ଗରୁଡପୁରାଣମ୍

ପିତ୍ତାଦ୍ଦ୍ରୁତଗତିଃ ପିତ୍ତଜ୍ଵରଲିଙ୍ଗୋଽତିଲୋହିତଃ । କଫାତ୍କଣ୍ଡୂଯୁତଃ ସ୍ନିଗ୍ଧଃ କଫଜ୍ଵରସମାନରୁକ୍ ॥ ୧,୧୬୩.

ପିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ହେଲେ, ଏହା ତିବ୍ର ଗତିରେ ଛଡ଼ାଏ, ପିତ୍ତଜ୍ୱର ଲକ୍ଷଣ ଓ ଅତି ଲାଲ ରଙ୍ଗ ଦେଖାଏ; କଫ ଦ୍ୱାରା ହେଲେ, ଖଜୁଲି, ତେଲିଆତା ଓ କଫଜ୍ୱର ସଦୃଶ ବେଦନା ଦେଖାଯାଏ।

ସନ୍ନିପାତସମୁତ୍ଥାଶ୍ଚ ସର୍ଵଲିଙ୍ଗସମନ୍ଵିତାଃ । ସ୍ଵଦୋଷଲିଙ୍ଗୈଶ୍ଚୀଯନ୍ତେ ସର୍ଵୈଃ ସ୍ଫୋଟୈରୁପେକ୍ଷିତାଃ । ତେଽପି ସ୍ଵେଦାନ୍ଵିମୁଞ୍ଚତି ବିଭ୍ରତୋ ଵ୍ରଣଲକ୍ଷଣମ୍ ॥ ୧,୧୬୩.

ବିଭିନ୍ନ କାରଣ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ସହିତ ଯେଉଁ ରୋଗ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେଗୁଡିକ ନିଜ ନିଜ ଲକ୍ଷଣ ସହିତ ଦେହରେ ଜମା ହୁଏ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଫୁଟି ଯିବା ଚିହ୍ନକୁ ଅନଦେଖା କରାଯାଏ; ତଥାପି, ସେମାନେ ପସିନା ଛାଡ଼ନ୍ତି, ଏବଂ ଘାଉର ଲକ୍ଷଣ ଧାରଣ କରନ୍ତି।

ଵାତପିତ୍ତାଜ୍ଜ୍ଵରଚ୍ଛର୍ଦିମୂର୍ଛାତୀସାରତୃଡ୍ଭ୍ରମୈଃ । ଗନ୍ଥିଭେଦାଗ୍ନିସଦନତମକାରୋଚକୈର୍ଯୁତଃ ॥ ୧,୧୬୩.

ବାୟୁ ଓ ପିତ୍ତର କାରଣରୁ ଜ୍ୱର, ବାନ୍ତି, ଅଚେତନ, ଦିଆରିଆ, ତିବ୍ର ପିପାସା, ମୁଣ୍ଡ ଘୂର୍ଣ୍ଣା, ଗଠି ଫାଟିଯିବା, ଭୋକ ନ ଲାଗିବା, ଅନ୍ଧାର ଦେଖାଯିବା ଓ ରୁଚି ନ ହେବା ଭଳି ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ।

କରୋତି ସର୍ଵମଙ୍ଗଞ୍ଚ ଦୀପ୍ତାଙ୍ଗାରାଵକୀର୍ଣଵତ୍ । ଯଂଯଂ ଦେଶଂ ଵିସର୍ପଶ୍ଚ ଵିସର୍ପତି ଭଵେତ୍ସସଃ ॥ ୧,୧୬୩.

ଏହି ରୋଗ ସମସ୍ତ ଅଂଗକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ, ଜଣେ ଜଣେ ଜଳନ୍ତା ଅଙ୍ଗାର ଛିଟିଯାଇଥିବା ପରି; ଯେଉଁଠି ଏହି ରୋଗ ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ, ସେଠି ଏହା ଆଉ ଅଧିକ ଛଡ଼ାଯାଏ।

ଶାନ୍ତାଙ୍ଗାରାସିତୋ ନୀଲୋ ରକ୍ତୋ ଵାସୁ ଚ ଚୀଯତେ । ଅଗ୍ନିଦଗ୍ଧ ଇଵ ସ୍ଫୋଟୈଃ ଶୀଘ୍ରଗତ୍ଵାଦ୍ଦ୍ରୁତଂ ସ ଚ ॥ ୧,୧୬୩.

ଯେତେବେଳେ ଅଙ୍ଗାର ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ରୋଗ ମେଳା, ନୀଳ ବା ଲାଲ ରଙ୍ଗରେ ପରିଣତି ହୁଏ ଏବଂ ଦେହରେ ଜମିଯାଏ; ଅଗ୍ନିରେ ପୋଡ଼ା ଭଳି ଫୁଟା ଦେଖାଯାଏ, ଏହି ରୋଗ ଖୁବ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଛଡ଼ାଯାଏ।

ମର୍ମାନୁସାରୀ ଵୀସର୍ପଃ ସ୍ଯାଦ୍ଵାତୋଽତିବଲସ୍ତତଃ । ଵ୍ଯଥତେଽଙ୍ଗଂ ହରେତ୍ସଂଜ୍ଞାଂ ନିଦ୍ରାଞ୍ଚ ଶ୍ଵାସମୀରଯେତ୍ ॥ ୧,୧୬୩.

ଯେତେବେଳେ ଏହି ରୋଗ ମର୍ମସ୍ଥଳକୁ ଅନୁସରଣ କରେ ଏବଂ ବାୟୁ ବହୁତ ଜୋର ହୁଏ, ତେବେ ଅଂଗରେ ବେଦନା, ସଞ୍ଜ୍ଞା ହରାଇଯିବା, ଘୁମ ଆସିବା ଏବଂ ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ ହୁଏ।

ହିକ୍କାଞ୍ଚ ସ ଗତୋଽଵସ୍ଥାମୀଦୃଶୀଂ ଲଭତେ ନରଃ । କ୍ଵଚିନ୍ମର୍ମାରତିଗ୍ରସ୍ତୋ ଭୂମିଶଯ୍ଯାସନାଦିଷୁ ॥ ୧,୧୬୩.

ହିକ୍କା ଆସେ, ଏବଂ ଲୋକ ଏପରି ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ; କେବେ କେବେ ମର୍ମରେ ତୀବ୍ର ବେଦନା ହୋଇ, ଜମି, ଶୋଇବା ବା ବସିବା ସ୍ଥାନରେ ପଡ଼ି ରହିଯାଏ।

ଚେଷ୍ଟମାନସ୍ତତଃ କ୍ଲିଷ୍ଟୋ ମନୋଦେହପ୍ରମୋହଵାନ୍ । ଦୁଷ୍ପ୍ରବୋଧୋଽଶ୍ନୁତେ ନିଦ୍ରାଂ ସୋଽଗ୍ନିଵୀସର୍ପ ଉଚ୍ଯତେ ॥ ୧,୧୬୩.

ତାପରେ, ଚେଷ୍ଟା କରି କରି ଅତି କ୍ଳାନ୍ତ ହୁଏ, ମନ ଓ ଦେହ ଭ୍ରମିତ ହୁଏ, ଘୁମୁଠି ଉଠିବା କଷ୍ଟକର ହୁଏ; ଏହି ଅଗ୍ନି ସ୍ପର୍ଶ ଭଳି ପ୍ରସାରିତ ରୋଗକୁ 'ଅଗ୍ନିବିସର୍ପ' କୁହାଯାଏ।

କଫେନ ରୁଦ୍ଧଃ ପଵନୋ ଭିତ୍ତ୍ଵାତଂ ବହୁଧା କଫମ୍ । ରକ୍ତଂ ଵା ଵୃଦ୍ଧରକ୍ତସ୍ଯ ତ୍ଵକ୍ଛିରାସ୍ନାଯୁମାଂସଗମ୍ ॥ ୧,୧୬୩.

ଯେତେବେଳେ କଫ ଦ୍ୱାରା ବାୟୁ ଅଟକିଯାଏ, ସେତେବେଳେ ବାୟୁ ବହୁ ପ୍ରକାରରେ କଫ କିମ୍ବା ରକ୍ତକୁ ଭେଦି ଦେଉଛି; ଯଦି ରକ୍ତ ବଢ଼ିଯାଏ, ତେବେ ଚର୍ମ, ନସା, ତନ୍ତୁ ଓ ମାଂସପେଶୀକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ।

ଦୂଷଯିତ୍ଵା ତୁ ଦୀର୍ଘାନୁଵୃତ୍ତସ୍ଥୂଲଖରାତ୍ମିକାମ୍ । ଗ୍ରନ୍ଥୀନାଂ କୁରୁତେ ମାଲାଂ ସରକ୍ତାନ୍ତୀଵ୍ରରୁଗ୍ଜ୍ଵରାମ୍ ॥ ୧,୧୬୩.

ଏହି ଅଂଶଗୁଡ଼ିକୁ ଦୁଷିତ କରି, ଦୀର୍ଘ, ମୋଟା, କଠିନ ଗଠିର ମାଳା ତିଆରି କରେ, ଯାହା ତୀବ୍ର ବେଦନା ଓ ଜ୍ୱର ସହିତ ରହିଥାଏ, ସମସ୍ତ ଗଠି ରକ୍ତରେ ଭିଜି ଯାଏ।

ଶ୍ଵାସକାସାତିସାରାସ୍ଯଶୋଷହିକ୍କାଵମିଭ୍ରମୈଃ । ମୋହଵୈଵର୍ଣ୍ଯମୂର୍ଛାଙ୍ଗଭଙ୍ଗଗ୍ନିସଦନୈର୍ଯୁତାମ୍ । ଇତ୍ଯଯଂ ଗ୍ରନ୍ଥିଵୀସର୍ପଃ କଫମାରୁତକୋପଜଃ ॥ ୧,୧୬୩.

ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ, କାଶ, ଦିଆରିଆ, ମୁଁହ ଶୁଷ୍କତା, ହିକ୍କା, ବାନ୍ତି, ମୁଣ୍ଡ ଘୂର୍ଣ୍ଣା, ଭ୍ରମ, ଚିହ୍ନ ବଦଳିଯିବା, ଅଚେତନ, ଅଂଗ ଭାଙ୍ଗିଯିବା ଓ ଭୋକ ନ ଲାଗିବା ଭଳି ଲକ୍ଷଣ ଥାଏ; ଏହି ଗଠି ଭଳି ପ୍ରସାରିତ ରୋଗ କଫ ଓ ବାୟୁ ବଢ଼ିଲେ ହୁଏ।

କଫପିତ୍ତାଜ୍ଜ୍ଵରଃ ସ୍ତମ୍ଭୋ ନିଦ୍ରା ତନ୍ଦ୍ରା ଶିରୋରୁଜା । ଅଙ୍ଗାଵସାଦଵିକ୍ଷେଂପୌ ପ୍ରଲାପାରୋଚକଭ୍ରମାଃ ॥ ୧,୧୬୩.

କଫ ଓ ପିତ୍ତରୁ ଜ୍ୱର, ଅଂଗ ଜଡ଼, ଘୁମ, ଅଳସ୍ୟ, ମୁଣ୍ଡ ବେଦନା, ଅଂଗ ଦୁର୍ବଳ ଓ କମ୍ପନ, ଅସ୍ପଷ୍ଟ ବକ୍ତବ୍ୟ, ଭୋକ ନ ଲାଗିବା ଓ ମୁଣ୍ଡ ଘୂର୍ଣ୍ଣା ହୁଏ।

ମୂର୍ଛାଗ୍ନିହାନିର୍ଭେଦୋଽସ୍ଥ୍ନାଂ ପିପାସେନ୍ଦ୍ରିଯଗୌରଵମ୍ । ଆମୋପଵେଶନଂ ଲେପଃ ସ୍ରୋତସାଂ ସ ଚ ସର୍ପତି ॥ ୧,୧୬୩.

ଅଚେତନ, ଜଠରାଗ୍ନି ନଷ୍ଟ, ହାଡ଼ ଭାଙ୍ଗିଯିବା, ତିବ୍ର ପିପାସା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭାର, ଅମ୍ଳ ଜମିଯିବା ଓ ଲେପ ହୁଏ; ଏହି ରୋଗ ଶରୀର ନଳୀ ମାଧ୍ୟମରେ ଛଡ଼ାଯାଏ।

ପ୍ରାଯେଣାମାଶଯଂ ଗୃହ୍ଣନ୍ନେକଦେଶଂ ନ ଚାତିରୁକ୍ । ପୀଡକୈରଵକୀର୍ଣୋଽତିପୀତଲୋହିତପାଣ୍ଡୁରୈଃ ॥ ୧,୧୬୩.

ସାଧାରଣତଃ ଏହି ରୋଗ ଆମାଶୟକୁ ଧରେ, ଏକ ସ୍ଥାନରେ ଅତି ଯନ୍ତ୍ରଣା ନ ଦେଉଥାଏ, ଛୋଟ ଛୋଟ ଫୁଲା ଦେଖାଯାଏ, ଏହି ଚିହ୍ନ ଅତି ପିତଳ, ଲାଲ ବା ଫିକା ରଙ୍ଗରେ ଥାଏ।

ସ୍ନିଧ୍ନୋଽସିତୋ ମେଚକାଭୋ ମଲିନଃ ଶୋଥଵାନ୍ଗୁରୁଃ । ଗମ୍ଭୀରପାକଃ ପ୍ରାଯୋଷ୍ମସ୍ପୃଷ୍ଟଃ କ୍ଲିନ୍ନୋଂଽଵଦୀର୍ଯତେ ॥ ୧,୧୬୩.

ଏହି ରୋଗ ଲଗା ଥିବା ସ୍ଥାନ ଚିପିଚିପି, କଳା, ଧୂଆଁ ପରି, ମେଳା, ସୋଜା, ଭାରୀ ହୁଏ; ଗଭୀର ଭାବରେ ପକେ, ଅଧିକାଂଶ ସମୟ ଉଷ୍ମତା ଲାଗିଲେ ଭିଜିଯାଏ, ଏବଂ ଫାଟିଯାଏ।

ପକ୍ଵଵଚ୍ଛୀର୍ଣମାଂସଶ୍ଚ ସ୍ପଷ୍ଟସ୍ନାଯୁଶିରାଗଣଃ । ସର୍ଵଗୋ ଲକ୍ଷଣୈଃ ସର୍ଵେଃ ସର୍ଵଗତ୍ଵକ୍ସମର୍ପଣଃ । ଶଵଗନ୍ଧୀ ଚ ଵୀସର୍ପଃ କର୍ଦମାଖ୍ଯମୁଶନ୍ତି ତମ୍ ॥ ୧,୧୬୩.

ପକ୍କ ମାଂସ ପରି ଦେଖାଯାଏ, ନସା ଓ ତନ୍ତୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖାଯାଏ, ସମସ୍ତ ଅଂଗକୁ ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ସହିତ ଧରେ, ଦେହରେ ସବୁଠାରେ ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ, ଲାଶ ଗନ୍ଧ ଆସେ; ଏହି ପ୍ରସାରିତ ରୋଗକୁ 'ମାଟିଆ' ବୋଲି କୁହନ୍ତି।

ବାହ୍ଯହେତୋଃ କ୍ଷତାତ୍କ୍ରୁଦ୍ଧ୍ଵଃ ସରକ୍ତଂ ପିତ୍ତମୀରଯନ୍ । ଵୀସର୍ପଂ ମାରୁତଃ କୁର୍ଯାତ୍କୁଲତ୍ଥସଦୃଶୈଶ୍ଚିତମ୍ ॥ ୧,୧୬୩.

ବାହ୍ୟ କାରଣରୁ, ଚୋଟ ଲାଗିଲେ, ରକ୍ତ ଓ ପିତ୍ତ ଉତ୍ତେଜିତ ହେଲେ, ବାୟୁ ଏହି ପ୍ରସାରିତ ରୋଗ ତିଆରି କରେ, ଯାହା ଗଠି ହରଡ଼ ଦାଳ ପରି ଦେଖାଯାଏ।

ସ୍ଫୋଟୈଃ ଶୋଥଜ୍ଵରରୁଜାଦାହାଢ୍ଯଂ ଶ୍ଯାଵଶୋଣିତମ୍ । ପଥଗ୍ଦୋଷୈସ୍ତ୍ରଯଃ ସାଧ୍ଯା ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵଜାଶ୍ଚାନୁପଦ୍ରଵାଃ ॥ ୧,୧୬୩.

ଫୁଟା, ସୋଜା, ଜ୍ୱର, ବେଦନା, ଜଳନ, କଳା ରକ୍ତ; ନଳୀ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ତିନି ପ୍ରକାର ରୋଗ ସୁସ୍ଥ ହେବାଯୋଗ୍ୟ, ଦୁଇ ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ଗୁଡ଼ିକ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ଲକ୍ଷଣ ନଥାଏ।

ଅସାଧ୍ଯାଃ କୃତସର୍ଵୋତ୍ଥାଃ ସର୍ଵେ ଚାକ୍ରାନ୍ତମର୍ମଣଃ । ଶୀର୍ଣସ୍ନାଯୁଶିରାମାଂସାଃ କ୍ଲିନ୍ନାଶ୍ଚଶଵଗନ୍ଧଯଃ ॥ ୧,୧୬୩.

ସମସ୍ତ କାରଣରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏବଂ ମର୍ମସ୍ଥଳକୁ ଆକ୍ରମଣ କରୁଥିବା ରୋଗ ଅସାଧ୍ୟ; ଯେଉଁଠି ନସା, ତନ୍ତୁ, ମାଂସ ଫାଟିଯାଏ, ଭିଜିଯାଏ ଏବଂ ଲାଶ ଗନ୍ଧ ଆସେ।

ଶ୍ରୀଗରୁଡମହାପୁରାଣମ୍ ୧୬୪ ଧନ୍ଵନ୍ତରିରୁଵାଚ । ମିଥ୍ଯାହାରଵିହାରେଣ ଵିଶେଷେଣ ଵିରୋଧିନା । ସାଧୁନିନ୍ଦାଵଧାଦ୍ଯୁଦ୍ଧହରଣାଦ୍ଯୈଶ୍ଚ ସେଵିତୈଃ ॥ ୧,୧୬୪.

ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ କହିଲେ: ଅନୁଚିତ ଖାଦ୍ୟ ଓ ଚଳାଚଳ, ଏବଂ ସଦ୍ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରିବା, ଅବହେଳା, ଝଗଡ଼ା, ଚୋରି ଓ ଏପରି ଅନେକ କୁକର୍ମ ଦ୍ୱାରା ବିଶେଷ ଭାବେ ଦେହରେ ଅପବିତ୍ରତା ଆସେ।

ପାପ୍ମଭିଃ କର୍ମଭିଃ ସଦ୍ଯଃ ପ୍ରାକ୍ତନୈଃ ପ୍ରେରିତାମଲାଃ । ଶିରାଃ ପ୍ରପଦ୍ଯ ତୈର୍ଯୁକ୍ତାସ୍ତ୍ଵଗ୍ଵସାରକ୍ତମାମିଷମ୍ ॥ ୧,୧୬୪.

ଏହି ପାପକାମ, ନୂତନ କିମ୍ବା ପୂର୍ବ ଜନ୍ମର କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଦେହର ଶିରାମାନେ ଅପବିତ୍ର ପଦାର୍ଥରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ଏହି ଅପବିତ୍ରତା ଚର୍ମ, ମାଂସ, ରକ୍ତ ଓ ଚର୍ବିକୁ ଛୁଇଁଯାଏ।

ଦୂଷଯନ୍ତି ଚ ସଂଶୋଷ୍ଯ ନିଶ୍ଚରନ୍ତସ୍ତତୋ ବହିଃ । ତ୍ଵଚଃ କୁର୍ଵାନ୍ତି ଵୈଵର୍ଣ୍ଯଂ ଶିଷ୍ଟାଃ କୁଷ୍ଠମୁଶନ୍ତିତମ୍ ॥ ୧,୧୬୪.

ଏହି ଦୁଷିତ ପଦାର୍ଥ ଚର୍ମ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ତନ୍ତୁକୁ ଶୁଷ୍କ କରି ତାହାରୁ ବାହାରକୁ ଆସେ; ଚର୍ମର ରଙ୍ଗ ବଦଳାଏ, ଅବଶିଷ୍ଟ ଅପବିତ୍ରତା କୁଷ୍ଠ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଚର୍ମରୋଗ ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।

କାଲେନୋପେକ୍ଷିତଂ ଯତ୍ସ୍ଯାତ୍ସର୍ଵଂ କୋଷ୍ଠାନି ତଦ୍ଵପୁଃ । ପ୍ରପଦ୍ଯ ଧାତୂନ୍ବାହ୍ଯାନ୍ତଃ ସର୍ଵାନ୍ସଂକ୍ଲେଦ୍ଯ ଚାଵହେତ୍ ॥ ୧,୧୬୪.

ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଅବହେଳା କଲେ ସମସ୍ତ ଦେହ ରସନାଳୀ ପ୍ରଭାବିତ ହୁଏ; ଏହି ଅପବିତ୍ରତା ଦେହର ସମସ୍ତ ତନ୍ତୁକୁ ବାହ୍ୟ ଓ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଭାଗରେ ଗଲାପରେ ତାହାକୁ ଅସ୍ଥିର କରି ଉପଚ୍ୟାସ୍ତ ହୁଏ।

ସସ୍ଵେଦକ୍ଲେଦସଙ୍କୋଚାନ୍କୃମୀନ୍ ସୂକ୍ଷ୍ମାଂଶ୍ଚଦାରୁଣାନ୍ । ଲୋମତ୍ଵକ୍ସ୍ନାଯୁଧମନୀରାକ୍ରାମତି ଯଥାକ୍ରମମ୍ ॥ ୧,୧୬୪.

ଘମ, ଆର୍ଦ୍ରତା ଓ ସଂକୋଚ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଅପବିତ୍ରତା ଛୋଟ ଓ କଠିନ କୀଟ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ଯେଉଁମାନେ ପରେ ପରେ କେଶ, ଚର୍ମ, ସ୍ନାୟୁ ଓ ନଳୀକୁ ଆକ୍ରମଣ କରନ୍ତି।

ଭସ୍ମାଚ୍ଛାଦିତଵତ୍କୁର୍ଯାଦ୍ବାହ୍ଯଂ କୁଷ୍ଠମୁଦାହୃତମ୍ । କୁଷ୍ଠାନି ସପ୍ତଧା ଦୋଷୈଃ ପୃଥଗ୍ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵୈଃ ସମାଗତୈଃ ॥ ୧,୧୬୪.

ଏହି ଅପବିତ୍ରତା ଦେହର ବାହାରେ ଛାଇଁ ପଡ଼ିଥିବା ଭସ୍ମ ଭଳି କୁଷ୍ଠ ଦେଖାଏ; କୁଷ୍ଠ ସପ୍ତ ପ୍ରକାରର, ଏହା ଦେହର ତିନି ପ୍ରକୃତି ଏକାକାର, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଅଥବା ସମସ୍ତ ମିଶି ହୁଏ।

ସର୍ଵେଷ୍ଵପି ତ୍ରିଦୋଷେଷୁ ଵ୍ଯପଦେଶୋଽଧିକସ୍ତତଃ । ଵାତେନ କୁଷ୍ଠଂ କାପାଲଂ ପିତ୍ତେନୌଦୁମ୍ବରଂ କଫାତ୍ ॥ ୧,୧୬୪.

ତିନି ପ୍ରକୃତି ମଧ୍ୟରେ ତାହାର ମିଶ୍ରଣ ଆଉ ଅନେକ ପ୍ରକାର; ବାତ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା କୁଷ୍ଠକୁ କାପାଳ, ପିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଉଦୁମ୍ବର, କଫ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟ ନାମରେ ଡାକାଯାଏ।

ମଣ୍ଡଲାଖ୍ଯଂ ଵିଚର୍ଚୋ ଚ ଋଷ୍ଯାଖ୍ଯଂ ଵାତପିତ୍ତଜମ୍ । ଚର୍ମୈକକୁଷ୍ଠଂ କିଟିମଂ ସିଧ୍ମାଲସଵିପାଦିକାଃ ॥ ୧,୧୬୪.

ମଣ୍ଡଳ, ବିଚର୍ଚ୍ଚୁ, ଋଷ୍ୟ ଏବଂ ବାତପିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା; ଚର୍ମ, ଏକକୁଷ୍ଠ, କିଟିମ, ସିଧ୍ମା, ଅଲସା ଓ ବିପାଦିକା ଏହି ପ୍ରକାରର।

ଵାତଶ୍ଲେଷ୍ମୋଦ୍ଭଵାଃ ଶ୍ଲେଷ୍ମପିତ୍ତାଦ୍ଦଦ୍ରୂଶତାରୁଷୀ । ପୁଣ୍ଡରୀକଂ ସଵିସ୍ଫୋଟଂ ପାମା ଚର୍ମଦଲଂ ତଥା ॥ ୧,୧୬୪.

ବାତ କଫ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ଓ କଫ ପିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ଦାଦ ଓ ଶତାରୁଷୀ; ପୁଣ୍ଡରୀକ, ଫୋଡା ସହିତ, ପାମା ଓ ଚର୍ମଦଳ ମଧ୍ୟ ଏହି ଶ୍ରେଣୀରେ।

ସର୍ଵେଭ୍ଯଃ କାକଣଂ ପୂର୍ଵତ୍ରିକଂ ଦଦ୍ରୁ ସକାକଣମ୍ । ପୁଣ୍ଡରୀକର୍ଯଜିହ୍ଵେ ଚ ମହାକୁଷ୍ଠାନି ସପ୍ତ ତୁ ॥ ୧,୧୬୪.

ଏହି ସମସ୍ତ ମଧ୍ୟରୁ କାକଣ, ପୂର୍ବତ୍ରିକ, କାକଣ ସହିତ ଦାଦ, ପୁଣ୍ଡରୀକ, ର୍ୟଜିହ୍ୱା—ଏହି ସପ୍ତଟି କୁଷ୍ଠ ମହାକୁଷ୍ଠ ଭାବେ ଗଣାଯାଏ।