ଗରୁଡପୁରାଣମ୍

ଶ୍ଵାସକାସାତିସାରାସ୍ଯଶୋଷହିକ୍କାଵମିଭ୍ରମୈଃ । ମୋହଵୈଵର୍ଣ୍ଯମୂର୍ଛାଙ୍ଗଭଙ୍ଗଗ୍ନିସଦନୈର୍ଯୁତାମ୍ । ଇତ୍ଯଯଂ ଗ୍ରନ୍ଥିଵୀସର୍ପଃ କଫମାରୁତକୋପଜଃ ॥ ୧,୧୬୩.

ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ, କାଶ, ଦିଆରିଆ, ମୁଁହ ଶୁଷ୍କତା, ହିକ୍କା, ବାନ୍ତି, ମୁଣ୍ଡ ଘୂର୍ଣ୍ଣା, ଭ୍ରମ, ଚିହ୍ନ ବଦଳିଯିବା, ଅଚେତନ, ଅଂଗ ଭାଙ୍ଗିଯିବା ଓ ଭୋକ ନ ଲାଗିବା ଭଳି ଲକ୍ଷଣ ଥାଏ; ଏହି ଗଠି ଭଳି ପ୍ରସାରିତ ରୋଗ କଫ ଓ ବାୟୁ ବଢ଼ିଲେ ହୁଏ।

କଫପିତ୍ତାଜ୍ଜ୍ଵରଃ ସ୍ତମ୍ଭୋ ନିଦ୍ରା ତନ୍ଦ୍ରା ଶିରୋରୁଜା । ଅଙ୍ଗାଵସାଦଵିକ୍ଷେଂପୌ ପ୍ରଲାପାରୋଚକଭ୍ରମାଃ ॥ ୧,୧୬୩.

କଫ ଓ ପିତ୍ତରୁ ଜ୍ୱର, ଅଂଗ ଜଡ଼, ଘୁମ, ଅଳସ୍ୟ, ମୁଣ୍ଡ ବେଦନା, ଅଂଗ ଦୁର୍ବଳ ଓ କମ୍ପନ, ଅସ୍ପଷ୍ଟ ବକ୍ତବ୍ୟ, ଭୋକ ନ ଲାଗିବା ଓ ମୁଣ୍ଡ ଘୂର୍ଣ୍ଣା ହୁଏ।

ମୂର୍ଛାଗ୍ନିହାନିର୍ଭେଦୋଽସ୍ଥ୍ନାଂ ପିପାସେନ୍ଦ୍ରିଯଗୌରଵମ୍ । ଆମୋପଵେଶନଂ ଲେପଃ ସ୍ରୋତସାଂ ସ ଚ ସର୍ପତି ॥ ୧,୧୬୩.

ଅଚେତନ, ଜଠରାଗ୍ନି ନଷ୍ଟ, ହାଡ଼ ଭାଙ୍ଗିଯିବା, ତିବ୍ର ପିପାସା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭାର, ଅମ୍ଳ ଜମିଯିବା ଓ ଲେପ ହୁଏ; ଏହି ରୋଗ ଶରୀର ନଳୀ ମାଧ୍ୟମରେ ଛଡ଼ାଯାଏ।

ପ୍ରାଯେଣାମାଶଯଂ ଗୃହ୍ଣନ୍ନେକଦେଶଂ ନ ଚାତିରୁକ୍ । ପୀଡକୈରଵକୀର୍ଣୋଽତିପୀତଲୋହିତପାଣ୍ଡୁରୈଃ ॥ ୧,୧୬୩.

ସାଧାରଣତଃ ଏହି ରୋଗ ଆମାଶୟକୁ ଧରେ, ଏକ ସ୍ଥାନରେ ଅତି ଯନ୍ତ୍ରଣା ନ ଦେଉଥାଏ, ଛୋଟ ଛୋଟ ଫୁଲା ଦେଖାଯାଏ, ଏହି ଚିହ୍ନ ଅତି ପିତଳ, ଲାଲ ବା ଫିକା ରଙ୍ଗରେ ଥାଏ।

ସ୍ନିଧ୍ନୋଽସିତୋ ମେଚକାଭୋ ମଲିନଃ ଶୋଥଵାନ୍ଗୁରୁଃ । ଗମ୍ଭୀରପାକଃ ପ୍ରାଯୋଷ୍ମସ୍ପୃଷ୍ଟଃ କ୍ଲିନ୍ନୋଂଽଵଦୀର୍ଯତେ ॥ ୧,୧୬୩.

ଏହି ରୋଗ ଲଗା ଥିବା ସ୍ଥାନ ଚିପିଚିପି, କଳା, ଧୂଆଁ ପରି, ମେଳା, ସୋଜା, ଭାରୀ ହୁଏ; ଗଭୀର ଭାବରେ ପକେ, ଅଧିକାଂଶ ସମୟ ଉଷ୍ମତା ଲାଗିଲେ ଭିଜିଯାଏ, ଏବଂ ଫାଟିଯାଏ।

ପକ୍ଵଵଚ୍ଛୀର୍ଣମାଂସଶ୍ଚ ସ୍ପଷ୍ଟସ୍ନାଯୁଶିରାଗଣଃ । ସର୍ଵଗୋ ଲକ୍ଷଣୈଃ ସର୍ଵେଃ ସର୍ଵଗତ୍ଵକ୍ସମର୍ପଣଃ । ଶଵଗନ୍ଧୀ ଚ ଵୀସର୍ପଃ କର୍ଦମାଖ୍ଯମୁଶନ୍ତି ତମ୍ ॥ ୧,୧୬୩.

ପକ୍କ ମାଂସ ପରି ଦେଖାଯାଏ, ନସା ଓ ତନ୍ତୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖାଯାଏ, ସମସ୍ତ ଅଂଗକୁ ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ସହିତ ଧରେ, ଦେହରେ ସବୁଠାରେ ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ, ଲାଶ ଗନ୍ଧ ଆସେ; ଏହି ପ୍ରସାରିତ ରୋଗକୁ 'ମାଟିଆ' ବୋଲି କୁହନ୍ତି।

ବାହ୍ଯହେତୋଃ କ୍ଷତାତ୍କ୍ରୁଦ୍ଧ୍ଵଃ ସରକ୍ତଂ ପିତ୍ତମୀରଯନ୍ । ଵୀସର୍ପଂ ମାରୁତଃ କୁର୍ଯାତ୍କୁଲତ୍ଥସଦୃଶୈଶ୍ଚିତମ୍ ॥ ୧,୧୬୩.

ବାହ୍ୟ କାରଣରୁ, ଚୋଟ ଲାଗିଲେ, ରକ୍ତ ଓ ପିତ୍ତ ଉତ୍ତେଜିତ ହେଲେ, ବାୟୁ ଏହି ପ୍ରସାରିତ ରୋଗ ତିଆରି କରେ, ଯାହା ଗଠି ହରଡ଼ ଦାଳ ପରି ଦେଖାଯାଏ।

ସ୍ଫୋଟୈଃ ଶୋଥଜ୍ଵରରୁଜାଦାହାଢ୍ଯଂ ଶ୍ଯାଵଶୋଣିତମ୍ । ପଥଗ୍ଦୋଷୈସ୍ତ୍ରଯଃ ସାଧ୍ଯା ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵଜାଶ୍ଚାନୁପଦ୍ରଵାଃ ॥ ୧,୧୬୩.

ଫୁଟା, ସୋଜା, ଜ୍ୱର, ବେଦନା, ଜଳନ, କଳା ରକ୍ତ; ନଳୀ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ତିନି ପ୍ରକାର ରୋଗ ସୁସ୍ଥ ହେବାଯୋଗ୍ୟ, ଦୁଇ ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ଗୁଡ଼ିକ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ଲକ୍ଷଣ ନଥାଏ।

ଅସାଧ୍ଯାଃ କୃତସର୍ଵୋତ୍ଥାଃ ସର୍ଵେ ଚାକ୍ରାନ୍ତମର୍ମଣଃ । ଶୀର୍ଣସ୍ନାଯୁଶିରାମାଂସାଃ କ୍ଲିନ୍ନାଶ୍ଚଶଵଗନ୍ଧଯଃ ॥ ୧,୧୬୩.

ସମସ୍ତ କାରଣରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏବଂ ମର୍ମସ୍ଥଳକୁ ଆକ୍ରମଣ କରୁଥିବା ରୋଗ ଅସାଧ୍ୟ; ଯେଉଁଠି ନସା, ତନ୍ତୁ, ମାଂସ ଫାଟିଯାଏ, ଭିଜିଯାଏ ଏବଂ ଲାଶ ଗନ୍ଧ ଆସେ।

ଶ୍ରୀଗରୁଡମହାପୁରାଣମ୍ ୧୬୪ ଧନ୍ଵନ୍ତରିରୁଵାଚ । ମିଥ୍ଯାହାରଵିହାରେଣ ଵିଶେଷେଣ ଵିରୋଧିନା । ସାଧୁନିନ୍ଦାଵଧାଦ୍ଯୁଦ୍ଧହରଣାଦ୍ଯୈଶ୍ଚ ସେଵିତୈଃ ॥ ୧,୧୬୪.

ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ କହିଲେ: ଅନୁଚିତ ଖାଦ୍ୟ ଓ ଚଳାଚଳ, ଏବଂ ସଦ୍ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରିବା, ଅବହେଳା, ଝଗଡ଼ା, ଚୋରି ଓ ଏପରି ଅନେକ କୁକର୍ମ ଦ୍ୱାରା ବିଶେଷ ଭାବେ ଦେହରେ ଅପବିତ୍ରତା ଆସେ।

ପାପ୍ମଭିଃ କର୍ମଭିଃ ସଦ୍ଯଃ ପ୍ରାକ୍ତନୈଃ ପ୍ରେରିତାମଲାଃ । ଶିରାଃ ପ୍ରପଦ୍ଯ ତୈର୍ଯୁକ୍ତାସ୍ତ୍ଵଗ୍ଵସାରକ୍ତମାମିଷମ୍ ॥ ୧,୧୬୪.

ଏହି ପାପକାମ, ନୂତନ କିମ୍ବା ପୂର୍ବ ଜନ୍ମର କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଦେହର ଶିରାମାନେ ଅପବିତ୍ର ପଦାର୍ଥରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ଏହି ଅପବିତ୍ରତା ଚର୍ମ, ମାଂସ, ରକ୍ତ ଓ ଚର୍ବିକୁ ଛୁଇଁଯାଏ।

ଦୂଷଯନ୍ତି ଚ ସଂଶୋଷ୍ଯ ନିଶ୍ଚରନ୍ତସ୍ତତୋ ବହିଃ । ତ୍ଵଚଃ କୁର୍ଵାନ୍ତି ଵୈଵର୍ଣ୍ଯଂ ଶିଷ୍ଟାଃ କୁଷ୍ଠମୁଶନ୍ତିତମ୍ ॥ ୧,୧୬୪.

ଏହି ଦୁଷିତ ପଦାର୍ଥ ଚର୍ମ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ତନ୍ତୁକୁ ଶୁଷ୍କ କରି ତାହାରୁ ବାହାରକୁ ଆସେ; ଚର୍ମର ରଙ୍ଗ ବଦଳାଏ, ଅବଶିଷ୍ଟ ଅପବିତ୍ରତା କୁଷ୍ଠ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଚର୍ମରୋଗ ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।

କାଲେନୋପେକ୍ଷିତଂ ଯତ୍ସ୍ଯାତ୍ସର୍ଵଂ କୋଷ୍ଠାନି ତଦ୍ଵପୁଃ । ପ୍ରପଦ୍ଯ ଧାତୂନ୍ବାହ୍ଯାନ୍ତଃ ସର୍ଵାନ୍ସଂକ୍ଲେଦ୍ଯ ଚାଵହେତ୍ ॥ ୧,୧୬୪.

ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଅବହେଳା କଲେ ସମସ୍ତ ଦେହ ରସନାଳୀ ପ୍ରଭାବିତ ହୁଏ; ଏହି ଅପବିତ୍ରତା ଦେହର ସମସ୍ତ ତନ୍ତୁକୁ ବାହ୍ୟ ଓ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଭାଗରେ ଗଲାପରେ ତାହାକୁ ଅସ୍ଥିର କରି ଉପଚ୍ୟାସ୍ତ ହୁଏ।

ସସ୍ଵେଦକ୍ଲେଦସଙ୍କୋଚାନ୍କୃମୀନ୍ ସୂକ୍ଷ୍ମାଂଶ୍ଚଦାରୁଣାନ୍ । ଲୋମତ୍ଵକ୍ସ୍ନାଯୁଧମନୀରାକ୍ରାମତି ଯଥାକ୍ରମମ୍ ॥ ୧,୧୬୪.

ଘମ, ଆର୍ଦ୍ରତା ଓ ସଂକୋଚ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଅପବିତ୍ରତା ଛୋଟ ଓ କଠିନ କୀଟ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ଯେଉଁମାନେ ପରେ ପରେ କେଶ, ଚର୍ମ, ସ୍ନାୟୁ ଓ ନଳୀକୁ ଆକ୍ରମଣ କରନ୍ତି।

ଭସ୍ମାଚ୍ଛାଦିତଵତ୍କୁର୍ଯାଦ୍ବାହ୍ଯଂ କୁଷ୍ଠମୁଦାହୃତମ୍ । କୁଷ୍ଠାନି ସପ୍ତଧା ଦୋଷୈଃ ପୃଥଗ୍ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵୈଃ ସମାଗତୈଃ ॥ ୧,୧୬୪.

ଏହି ଅପବିତ୍ରତା ଦେହର ବାହାରେ ଛାଇଁ ପଡ଼ିଥିବା ଭସ୍ମ ଭଳି କୁଷ୍ଠ ଦେଖାଏ; କୁଷ୍ଠ ସପ୍ତ ପ୍ରକାରର, ଏହା ଦେହର ତିନି ପ୍ରକୃତି ଏକାକାର, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଅଥବା ସମସ୍ତ ମିଶି ହୁଏ।

ସର୍ଵେଷ୍ଵପି ତ୍ରିଦୋଷେଷୁ ଵ୍ଯପଦେଶୋଽଧିକସ୍ତତଃ । ଵାତେନ କୁଷ୍ଠଂ କାପାଲଂ ପିତ୍ତେନୌଦୁମ୍ବରଂ କଫାତ୍ ॥ ୧,୧୬୪.

ତିନି ପ୍ରକୃତି ମଧ୍ୟରେ ତାହାର ମିଶ୍ରଣ ଆଉ ଅନେକ ପ୍ରକାର; ବାତ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା କୁଷ୍ଠକୁ କାପାଳ, ପିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଉଦୁମ୍ବର, କଫ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟ ନାମରେ ଡାକାଯାଏ।

ମଣ୍ଡଲାଖ୍ଯଂ ଵିଚର୍ଚୋ ଚ ଋଷ୍ଯାଖ୍ଯଂ ଵାତପିତ୍ତଜମ୍ । ଚର୍ମୈକକୁଷ୍ଠଂ କିଟିମଂ ସିଧ୍ମାଲସଵିପାଦିକାଃ ॥ ୧,୧୬୪.

ମଣ୍ଡଳ, ବିଚର୍ଚ୍ଚୁ, ଋଷ୍ୟ ଏବଂ ବାତପିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା; ଚର୍ମ, ଏକକୁଷ୍ଠ, କିଟିମ, ସିଧ୍ମା, ଅଲସା ଓ ବିପାଦିକା ଏହି ପ୍ରକାରର।

ଵାତଶ୍ଲେଷ୍ମୋଦ୍ଭଵାଃ ଶ୍ଲେଷ୍ମପିତ୍ତାଦ୍ଦଦ୍ରୂଶତାରୁଷୀ । ପୁଣ୍ଡରୀକଂ ସଵିସ୍ଫୋଟଂ ପାମା ଚର୍ମଦଲଂ ତଥା ॥ ୧,୧୬୪.

ବାତ କଫ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ଓ କଫ ପିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ଦାଦ ଓ ଶତାରୁଷୀ; ପୁଣ୍ଡରୀକ, ଫୋଡା ସହିତ, ପାମା ଓ ଚର୍ମଦଳ ମଧ୍ୟ ଏହି ଶ୍ରେଣୀରେ।

ସର୍ଵେଭ୍ଯଃ କାକଣଂ ପୂର୍ଵତ୍ରିକଂ ଦଦ୍ରୁ ସକାକଣମ୍ । ପୁଣ୍ଡରୀକର୍ଯଜିହ୍ଵେ ଚ ମହାକୁଷ୍ଠାନି ସପ୍ତ ତୁ ॥ ୧,୧୬୪.

ଏହି ସମସ୍ତ ମଧ୍ୟରୁ କାକଣ, ପୂର୍ବତ୍ରିକ, କାକଣ ସହିତ ଦାଦ, ପୁଣ୍ଡରୀକ, ର୍ୟଜିହ୍ୱା—ଏହି ସପ୍ତଟି କୁଷ୍ଠ ମହାକୁଷ୍ଠ ଭାବେ ଗଣାଯାଏ।

ଅତିଶ୍ଲକ୍ଷ୍ଣଖରସ୍ପର୍ଶସ୍ଵେଦାସ୍ଵେଦଵିଵର୍ଣତାଃ । ଦାହଃ କଣ୍ଡୂସ୍ତ୍ଵଚି ସ୍ଵାପସ୍ତୋଦଃ କୋଚୋନ୍ନତିସ୍ତମଃ ॥ ୧,୧୬୪.

ଅତ୍ୟଧିକ ମୃଦୁ କିମ୍ବା କଠିନ ଛୁଆଁ, ଘମ କିମ୍ବା ଶୁଷ୍କତା, ରଙ୍ଗ ହ୍ରାସ, ଜ୍ୱାଲା, ଚର୍ମର ଖଜୁଆ, ସ୍ଥିରତା, ଚୁବୁକିବା, ଫୁଲିଯିବା ଓ ଅନ୍ଧକାର ଏହି ଲକ୍ଷଣ।

ଵ୍ରଣାନାମଧିକଂ ଶୂଲଂ ଶୀଘ୍ରୋତ୍ପତ୍ତିଶ୍ଚିରସ୍ଥିତିଃ । ରୂଢାନାମପି ରୂକ୍ଷତ୍ଵଂ ନିମିତ୍ତେଽଲ୍ପେଽତିକୋପନମ୍ ॥ ୧,୧୬୪.

ଘାଉରେ ଅଧିକ ବେଦନା, ଶୀଘ୍ର ଆରମ୍ଭ ଓ ଦୀର୍ଘ ସ୍ଥିତି, ଶୁଷ୍କ ରହିଯାଏ, ସାନ୍ନା ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ବେଶି ଭୟଙ୍କର ହୁଏ।

ରୋମହର୍ଷୋଽସୃଜଃ କାର୍ଷ୍ଣ୍ଯଂ କୁଷ୍ଠଲକ୍ଷଣମଗ୍ରଜମ୍ । କୃଷ୍ଣାରୁଣକପାଲାଭଂ ଯଦ୍ରୂକ୍ଷଂ ପରୁଷଂ ତନୁ ॥ ୧,୧୬୪.

କେଶ ଦେଖିଲେ ଗା ଗୋସା, ରକ୍ତ କଳା ହୋଇଯିବା—ଏହି ହେଉଛି କୁଷ୍ଠର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଲକ୍ଷଣ; ଯେତେବେଳେ ଏହା କଳା, ଲାଲ, ଶୁଷ୍କ, କଠିନ ଓ ପତଳା ଥାଏ, ମଣ୍ଡ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ।

ଵିସ୍ତୃତାକୃତିପର୍ଯସ୍ତନ୍ଦୂଷିତୈର୍ଲୋମଭିଶ୍ଚିତମ୍ । କାପାଲଂ ତୋଦବହୁଲଂ ତତ୍କୁଷ୍ଠଂ ଵିଷମଂ ସ୍ମୃତମ୍ ॥ ୧,୧୬୪.

ଏହା ବିସ୍ତୃତ ଆକୃତିର, ଦୁଷିତ କେଶ ରହିଥିବା, ଏହି କାପାଳ କୁଷ୍ଠ; ଏଠାରେ ବେଶି ଚୁବୁକିବା ଓ ଏହାକୁ ଅନିୟମିତ କୁଷ୍ଠ ଭାବେ ମନାଯାଏ।

ଉଦୁମ୍ବରଫଲାଭାସଂ କୁଷ୍ଠମୌଦୁମ୍ବରଂ ଵଦେତ୍ । ଵର୍ତୁଲଂ ବହୁଲକେତ୍ଯୁକ୍ତଂ ଦାହରୁଜାଧିକମ୍ ॥ ୧,୧୬୪.

ଉଦୁମ୍ବର ଫଳ ଭଳି ଦେଖାଯାଏଥିବା କୁଷ୍ଠକୁ ଆଉଦୁମ୍ବର କୁଷ୍ଠ କୁହାଯାଏ; ଏହା ଗୋଲାକାର, ପାର୍ଶ୍ୱ ମୋଟା ଓ ଅତ୍ୟଧିକ ଜ୍ୱାଲା ଓ ବେଦନା ଥାଏ।

ଅସଂଚ୍ଛନ୍ନମଦରଣଂ କୃମିଵତ୍ସ୍ଯାଦୁଦୁମ୍ବରମ୍ । ସ୍ଥିରଂ ସତ୍ଯାନଂ ଗୁରୁ ସ୍ନିଗ୍ଧଂ ଶ୍ଵେତରକ୍ତଂ ମଲାନ୍ଵିତମ୍ ॥ ୧,୧୬୪.

ଏହା ଖୋଲା, ଚାରିପାଖ ଛଡ଼ାଏ ନାହିଁ, କୀଟ ଭରିଥାଏ, ଉଦୁମ୍ବର ଭଳି; ଏହା ଦୃଢ଼, ସତ୍ୟ, ଭାରୀ, ତେଲିଆ, ଧଳା କିମ୍ବା ଲାଲ ଓ ମଳ ଭରିଥାଏ।

ଅନ୍ଯୋନ୍ଯସକ୍ତପୁଚ୍ଛୂନବହୁକଣ୍ଡୂସ୍ନୁତିକୃମି । ଶ୍ଲକ୍ଷ୍ଣପୀତାଭାସଂଯୁକ୍ତଂ ମଣ୍ଡଲଂ ପରିକୀର୍ତିତମ୍ ॥ ୧,୧୬୪.

ଏଠାରେ ପୁଛ ଏକାଉଁଠି ଲାଗିଥାଏ, ବେଶି ଖଜୁଆ, ରସ ଓ କୀଟ ରହିଥାଏ; ମୃଦୁ ଓ ହଳଦିଆ ଭାସା ଥିବା ଏହାକୁ ମଣ୍ଡଳ କୁହାଯାଏ।

ସକଣ୍ଡୂପିଟିକା ଶ୍ଯାଵା ସକ୍ଲେଦା ଚ ଵିଚର୍ଚିକା । ପରୁଷନ୍ତତ୍ରରକ୍ତାନ୍ତମନ୍ତଃ ଶ୍ଯାମଂ ସମୁନ୍ନତମ୍ ॥ ୧,୧୬୪.

ଖଜୁଆ, ଗାଠି, କଳା ଓ ଆର୍ଦ୍ର ଥିବା ଏହି ରୋଗକୁ ବିଚର୍ଚ୍ଚିକା କୁହାଯାଏ; ଏହା କଠିନ, ଭିତରେ ଲାଲ, ଅନ୍ତରେ କଳା ଓ ଉପରକୁ ଉଠିଥାଏ।

ଋଷ୍ଯଜିହ୍ଵାକୃତିପ୍ରୋକ୍ତଂ ଋଷ୍ଯଜିହ୍ଵଂ ବହୁକ୍ରିମି । ହସ୍ତିଚର୍ମଖରସ୍ପର୍ଶଂ ଚର୍ମାଖ୍ଯଂ କୁଷ୍ଠମୁଚ୍ଯତେ ॥ ୧,୧୬୪.

ଯାହା ମୃଗର ଜିଭା ପରି ଦେଖାଯାଏ, ଅନେକ କୀଟ ଥାଏ, ହାତୀ ଚର୍ମ ପରି କଠିନ ଛୁଆଁ ଲାଗେ, ସେହି ଚର୍ମ ନାମକ କୁଷ୍ଠ ରୋଗ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଅସ୍ଵେଦଞ୍ଚମତ୍ସ୍ଯଶଲ୍କସନ୍ନିଭଂ କିଟିମଂ ପୁନଃ । ରୂକ୍ଷାଗ୍ନିଵର୍ଣଂ ଦୁଃ ସ୍ପର୍ଶଂ କଣ୍ଡୂମତ୍ପରୁଷାସିତମ୍ ॥ ୧,୧୬୪.

ଯେଉଁ ଚର୍ମ ଘାଏ ଘମ ହୁଏ ନାହିଁ, ମାଛ ଚାମ୍ପି ପରି ଦେଖାଯାଏ, ଶୁଖିଲା, ଅଗ୍ନିର ରଙ୍ଗ ପରି, ଛୁଆଁକୁ ଅସୁଖଦ, ଖୁଜୁଲି, କଠିନ ଏବଂ ଧୂସର-କଳା ରଙ୍ଗର, ଏହାକୁ କିଟିମ ରୋଗ କୁହାଯାଏ।