ଗରୁଡପୁରାଣମ୍

ଆଘାତେନ ଚ ଶସ୍ତ୍ରାଦିଚ୍ଛେଦଭେଦକ୍ଷତାଦିଭିଃ । ହିମାନିଲୈର୍ଦଧ୍ଯନିଲୈର୍ଭଲ୍ଲାତକପିକଚ୍ଛଜୈଃ ॥ ୧,୧୬୨.

ଆଘାତ, ଛୁରି ଆଦିରେ କଟା, ଚେରା, ଘାଉ, ଶୀତଳ ବାୟୁ, ଖଟା ବାୟୁ, ଭଲ୍ଲାତକ ଓ କପିକଚ୍ଚୁ ଗଛର ପ୍ରଭାବରୁ ମଧ୍ୟ ଫୁଲା ହୁଏ।

ରସୈଃ ଶୁଷ୍କୈଶ୍ଚ ସଂସ୍ପର୍ଶାଚ୍ଛ୍ଵଯଥୁଃ ସ୍ଯାଦ୍ଵିସର୍ପଵାନ୍ । ଭୃଶୋଷ୍ମା ଲୋହିତାଭାସଃ ପ୍ରାଯଶଃ ପିତ୍ତଲକ୍ଷଣଃ ॥ ୧,୧୬୨.

ତୀକ୍ଷ୍ଣ କିମ୍ବା ଶୁଷ୍କ ପଦାର୍ଥ ସଂସ୍ପର୍ଶରୁ ଫୁଲା ହୁଏ, ଏହା ସହ ବିସର୍ପ, ତିବ୍ର ତାପ, ଲାଲ ରଙ୍ଗ ଓ ପିତ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ସାଧାରଣତଃ ଦେଖାଯାଏ।

ଵିଷଜଃ ସଵିଷପ୍ରାଣିପରିସର୍ପଣମୂତ୍ରଣାତ୍ । ଦଂଷ୍ଟ୍ରାଦନ୍ତନଖାଘାତାଦଵିଷପ୍ରାଣିନାମପି ॥ ୧,୧୬୨.

ବିଷ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ଫୁଲା ବିଷାକ୍ତ ପ୍ରାଣୀର କାମୁଡ଼ା, ଚିରା, ନଖର ଘାଉ କିମ୍ବା ସଂସ୍ପର୍ଶ ଦ୍ୱାରା, ଏବଂ ଅବିଷାକ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ହୋଇପାରେ।

ଵିଣ୍ମୂତ୍ରଶୁକ୍ରୋପହତମଲଵଦ୍ଵସ୍ତୁସଂଙ୍କରାତ୍ । ଵିଷଵୃକ୍ଷାନିଲସ୍ପର୍ଶାଦ୍ଗରଯୋଗାଵଚୂର୍ଣନାତ୍ ॥ ୧,୧୬୨.

ମଳ, ମୁତ୍ର, ଶୁକ୍ର କିମ୍ବା ଅଶୁଦ୍ଧ ପଦାର୍ଥ ଦ୍ୱାରା ଦୂଷିତ ହେବା, ବିଷ ଗଛ କିମ୍ବା ବାୟୁ ସଂସ୍ପର୍ଶ, କିମ୍ବା ବିଷ ମିଶ୍ରିତ ଗୁଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଫୁଲା ହୁଏ।

ମୃଦୁଶ୍ଚଲୋଽଵଲମ୍ବୀ ଚ ଶୀଘ୍ରୋ ଦାହରୁଜାକରଃ । ନଵୋଽନୁପଦ୍ରଵଃ ଶୋଥଃ ସାଧ୍ଯୋଽସାଧ୍ଯଃ ପୁରେରିତଃ ॥ ୧,୧୬୨.

ଏପରି ଫୁଲା ମୃଦୁ, ଚଞ୍ଚଳ, ଲଟକିଥିବା, ଶୀଘ୍ର ପୋଡ଼ା ଓ ବେଦନା ଦେଉଥିବା, ନୂତନ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଅସୁବିଧା ନଥିବା, ଏବଂ ପ୍ରଥାନୁସାରେ ସାଧ୍ୟ କିମ୍ବା ଅସାଧ୍ୟ ମନାଯାଏ।

ଶ୍ରୀଗରୁଡମହାପୁରାଣମ୍ ୧୬୩ ଧନ୍ଵନ୍ତୀରରୁଵାଚ । ଵିସର୍ପାଦିନିଦାନନ୍ତେ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ସୁଶ୍ରୁତ ତଚ୍ଛୃଣୁ । ସ୍ଯାଦ୍ଵିସର୍ପୋ ଵିଘାତାତ୍ତୁ ଦୋଷୈର୍ଦୁଷ୍ଟୈଶ୍ଚ ଶୋଥଵତ୍ ॥ ୧,୧୬୩.

ଧନ୍ୱନ୍ତରି କହିଲେ: ଏବେ ମୁଁ ବିସର୍ପ ଓ ଏହା ସଦୃଶ ରୋଗର କାରଣ କହିବି, ଶୁଶ୍ରୁତ, ତୁମେ ଶୁଣ। ବିସର୍ପ ଆଘାତ ଓ ଦୁଷ୍ଟ ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା, ଶୋଥ ଭଳି ହୁଏ।

ଅଧିଷ୍ଠାନଞ୍ଚ ତଂ ପ୍ରାହୁର୍ବାହ୍ଯଂ ତତ୍ର ଭଯାଚ୍ଛ୍ରମାତ୍ । ଯଥାତ୍ତରଞ୍ଚ ଦୁଃ ସାଧ୍ଯସ୍ତତ୍ର ଦୋଷୋ ଯଥାଯଥମ୍ ॥ ୧,୧୬୩.

ଏହାର ଅବସ୍ଥାନ ବାହାରେ ଥାଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏଠାରେ ଭୟ କିମ୍ବା କ୍ଲାନ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏହା ଅଧିକ ଭୟଙ୍କର ହୁଏ; କେଉଁ ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା ହେଉଛି ତାହା ଅନୁସାରେ ଚିକିତ୍ସା ଦୁର୍ଲଭ ହୁଏ।

ପ୍ରକୋପନୈଃ ପ୍ରକୁପିତା ଵିଶେଷେଣ ଵିଦାହିଭିଃ । ଦେହେ ଶୀଘ୍ରଂ ଵିଶନ୍ତୀହ ତେଽନ୍ତରେ ହି ସ୍ଥିତା ବହିଃ ॥ ୧,୧୬୩.

ବିଶେଷ ଉତ୍ତେଜକ ଦ୍ୱାରା ଦୋଷଗୁଡ଼ିକ ତିବ୍ର ହେଲେ, ଏହା ଶରୀରକୁ ଶୀଘ୍ର ପ୍ରବେଶ କରେ, କେବଳ ଭିତରେ ରହିବା କିମ୍ବା ବାହାରେ ପ୍ରକାଶ ପାଏ।

ତୃଷ୍ଣାଭିଯୋଗାଦ୍ଵେଗାନାଂ ଵିଷମାଚ୍ଚ ପ୍ରଵର୍ତନାତ୍ । ଆଶୁ ଚାଗ୍ନିବଲଭ୍ରଂଶାଦତୋ ବାହ୍ଯଂ ଵିସର୍ପଯେତ୍ ॥ ୧,୧୬୩.

ଅତିରିକ୍ତ ତିରିଷ୍ଣା, ପ୍ରବୃତ୍ତିର ଅସ୍ଥିରତା, ଅନିୟମିତ କାର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ଅଚାନକ ଅଗ୍ନିଶକ୍ତି ହ୍ରାସ ଦ୍ୱାରା ଏହି ରୋଗ ବାହାରକୁ ଛଡ଼ାଏ।

ତତ୍ର ଵାତାତ୍ସ ଵୀସର୍ପୋ ଵାତଜ୍ଵରସମଵ୍ଯଥଃ । ଶୋଥସ୍ଫୁରଣନିସ୍ତୋଦଭେଦାଯାସାର୍ତିହର୍ଷଵାନ୍ ॥ ୧,୧୬୩.

ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ହେଲେ, ବିସର୍ପ ବାତଜ୍ୱର ସଦୃଶ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଏ: ଫୁଲା, ଫୁଲିଉଠିବା, ଚୁବୁକିବା ବେଦନା, କ୍ଲାନ୍ତି ଓ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭୂତି।

ପିତ୍ତାଦ୍ଦ୍ରୁତଗତିଃ ପିତ୍ତଜ୍ଵରଲିଙ୍ଗୋଽତିଲୋହିତଃ । କଫାତ୍କଣ୍ଡୂଯୁତଃ ସ୍ନିଗ୍ଧଃ କଫଜ୍ଵରସମାନରୁକ୍ ॥ ୧,୧୬୩.

ପିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ହେଲେ, ଏହା ତିବ୍ର ଗତିରେ ଛଡ଼ାଏ, ପିତ୍ତଜ୍ୱର ଲକ୍ଷଣ ଓ ଅତି ଲାଲ ରଙ୍ଗ ଦେଖାଏ; କଫ ଦ୍ୱାରା ହେଲେ, ଖଜୁଲି, ତେଲିଆତା ଓ କଫଜ୍ୱର ସଦୃଶ ବେଦନା ଦେଖାଯାଏ।

ସନ୍ନିପାତସମୁତ୍ଥାଶ୍ଚ ସର୍ଵଲିଙ୍ଗସମନ୍ଵିତାଃ । ସ୍ଵଦୋଷଲିଙ୍ଗୈଶ୍ଚୀଯନ୍ତେ ସର୍ଵୈଃ ସ୍ଫୋଟୈରୁପେକ୍ଷିତାଃ । ତେଽପି ସ୍ଵେଦାନ୍ଵିମୁଞ୍ଚତି ବିଭ୍ରତୋ ଵ୍ରଣଲକ୍ଷଣମ୍ ॥ ୧,୧୬୩.

ବିଭିନ୍ନ କାରଣ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ସହିତ ଯେଉଁ ରୋଗ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେଗୁଡିକ ନିଜ ନିଜ ଲକ୍ଷଣ ସହିତ ଦେହରେ ଜମା ହୁଏ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଫୁଟି ଯିବା ଚିହ୍ନକୁ ଅନଦେଖା କରାଯାଏ; ତଥାପି, ସେମାନେ ପସିନା ଛାଡ଼ନ୍ତି, ଏବଂ ଘାଉର ଲକ୍ଷଣ ଧାରଣ କରନ୍ତି।

ଵାତପିତ୍ତାଜ୍ଜ୍ଵରଚ୍ଛର୍ଦିମୂର୍ଛାତୀସାରତୃଡ୍ଭ୍ରମୈଃ । ଗନ୍ଥିଭେଦାଗ୍ନିସଦନତମକାରୋଚକୈର୍ଯୁତଃ ॥ ୧,୧୬୩.

ବାୟୁ ଓ ପିତ୍ତର କାରଣରୁ ଜ୍ୱର, ବାନ୍ତି, ଅଚେତନ, ଦିଆରିଆ, ତିବ୍ର ପିପାସା, ମୁଣ୍ଡ ଘୂର୍ଣ୍ଣା, ଗଠି ଫାଟିଯିବା, ଭୋକ ନ ଲାଗିବା, ଅନ୍ଧାର ଦେଖାଯିବା ଓ ରୁଚି ନ ହେବା ଭଳି ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ।

କରୋତି ସର୍ଵମଙ୍ଗଞ୍ଚ ଦୀପ୍ତାଙ୍ଗାରାଵକୀର୍ଣଵତ୍ । ଯଂଯଂ ଦେଶଂ ଵିସର୍ପଶ୍ଚ ଵିସର୍ପତି ଭଵେତ୍ସସଃ ॥ ୧,୧୬୩.

ଏହି ରୋଗ ସମସ୍ତ ଅଂଗକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ, ଜଣେ ଜଣେ ଜଳନ୍ତା ଅଙ୍ଗାର ଛିଟିଯାଇଥିବା ପରି; ଯେଉଁଠି ଏହି ରୋଗ ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ, ସେଠି ଏହା ଆଉ ଅଧିକ ଛଡ଼ାଯାଏ।

ଶାନ୍ତାଙ୍ଗାରାସିତୋ ନୀଲୋ ରକ୍ତୋ ଵାସୁ ଚ ଚୀଯତେ । ଅଗ୍ନିଦଗ୍ଧ ଇଵ ସ୍ଫୋଟୈଃ ଶୀଘ୍ରଗତ୍ଵାଦ୍ଦ୍ରୁତଂ ସ ଚ ॥ ୧,୧୬୩.

ଯେତେବେଳେ ଅଙ୍ଗାର ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ରୋଗ ମେଳା, ନୀଳ ବା ଲାଲ ରଙ୍ଗରେ ପରିଣତି ହୁଏ ଏବଂ ଦେହରେ ଜମିଯାଏ; ଅଗ୍ନିରେ ପୋଡ଼ା ଭଳି ଫୁଟା ଦେଖାଯାଏ, ଏହି ରୋଗ ଖୁବ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଛଡ଼ାଯାଏ।

ମର୍ମାନୁସାରୀ ଵୀସର୍ପଃ ସ୍ଯାଦ୍ଵାତୋଽତିବଲସ୍ତତଃ । ଵ୍ଯଥତେଽଙ୍ଗଂ ହରେତ୍ସଂଜ୍ଞାଂ ନିଦ୍ରାଞ୍ଚ ଶ୍ଵାସମୀରଯେତ୍ ॥ ୧,୧୬୩.

ଯେତେବେଳେ ଏହି ରୋଗ ମର୍ମସ୍ଥଳକୁ ଅନୁସରଣ କରେ ଏବଂ ବାୟୁ ବହୁତ ଜୋର ହୁଏ, ତେବେ ଅଂଗରେ ବେଦନା, ସଞ୍ଜ୍ଞା ହରାଇଯିବା, ଘୁମ ଆସିବା ଏବଂ ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ ହୁଏ।

ହିକ୍କାଞ୍ଚ ସ ଗତୋଽଵସ୍ଥାମୀଦୃଶୀଂ ଲଭତେ ନରଃ । କ୍ଵଚିନ୍ମର୍ମାରତିଗ୍ରସ୍ତୋ ଭୂମିଶଯ୍ଯାସନାଦିଷୁ ॥ ୧,୧୬୩.

ହିକ୍କା ଆସେ, ଏବଂ ଲୋକ ଏପରି ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ; କେବେ କେବେ ମର୍ମରେ ତୀବ୍ର ବେଦନା ହୋଇ, ଜମି, ଶୋଇବା ବା ବସିବା ସ୍ଥାନରେ ପଡ଼ି ରହିଯାଏ।

ଚେଷ୍ଟମାନସ୍ତତଃ କ୍ଲିଷ୍ଟୋ ମନୋଦେହପ୍ରମୋହଵାନ୍ । ଦୁଷ୍ପ୍ରବୋଧୋଽଶ୍ନୁତେ ନିଦ୍ରାଂ ସୋଽଗ୍ନିଵୀସର୍ପ ଉଚ୍ଯତେ ॥ ୧,୧୬୩.

ତାପରେ, ଚେଷ୍ଟା କରି କରି ଅତି କ୍ଳାନ୍ତ ହୁଏ, ମନ ଓ ଦେହ ଭ୍ରମିତ ହୁଏ, ଘୁମୁଠି ଉଠିବା କଷ୍ଟକର ହୁଏ; ଏହି ଅଗ୍ନି ସ୍ପର୍ଶ ଭଳି ପ୍ରସାରିତ ରୋଗକୁ 'ଅଗ୍ନିବିସର୍ପ' କୁହାଯାଏ।

କଫେନ ରୁଦ୍ଧଃ ପଵନୋ ଭିତ୍ତ୍ଵାତଂ ବହୁଧା କଫମ୍ । ରକ୍ତଂ ଵା ଵୃଦ୍ଧରକ୍ତସ୍ଯ ତ୍ଵକ୍ଛିରାସ୍ନାଯୁମାଂସଗମ୍ ॥ ୧,୧୬୩.

ଯେତେବେଳେ କଫ ଦ୍ୱାରା ବାୟୁ ଅଟକିଯାଏ, ସେତେବେଳେ ବାୟୁ ବହୁ ପ୍ରକାରରେ କଫ କିମ୍ବା ରକ୍ତକୁ ଭେଦି ଦେଉଛି; ଯଦି ରକ୍ତ ବଢ଼ିଯାଏ, ତେବେ ଚର୍ମ, ନସା, ତନ୍ତୁ ଓ ମାଂସପେଶୀକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ।

ଦୂଷଯିତ୍ଵା ତୁ ଦୀର୍ଘାନୁଵୃତ୍ତସ୍ଥୂଲଖରାତ୍ମିକାମ୍ । ଗ୍ରନ୍ଥୀନାଂ କୁରୁତେ ମାଲାଂ ସରକ୍ତାନ୍ତୀଵ୍ରରୁଗ୍ଜ୍ଵରାମ୍ ॥ ୧,୧୬୩.

ଏହି ଅଂଶଗୁଡ଼ିକୁ ଦୁଷିତ କରି, ଦୀର୍ଘ, ମୋଟା, କଠିନ ଗଠିର ମାଳା ତିଆରି କରେ, ଯାହା ତୀବ୍ର ବେଦନା ଓ ଜ୍ୱର ସହିତ ରହିଥାଏ, ସମସ୍ତ ଗଠି ରକ୍ତରେ ଭିଜି ଯାଏ।

ଶ୍ଵାସକାସାତିସାରାସ୍ଯଶୋଷହିକ୍କାଵମିଭ୍ରମୈଃ । ମୋହଵୈଵର୍ଣ୍ଯମୂର୍ଛାଙ୍ଗଭଙ୍ଗଗ୍ନିସଦନୈର୍ଯୁତାମ୍ । ଇତ୍ଯଯଂ ଗ୍ରନ୍ଥିଵୀସର୍ପଃ କଫମାରୁତକୋପଜଃ ॥ ୧,୧୬୩.

ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ, କାଶ, ଦିଆରିଆ, ମୁଁହ ଶୁଷ୍କତା, ହିକ୍କା, ବାନ୍ତି, ମୁଣ୍ଡ ଘୂର୍ଣ୍ଣା, ଭ୍ରମ, ଚିହ୍ନ ବଦଳିଯିବା, ଅଚେତନ, ଅଂଗ ଭାଙ୍ଗିଯିବା ଓ ଭୋକ ନ ଲାଗିବା ଭଳି ଲକ୍ଷଣ ଥାଏ; ଏହି ଗଠି ଭଳି ପ୍ରସାରିତ ରୋଗ କଫ ଓ ବାୟୁ ବଢ଼ିଲେ ହୁଏ।

କଫପିତ୍ତାଜ୍ଜ୍ଵରଃ ସ୍ତମ୍ଭୋ ନିଦ୍ରା ତନ୍ଦ୍ରା ଶିରୋରୁଜା । ଅଙ୍ଗାଵସାଦଵିକ୍ଷେଂପୌ ପ୍ରଲାପାରୋଚକଭ୍ରମାଃ ॥ ୧,୧୬୩.

କଫ ଓ ପିତ୍ତରୁ ଜ୍ୱର, ଅଂଗ ଜଡ଼, ଘୁମ, ଅଳସ୍ୟ, ମୁଣ୍ଡ ବେଦନା, ଅଂଗ ଦୁର୍ବଳ ଓ କମ୍ପନ, ଅସ୍ପଷ୍ଟ ବକ୍ତବ୍ୟ, ଭୋକ ନ ଲାଗିବା ଓ ମୁଣ୍ଡ ଘୂର୍ଣ୍ଣା ହୁଏ।

ମୂର୍ଛାଗ୍ନିହାନିର୍ଭେଦୋଽସ୍ଥ୍ନାଂ ପିପାସେନ୍ଦ୍ରିଯଗୌରଵମ୍ । ଆମୋପଵେଶନଂ ଲେପଃ ସ୍ରୋତସାଂ ସ ଚ ସର୍ପତି ॥ ୧,୧୬୩.

ଅଚେତନ, ଜଠରାଗ୍ନି ନଷ୍ଟ, ହାଡ଼ ଭାଙ୍ଗିଯିବା, ତିବ୍ର ପିପାସା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭାର, ଅମ୍ଳ ଜମିଯିବା ଓ ଲେପ ହୁଏ; ଏହି ରୋଗ ଶରୀର ନଳୀ ମାଧ୍ୟମରେ ଛଡ଼ାଯାଏ।

ପ୍ରାଯେଣାମାଶଯଂ ଗୃହ୍ଣନ୍ନେକଦେଶଂ ନ ଚାତିରୁକ୍ । ପୀଡକୈରଵକୀର୍ଣୋଽତିପୀତଲୋହିତପାଣ୍ଡୁରୈଃ ॥ ୧,୧୬୩.

ସାଧାରଣତଃ ଏହି ରୋଗ ଆମାଶୟକୁ ଧରେ, ଏକ ସ୍ଥାନରେ ଅତି ଯନ୍ତ୍ରଣା ନ ଦେଉଥାଏ, ଛୋଟ ଛୋଟ ଫୁଲା ଦେଖାଯାଏ, ଏହି ଚିହ୍ନ ଅତି ପିତଳ, ଲାଲ ବା ଫିକା ରଙ୍ଗରେ ଥାଏ।

ସ୍ନିଧ୍ନୋଽସିତୋ ମେଚକାଭୋ ମଲିନଃ ଶୋଥଵାନ୍ଗୁରୁଃ । ଗମ୍ଭୀରପାକଃ ପ୍ରାଯୋଷ୍ମସ୍ପୃଷ୍ଟଃ କ୍ଲିନ୍ନୋଂଽଵଦୀର୍ଯତେ ॥ ୧,୧୬୩.

ଏହି ରୋଗ ଲଗା ଥିବା ସ୍ଥାନ ଚିପିଚିପି, କଳା, ଧୂଆଁ ପରି, ମେଳା, ସୋଜା, ଭାରୀ ହୁଏ; ଗଭୀର ଭାବରେ ପକେ, ଅଧିକାଂଶ ସମୟ ଉଷ୍ମତା ଲାଗିଲେ ଭିଜିଯାଏ, ଏବଂ ଫାଟିଯାଏ।

ପକ୍ଵଵଚ୍ଛୀର୍ଣମାଂସଶ୍ଚ ସ୍ପଷ୍ଟସ୍ନାଯୁଶିରାଗଣଃ । ସର୍ଵଗୋ ଲକ୍ଷଣୈଃ ସର୍ଵେଃ ସର୍ଵଗତ୍ଵକ୍ସମର୍ପଣଃ । ଶଵଗନ୍ଧୀ ଚ ଵୀସର୍ପଃ କର୍ଦମାଖ୍ଯମୁଶନ୍ତି ତମ୍ ॥ ୧,୧୬୩.

ପକ୍କ ମାଂସ ପରି ଦେଖାଯାଏ, ନସା ଓ ତନ୍ତୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖାଯାଏ, ସମସ୍ତ ଅଂଗକୁ ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ସହିତ ଧରେ, ଦେହରେ ସବୁଠାରେ ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ, ଲାଶ ଗନ୍ଧ ଆସେ; ଏହି ପ୍ରସାରିତ ରୋଗକୁ 'ମାଟିଆ' ବୋଲି କୁହନ୍ତି।

ବାହ୍ଯହେତୋଃ କ୍ଷତାତ୍କ୍ରୁଦ୍ଧ୍ଵଃ ସରକ୍ତଂ ପିତ୍ତମୀରଯନ୍ । ଵୀସର୍ପଂ ମାରୁତଃ କୁର୍ଯାତ୍କୁଲତ୍ଥସଦୃଶୈଶ୍ଚିତମ୍ ॥ ୧,୧୬୩.

ବାହ୍ୟ କାରଣରୁ, ଚୋଟ ଲାଗିଲେ, ରକ୍ତ ଓ ପିତ୍ତ ଉତ୍ତେଜିତ ହେଲେ, ବାୟୁ ଏହି ପ୍ରସାରିତ ରୋଗ ତିଆରି କରେ, ଯାହା ଗଠି ହରଡ଼ ଦାଳ ପରି ଦେଖାଯାଏ।

ସ୍ଫୋଟୈଃ ଶୋଥଜ୍ଵରରୁଜାଦାହାଢ୍ଯଂ ଶ୍ଯାଵଶୋଣିତମ୍ । ପଥଗ୍ଦୋଷୈସ୍ତ୍ରଯଃ ସାଧ୍ଯା ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵଜାଶ୍ଚାନୁପଦ୍ରଵାଃ ॥ ୧,୧୬୩.

ଫୁଟା, ସୋଜା, ଜ୍ୱର, ବେଦନା, ଜଳନ, କଳା ରକ୍ତ; ନଳୀ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ତିନି ପ୍ରକାର ରୋଗ ସୁସ୍ଥ ହେବାଯୋଗ୍ୟ, ଦୁଇ ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ଗୁଡ଼ିକ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ଲକ୍ଷଣ ନଥାଏ।

ଅସାଧ୍ଯାଃ କୃତସର୍ଵୋତ୍ଥାଃ ସର୍ଵେ ଚାକ୍ରାନ୍ତମର୍ମଣଃ । ଶୀର୍ଣସ୍ନାଯୁଶିରାମାଂସାଃ କ୍ଲିନ୍ନାଶ୍ଚଶଵଗନ୍ଧଯଃ ॥ ୧,୧୬୩.

ସମସ୍ତ କାରଣରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏବଂ ମର୍ମସ୍ଥଳକୁ ଆକ୍ରମଣ କରୁଥିବା ରୋଗ ଅସାଧ୍ୟ; ଯେଉଁଠି ନସା, ତନ୍ତୁ, ମାଂସ ଫାଟିଯାଏ, ଭିଜିଯାଏ ଏବଂ ଲାଶ ଗନ୍ଧ ଆସେ।