ଗରୁଡପୁରାଣମ୍

ଅତିମାତ୍ରଂ ଯଦାସେଵେଦ୍ଗୁରୁମତ୍ଯନ୍ତଶୀତଲମ୍ । ଲଵଣକ୍ଷାରତୀକ୍ଷ୍ଣାମ୍ଲଶାକାମ୍ବୁସ୍ଵପ୍ନଜାଗରମ୍ ॥ ୧,୧୬୨.

ଯେତେବେଳେ ଅତ୍ୟଧିକ ଭାରୀ କିମ୍ବା ବେଶି ଠଣ୍ଡା ଖାଦ୍ୟ, କିମ୍ବା ଲୁଣ, ଖାର, ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ଖଟା ଶାକ, ପାଣି, କିମ୍ବା ଅସମୟରେ ଶୋଇବା ଓ ଜାଗିବା ହୁଏ,

ରୋଧୋ ଵେଗସ୍ଯ ଵଲ୍ଲୂରମଜୀର୍ଣଶ୍ରମମୈଥୁନମ୍ । ପଚ୍ଯତେ ମାର୍ଗଗମନଂ ଯାନେନ କ୍ଷୋଭିଣାପି ଵା ॥ ୧,୧୬୨.

ପ୍ରାକୃତିକ ଚାହିଦା ଦମନ, କଠିନ ମାଂସ ଖାଇବା, ଅଜୀର୍ଣ୍ଣ, କ୍ଳାନ୍ତି, ମିଥୁନ, ଯାତ୍ରା କିମ୍ବା ଯାନ ଦ୍ୱାରା ଅସ୍ଥିରତା—ଏସବୁ କାରଣ ହୁଏ।

ଶ୍ଵାସକାସାତିସାରାର୍ଶୋଜଠରପ୍ରଦରଜ୍ଵରାଃ । ଵିଷ୍ଟମ୍ଭାଲସ୍ଯକଚ୍ଛର୍ଦିହିକ୍କାପାଣ୍ଡୁଵିସର୍ପକମ୍ ॥ ୧,୧୬୨.

ଶ୍ୱାସ କଷ୍ଟ, କାଶ, ଅତିସାର, ଅର୍ଶ, ଜଠର ରୋଗ, ଜ୍ୱର, ଫୁଲିବା, ଆଳସ୍ୟ, ବାନ୍ତି, ହିକ୍କା, ପାଣ୍ଡୁ ଓ ଚର୍ମରେ ପ୍ରସାରିତ ରୋଗ ଦେଖାଯାଏ।

ଊର୍ଧ୍ଵଶୋଥମଧୋ ବସ୍ତୌ ମଧ୍ଯେ କୁର୍ଵନ୍ତି ମଧ୍ଯଗାଃ । ସର୍ଵାଙ୍ଗଗଃ ସର୍ଵଗତଃ ପ୍ରତ୍ଯପ୍ରତ୍ଯଗେତି ତଦାଶ୍ରଯଃ ॥ ୧,୧୬୨.

ମୁତ୍ରାଶୟର ଉପରେ, ତଳେ କିମ୍ବା ମଧ୍ୟରେ ଫୁଲା ହେଲେ ଏବଂ ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଥିଲେ, ସେଠାରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶରୀରକୁ ଆକ୍ରାନ୍ତ କଲେ 'ସର୍ବାଙ୍ଗଗ', ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଂଶକୁ ଆକ୍ରାନ୍ତ କଲେ 'ସର୍ବଗତ', ଏବଂ କେବଳ ଏକ ଅଂଶରେ ଥିଲେ 'ପ୍ରତ୍ୟପ୍ରତ୍ୟଗ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ତତ୍ପୂର୍ଵରୂପଂ କ୍ଷଵଥୁଃ ଶିରାଯାମଙ୍ଗଗୌରଵମ୍ । ଵାତାଚ୍ଛୋଥଶ୍ଚଲୋ ରୂକ୍ଷଃ ଖରରୋମାରୁଣୋଽସିତଃ ॥ ୧,୧୬୨.

ଏହାର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଲକ୍ଷଣ ହେଉଛି ଛିଙ୍ଗୁରି, ମୁଣ୍ଡ ଓ ଅଂଗରେ ଭାର, ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ଚଞ୍ଚଳ ଏବଂ ଶୁଷ୍କ ଫୁଲା, ଚର୍ମ ରୁଖା, ଲାଲ କିମ୍ବା କଳା ରଙ୍ଗର।

ଶଙ୍ଖବସ୍ତ୍ଯନ୍ତ୍ରଶୋଫର୍ତିମେଦୋଭେଦାଃ ପ୍ରସୁପ୍ତିତା । ଵାତୋତ୍ତାନଃ କ୍ଲମଃ ଶୀଘ୍ରମୁନ୍ନମେତ୍ପୀଡିତାଂ ତନୁମ୍ ॥ ୧,୧୬୨.

ମୁତ୍ରାଶୟ, ସନ୍ଧି ଓ ଚର୍ବିରେ ଫୁଲା, ଅଙ୍ଗସ୍ଥିରତା, ବାୟୁ ଉପରକୁ ଚଳା, କ୍ଲାନ୍ତି, ଏବଂ ଦ୍ରୁତ ଭାବରେ ଅସୁବିଧା ଦେଇ ଶରୀରକୁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇଥାଏ।

ସିଗ୍ଧସ୍ତୁ ମର୍ଦନୈଃ ଶାମ୍ଯେଦ୍ରାତ୍ରାଵଲ୍ପୋ ଦିଵା ମହାନ୍ । ତ୍ଵକ୍ସର୍ଷପଵିଲିପ୍ତେ ଚ ତସ୍ମିଂଶ୍ଚିମିଚିମାଯତେ ॥ ୧,୧୬୨.

ଯଦି ଫୁଲା ତେଲିଆ ହୁଏ, ମାଲିଶ କଲେ ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ରାତିରେ ଛୋଟ ଓ ଦିନେ ବଡ଼ ହୁଏ; ଚର୍ମକୁ ସୋରିଷ ତେଲ ଲଗାଇଲେ ଚୁଇଁଚୁଇଁ ହୁଏ।

ପୀତରକ୍ତାସିଂତାଭାସଃ ପିତ୍ତଜାତଶ୍ଚ ଶୋଷକୃତ୍ । ଶୀଘ୍ରଂ ନାସୌ ଵା ପ୍ରଶମେନ୍ମଧ୍ଯେ ପ୍ରାଗ୍ଦହତେ ତନୁମ୍ ॥ ୧,୧୬୨.

ପିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ଫୁଲା ହଳଦିଆ-ଲାଲ ଦେଖାଯାଏ, ଶୁଷ୍କତା ଦେଉଛି, ଶୀଘ୍ର କିମ୍ବା କେବେ ଶାନ୍ତ ହୁଏନାହିଁ, ଏବଂ ଶରୀରକୁ ଭିତରୁ ପୋଡ଼େ।

ସତୃଟ୍ଦାହଜ୍ଵରସ୍ଵେଦୋ ଭ୍ରମକ୍ଲୋଦମଦଭ୍ରମାଃ । ସାଭିଲାଷୀ ଶକୃଦ୍ଭେଦୋ ଗନ୍ଧଃ ସ୍ପର୍ଶସହୋ ମୃଦୁଃ ॥ ୧,୧୬୨.

ତିବ୍ର ତିରିଷ୍ଣା, ପୋଡ଼ା, ଜ୍ୱର, ଘମ, ଘୂର୍ଣ୍ଣା, ଭିଜା, ମୂର୍ଛା, ଆକାଂକ୍ଷା, ଦ୍ରୁତ ପାଖାନ୍ତି, ଗନ୍ଧ, ସ୍ପର୍ଶରେ ସମ୍ବେଦନଶୀଳତା ଓ ମୃଦୁତା ଦେଖାଯାଏ।

କଣ୍ଡୂମାନ୍ପାଣ୍ଡୁରୋମା ତ୍ଵକ୍କଠିନଃ ଶୀତଲୋ ଗୁରୁଃ । ସ୍ନିଗ୍ଧଃଶ୍ଲକ୍ଷ୍ଣଃ ସ୍ଥିରଃ ଶୂଲୋ ନିଦ୍ରାଚ୍ଛର୍ଦ୍ଯଗ୍ନିମାନ୍ଦ୍ଯକୃତ୍ ॥ ୧,୧୬୨.

ଖଜୁଲି, ଫିକା ରୋମ, କଠିନ ଓ ଢଣ୍ଡା ଚର୍ମ, ଭାର, ତେଲିଆ, ମୃଦୁ, ଦୃଢ଼, ବେଦନା, ଘୁମ, ବାନ୍ତି ଓ ଅଗ୍ନିମାନ୍ଦ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ।

ଆଘାତେନ ଚ ଶସ୍ତ୍ରାଦିଚ୍ଛେଦଭେଦକ୍ଷତାଦିଭିଃ । ହିମାନିଲୈର୍ଦଧ୍ଯନିଲୈର୍ଭଲ୍ଲାତକପିକଚ୍ଛଜୈଃ ॥ ୧,୧୬୨.

ଆଘାତ, ଛୁରି ଆଦିରେ କଟା, ଚେରା, ଘାଉ, ଶୀତଳ ବାୟୁ, ଖଟା ବାୟୁ, ଭଲ୍ଲାତକ ଓ କପିକଚ୍ଚୁ ଗଛର ପ୍ରଭାବରୁ ମଧ୍ୟ ଫୁଲା ହୁଏ।

ରସୈଃ ଶୁଷ୍କୈଶ୍ଚ ସଂସ୍ପର୍ଶାଚ୍ଛ୍ଵଯଥୁଃ ସ୍ଯାଦ୍ଵିସର୍ପଵାନ୍ । ଭୃଶୋଷ୍ମା ଲୋହିତାଭାସଃ ପ୍ରାଯଶଃ ପିତ୍ତଲକ୍ଷଣଃ ॥ ୧,୧୬୨.

ତୀକ୍ଷ୍ଣ କିମ୍ବା ଶୁଷ୍କ ପଦାର୍ଥ ସଂସ୍ପର୍ଶରୁ ଫୁଲା ହୁଏ, ଏହା ସହ ବିସର୍ପ, ତିବ୍ର ତାପ, ଲାଲ ରଙ୍ଗ ଓ ପିତ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ସାଧାରଣତଃ ଦେଖାଯାଏ।

ଵିଷଜଃ ସଵିଷପ୍ରାଣିପରିସର୍ପଣମୂତ୍ରଣାତ୍ । ଦଂଷ୍ଟ୍ରାଦନ୍ତନଖାଘାତାଦଵିଷପ୍ରାଣିନାମପି ॥ ୧,୧୬୨.

ବିଷ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ଫୁଲା ବିଷାକ୍ତ ପ୍ରାଣୀର କାମୁଡ଼ା, ଚିରା, ନଖର ଘାଉ କିମ୍ବା ସଂସ୍ପର୍ଶ ଦ୍ୱାରା, ଏବଂ ଅବିଷାକ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ହୋଇପାରେ।

ଵିଣ୍ମୂତ୍ରଶୁକ୍ରୋପହତମଲଵଦ୍ଵସ୍ତୁସଂଙ୍କରାତ୍ । ଵିଷଵୃକ୍ଷାନିଲସ୍ପର୍ଶାଦ୍ଗରଯୋଗାଵଚୂର୍ଣନାତ୍ ॥ ୧,୧୬୨.

ମଳ, ମୁତ୍ର, ଶୁକ୍ର କିମ୍ବା ଅଶୁଦ୍ଧ ପଦାର୍ଥ ଦ୍ୱାରା ଦୂଷିତ ହେବା, ବିଷ ଗଛ କିମ୍ବା ବାୟୁ ସଂସ୍ପର୍ଶ, କିମ୍ବା ବିଷ ମିଶ୍ରିତ ଗୁଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଫୁଲା ହୁଏ।

ମୃଦୁଶ୍ଚଲୋଽଵଲମ୍ବୀ ଚ ଶୀଘ୍ରୋ ଦାହରୁଜାକରଃ । ନଵୋଽନୁପଦ୍ରଵଃ ଶୋଥଃ ସାଧ୍ଯୋଽସାଧ୍ଯଃ ପୁରେରିତଃ ॥ ୧,୧୬୨.

ଏପରି ଫୁଲା ମୃଦୁ, ଚଞ୍ଚଳ, ଲଟକିଥିବା, ଶୀଘ୍ର ପୋଡ଼ା ଓ ବେଦନା ଦେଉଥିବା, ନୂତନ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଅସୁବିଧା ନଥିବା, ଏବଂ ପ୍ରଥାନୁସାରେ ସାଧ୍ୟ କିମ୍ବା ଅସାଧ୍ୟ ମନାଯାଏ।

ଶ୍ରୀଗରୁଡମହାପୁରାଣମ୍ ୧୬୩ ଧନ୍ଵନ୍ତୀରରୁଵାଚ । ଵିସର୍ପାଦିନିଦାନନ୍ତେ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ସୁଶ୍ରୁତ ତଚ୍ଛୃଣୁ । ସ୍ଯାଦ୍ଵିସର୍ପୋ ଵିଘାତାତ୍ତୁ ଦୋଷୈର୍ଦୁଷ୍ଟୈଶ୍ଚ ଶୋଥଵତ୍ ॥ ୧,୧୬୩.

ଧନ୍ୱନ୍ତରି କହିଲେ: ଏବେ ମୁଁ ବିସର୍ପ ଓ ଏହା ସଦୃଶ ରୋଗର କାରଣ କହିବି, ଶୁଶ୍ରୁତ, ତୁମେ ଶୁଣ। ବିସର୍ପ ଆଘାତ ଓ ଦୁଷ୍ଟ ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା, ଶୋଥ ଭଳି ହୁଏ।

ଅଧିଷ୍ଠାନଞ୍ଚ ତଂ ପ୍ରାହୁର୍ବାହ୍ଯଂ ତତ୍ର ଭଯାଚ୍ଛ୍ରମାତ୍ । ଯଥାତ୍ତରଞ୍ଚ ଦୁଃ ସାଧ୍ଯସ୍ତତ୍ର ଦୋଷୋ ଯଥାଯଥମ୍ ॥ ୧,୧୬୩.

ଏହାର ଅବସ୍ଥାନ ବାହାରେ ଥାଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏଠାରେ ଭୟ କିମ୍ବା କ୍ଲାନ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏହା ଅଧିକ ଭୟଙ୍କର ହୁଏ; କେଉଁ ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା ହେଉଛି ତାହା ଅନୁସାରେ ଚିକିତ୍ସା ଦୁର୍ଲଭ ହୁଏ।

ପ୍ରକୋପନୈଃ ପ୍ରକୁପିତା ଵିଶେଷେଣ ଵିଦାହିଭିଃ । ଦେହେ ଶୀଘ୍ରଂ ଵିଶନ୍ତୀହ ତେଽନ୍ତରେ ହି ସ୍ଥିତା ବହିଃ ॥ ୧,୧୬୩.

ବିଶେଷ ଉତ୍ତେଜକ ଦ୍ୱାରା ଦୋଷଗୁଡ଼ିକ ତିବ୍ର ହେଲେ, ଏହା ଶରୀରକୁ ଶୀଘ୍ର ପ୍ରବେଶ କରେ, କେବଳ ଭିତରେ ରହିବା କିମ୍ବା ବାହାରେ ପ୍ରକାଶ ପାଏ।

ତୃଷ୍ଣାଭିଯୋଗାଦ୍ଵେଗାନାଂ ଵିଷମାଚ୍ଚ ପ୍ରଵର୍ତନାତ୍ । ଆଶୁ ଚାଗ୍ନିବଲଭ୍ରଂଶାଦତୋ ବାହ୍ଯଂ ଵିସର୍ପଯେତ୍ ॥ ୧,୧୬୩.

ଅତିରିକ୍ତ ତିରିଷ୍ଣା, ପ୍ରବୃତ୍ତିର ଅସ୍ଥିରତା, ଅନିୟମିତ କାର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ଅଚାନକ ଅଗ୍ନିଶକ୍ତି ହ୍ରାସ ଦ୍ୱାରା ଏହି ରୋଗ ବାହାରକୁ ଛଡ଼ାଏ।

ତତ୍ର ଵାତାତ୍ସ ଵୀସର୍ପୋ ଵାତଜ୍ଵରସମଵ୍ଯଥଃ । ଶୋଥସ୍ଫୁରଣନିସ୍ତୋଦଭେଦାଯାସାର୍ତିହର୍ଷଵାନ୍ ॥ ୧,୧୬୩.

ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ହେଲେ, ବିସର୍ପ ବାତଜ୍ୱର ସଦୃଶ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଏ: ଫୁଲା, ଫୁଲିଉଠିବା, ଚୁବୁକିବା ବେଦନା, କ୍ଲାନ୍ତି ଓ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭୂତି।

ପିତ୍ତାଦ୍ଦ୍ରୁତଗତିଃ ପିତ୍ତଜ୍ଵରଲିଙ୍ଗୋଽତିଲୋହିତଃ । କଫାତ୍କଣ୍ଡୂଯୁତଃ ସ୍ନିଗ୍ଧଃ କଫଜ୍ଵରସମାନରୁକ୍ ॥ ୧,୧୬୩.

ପିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ହେଲେ, ଏହା ତିବ୍ର ଗତିରେ ଛଡ଼ାଏ, ପିତ୍ତଜ୍ୱର ଲକ୍ଷଣ ଓ ଅତି ଲାଲ ରଙ୍ଗ ଦେଖାଏ; କଫ ଦ୍ୱାରା ହେଲେ, ଖଜୁଲି, ତେଲିଆତା ଓ କଫଜ୍ୱର ସଦୃଶ ବେଦନା ଦେଖାଯାଏ।

ସନ୍ନିପାତସମୁତ୍ଥାଶ୍ଚ ସର୍ଵଲିଙ୍ଗସମନ୍ଵିତାଃ । ସ୍ଵଦୋଷଲିଙ୍ଗୈଶ୍ଚୀଯନ୍ତେ ସର୍ଵୈଃ ସ୍ଫୋଟୈରୁପେକ୍ଷିତାଃ । ତେଽପି ସ୍ଵେଦାନ୍ଵିମୁଞ୍ଚତି ବିଭ୍ରତୋ ଵ୍ରଣଲକ୍ଷଣମ୍ ॥ ୧,୧୬୩.

ବିଭିନ୍ନ କାରଣ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ସହିତ ଯେଉଁ ରୋଗ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେଗୁଡିକ ନିଜ ନିଜ ଲକ୍ଷଣ ସହିତ ଦେହରେ ଜମା ହୁଏ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଫୁଟି ଯିବା ଚିହ୍ନକୁ ଅନଦେଖା କରାଯାଏ; ତଥାପି, ସେମାନେ ପସିନା ଛାଡ଼ନ୍ତି, ଏବଂ ଘାଉର ଲକ୍ଷଣ ଧାରଣ କରନ୍ତି।

ଵାତପିତ୍ତାଜ୍ଜ୍ଵରଚ୍ଛର୍ଦିମୂର୍ଛାତୀସାରତୃଡ୍ଭ୍ରମୈଃ । ଗନ୍ଥିଭେଦାଗ୍ନିସଦନତମକାରୋଚକୈର୍ଯୁତଃ ॥ ୧,୧୬୩.

ବାୟୁ ଓ ପିତ୍ତର କାରଣରୁ ଜ୍ୱର, ବାନ୍ତି, ଅଚେତନ, ଦିଆରିଆ, ତିବ୍ର ପିପାସା, ମୁଣ୍ଡ ଘୂର୍ଣ୍ଣା, ଗଠି ଫାଟିଯିବା, ଭୋକ ନ ଲାଗିବା, ଅନ୍ଧାର ଦେଖାଯିବା ଓ ରୁଚି ନ ହେବା ଭଳି ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ।

କରୋତି ସର୍ଵମଙ୍ଗଞ୍ଚ ଦୀପ୍ତାଙ୍ଗାରାଵକୀର୍ଣଵତ୍ । ଯଂଯଂ ଦେଶଂ ଵିସର୍ପଶ୍ଚ ଵିସର୍ପତି ଭଵେତ୍ସସଃ ॥ ୧,୧୬୩.

ଏହି ରୋଗ ସମସ୍ତ ଅଂଗକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ, ଜଣେ ଜଣେ ଜଳନ୍ତା ଅଙ୍ଗାର ଛିଟିଯାଇଥିବା ପରି; ଯେଉଁଠି ଏହି ରୋଗ ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ, ସେଠି ଏହା ଆଉ ଅଧିକ ଛଡ଼ାଯାଏ।

ଶାନ୍ତାଙ୍ଗାରାସିତୋ ନୀଲୋ ରକ୍ତୋ ଵାସୁ ଚ ଚୀଯତେ । ଅଗ୍ନିଦଗ୍ଧ ଇଵ ସ୍ଫୋଟୈଃ ଶୀଘ୍ରଗତ୍ଵାଦ୍ଦ୍ରୁତଂ ସ ଚ ॥ ୧,୧୬୩.

ଯେତେବେଳେ ଅଙ୍ଗାର ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ରୋଗ ମେଳା, ନୀଳ ବା ଲାଲ ରଙ୍ଗରେ ପରିଣତି ହୁଏ ଏବଂ ଦେହରେ ଜମିଯାଏ; ଅଗ୍ନିରେ ପୋଡ଼ା ଭଳି ଫୁଟା ଦେଖାଯାଏ, ଏହି ରୋଗ ଖୁବ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଛଡ଼ାଯାଏ।

ମର୍ମାନୁସାରୀ ଵୀସର୍ପଃ ସ୍ଯାଦ୍ଵାତୋଽତିବଲସ୍ତତଃ । ଵ୍ଯଥତେଽଙ୍ଗଂ ହରେତ୍ସଂଜ୍ଞାଂ ନିଦ୍ରାଞ୍ଚ ଶ୍ଵାସମୀରଯେତ୍ ॥ ୧,୧୬୩.

ଯେତେବେଳେ ଏହି ରୋଗ ମର୍ମସ୍ଥଳକୁ ଅନୁସରଣ କରେ ଏବଂ ବାୟୁ ବହୁତ ଜୋର ହୁଏ, ତେବେ ଅଂଗରେ ବେଦନା, ସଞ୍ଜ୍ଞା ହରାଇଯିବା, ଘୁମ ଆସିବା ଏବଂ ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ ହୁଏ।

ହିକ୍କାଞ୍ଚ ସ ଗତୋଽଵସ୍ଥାମୀଦୃଶୀଂ ଲଭତେ ନରଃ । କ୍ଵଚିନ୍ମର୍ମାରତିଗ୍ରସ୍ତୋ ଭୂମିଶଯ୍ଯାସନାଦିଷୁ ॥ ୧,୧୬୩.

ହିକ୍କା ଆସେ, ଏବଂ ଲୋକ ଏପରି ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ; କେବେ କେବେ ମର୍ମରେ ତୀବ୍ର ବେଦନା ହୋଇ, ଜମି, ଶୋଇବା ବା ବସିବା ସ୍ଥାନରେ ପଡ଼ି ରହିଯାଏ।

ଚେଷ୍ଟମାନସ୍ତତଃ କ୍ଲିଷ୍ଟୋ ମନୋଦେହପ୍ରମୋହଵାନ୍ । ଦୁଷ୍ପ୍ରବୋଧୋଽଶ୍ନୁତେ ନିଦ୍ରାଂ ସୋଽଗ୍ନିଵୀସର୍ପ ଉଚ୍ଯତେ ॥ ୧,୧୬୩.

ତାପରେ, ଚେଷ୍ଟା କରି କରି ଅତି କ୍ଳାନ୍ତ ହୁଏ, ମନ ଓ ଦେହ ଭ୍ରମିତ ହୁଏ, ଘୁମୁଠି ଉଠିବା କଷ୍ଟକର ହୁଏ; ଏହି ଅଗ୍ନି ସ୍ପର୍ଶ ଭଳି ପ୍ରସାରିତ ରୋଗକୁ 'ଅଗ୍ନିବିସର୍ପ' କୁହାଯାଏ।

କଫେନ ରୁଦ୍ଧଃ ପଵନୋ ଭିତ୍ତ୍ଵାତଂ ବହୁଧା କଫମ୍ । ରକ୍ତଂ ଵା ଵୃଦ୍ଧରକ୍ତସ୍ଯ ତ୍ଵକ୍ଛିରାସ୍ନାଯୁମାଂସଗମ୍ ॥ ୧,୧୬୩.

ଯେତେବେଳେ କଫ ଦ୍ୱାରା ବାୟୁ ଅଟକିଯାଏ, ସେତେବେଳେ ବାୟୁ ବହୁ ପ୍ରକାରରେ କଫ କିମ୍ବା ରକ୍ତକୁ ଭେଦି ଦେଉଛି; ଯଦି ରକ୍ତ ବଢ଼ିଯାଏ, ତେବେ ଚର୍ମ, ନସା, ତନ୍ତୁ ଓ ମାଂସପେଶୀକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ।