୍ଵନ୍ତରିରୁଵାଚ । ଵାତଵ୍ଯାଧିନିଦାନଂ ତେ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ସୁଶ୍ରୁତ ତଚ୍ଛୃଣୁ । ସର୍ଵଥାନର୍ଥକଥନେ ଵିଘ୍ନ ଏଵ ଚ କାରଣମ୍ ॥ ୧,୧୬୬.
ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ କହିଲେ: ହେ ସୁଶ୍ରୁତ, ମୁଁ ତୁମକୁ ବାୟୁ ଜନିତ ରୋଗର କାରଣ କହିବି, ଭଲଭାବେ ଶୁଣ। ସମସ୍ତ ଅପରାଧ ଓ ଦୁଃଖର କଥାରେ ବାଧା ହେଉଛି ପ୍ରଧାନ କାରଣ।
ଅଦୃଷ୍ଟଦୁଷ୍ଟପଵନଶରୀରମଵିଶେଷତଃ । ସ ଵିଶ୍ଵକର୍ମା ଵିଶ୍ଵାତ୍ମା ଵିଶ୍ଵରୂପଃ ପ୍ରଜାପତିଃ ॥ ୧,୧୬୬.
ଅଦୃଶ୍ୟ ଓ ଦୁଷ୍ଟ ବାୟୁ ଶରୀରକୁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମାନ ଭାବେ ପ୍ରଭାବିତ କରେ; ସେହି ବାୟୁ ସମସ୍ତଙ୍କର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ସମସ୍ତର ଆତ୍ମା, ସମସ୍ତ ରୂପର ଧାରୀ ଓ ପ୍ରଜାପତି।
ସ୍ରଷ୍ଟା ଧାତା ଵିଭୁର୍ଵିଷ୍ଣୁଃ ସଂହର୍ତା ମୃତ୍ଯୁରନ୍ତକଃ । ତଦ୍ଵଦୁକ୍ତଂ ଚ ଯତ୍ନେନ ଯତିତଵ୍ଯମତଃ ସଦା ॥ ୧,୧୬୬.
ସେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ପାଳକ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ବିଷ୍ଣୁ, ସଂହାରକ, ମୃତ୍ୟୁ ଓ ଶେଷ। ଏହିପରି କଥା ଯାହା କୁହାଯାଇଛି, ସେଠାରେ ସଦା ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଉଚିତ।
ତସ୍ଯୋକ୍ତେ ଦୋଷଵିଜ୍ଞାନେ କର୍ମ ପ୍ରାକୃତଵୈକୃତମ୍ । ସମାସଵ୍ଯାସତୋ ଦୋଷଭେଦାନାମଵଧାର୍ଯ ଚ ॥ ୧,୧୬୬.
ଏହି କଥାରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ ଦୋଷଗୁଡ଼ିକୁ ଜାଣି, ପ୍ରାକୃତିକ ଓ ବିକୃତ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ବୁଝିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ସାରାଂଶ ଓ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ଦୋଷର ପ୍ରକାର ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବା ଦରକାର।
ପ୍ରତ୍ଯେକଂ ପଞ୍ଚଧା ଵୀରୋ ଵ୍ଯାପାରଶ୍ଚେହ ଵୈକୃତଃ । ତସ୍ଯୋଚ୍ଯତେ ଵିଭାଗେନ ସନିଦାନଂ ସଲକ୍ଷଣମ୍ ॥ ୧,୧୬୬.
ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦୋଷ ପାଞ୍ଚଟି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ; ଏହାର ବିଭାଗ, କାରଣ ଓ ଲକ୍ଷଣ ସହିତ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି।