ଗରୁଡପୁରାଣମ୍

ଯଃ ପିତ୍ତରୋଗୀ ସେଵେତ ପିତ୍ତଲଂ ତସ୍ଯ କାମଲମ୍ । କୋଷ୍ଠଶା ଖୋଦ୍ଗତଂ ପିତ୍ତଂ ଦଗ୍ଧ୍ଵାସୃଙ୍ମାଂସମାହରେତ୍ ॥ ୧,୧୬୨.

ଯଦି ପିତ୍ତ ରୋଗୀ ପିତ୍ତ ବଢ଼ାଉଥିବା ଜିନିଷ ଖାଏ, ତାହାଲେ ସେ କାମଳାରେ ପଡ଼େ; ପିତ୍ତ ଗତି କରି ଆନ୍ତ୍ରରେ ପହଞ୍ଚି, ରକ୍ତ ଓ ମାଂସକୁ ଜଳାଇ ତାଣି ନେଇଯାଏ।

ହାରିଦ୍ରମୂତ୍ରନେତ୍ରତ୍ଵଂ ମୁଖଂ ରକ୍ତଂ ଶକୃତ୍ତଥା । ଦାହୀ ଵିପାକତୃଷ୍ଣାଵାନ୍ ଭେକାଭୋ ଦୁର୍ବଲେନ୍ଦ୍ରିଯଃ ॥ ୧,୧୬୨.

ମୁତ୍ର ଓ ଚକ୍ଷୁ ହଳଦିଆ ହୁଏ, ମୁଁହ ଓ ପାଖାନି ଲାଲ ହୁଏ; ଦେହରେ ଦହନ, ଅସ୍ଥିର ଜୀର୍ଣ୍ଣ, ତିବ୍ର ତ୍ରୁଷ୍ଣା, ବାଙ୍କା ଦେହ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦୁର୍ବଳ ହୁଏ।

ଭଵେତ୍ପିତ୍ତାନୁଗଃ ଶୋଥଃ ପାଣ୍ଡୁରୋଗାଵୃତସ୍ଯ ଚ । ଉପେକ୍ଷଯା ଚ ଶୋଥାଦ୍ଯାଃ ସକୃଚ୍ଛ୍ରାଃ କୁମ୍ଭକାମଲାଃ ॥ ୧,୧୬୨.

ପିତ୍ତ ସହିତ ଫୁଲା ହେବା ପାଣ୍ଡୁ ରୋଗୀଙ୍କରେ ଦେଖାଯାଏ; ଅବହେଳା କଲେ ଏହି ଫୁଲା ଓ ଏହା ସଦୃଶ ଅବସ୍ଥା ହୁଏ, ଯାହା ଚିକିତ୍ସାରେ ଅତି କଷ୍ଟଦାୟକ, ଯେପରିକି ଜଳଯନ୍ତ୍ର ଓ ଭୟଙ୍କର କାମଳା।

ହରିତଶ୍ଯାମପିତ୍ତତ୍ଵେ ପାଣ୍ଡୁରୋଗୋ ଯଦା ଭଵେତ୍ । ଵାତପିତ୍ତେ ଭ୍ରମସ୍ତୃଷ୍ଣା ସ୍ତ୍ରୀଷୁ ହର୍ଷୋ ମୃଦୁଜ୍ଵରଃ ॥ ୧,୧୬୨.

ପାଣ୍ଡୁ ରୋଗ ସହିତ ଯଦି ପିତ୍ତ ହରିତ କିମ୍ବା କଳା ରଙ୍ଗରେ ରହିଥାଏ, ବା ବାୟୁ ଓ ପିତ୍ତ ଦୁଇଏ ଥିଲେ, ମୁଣ୍ଡ ଘୁରିବା, ତିବ୍ର ତ୍ରୁଷ୍ଣା, ଜନାନୀମାନେ ମଧୁର ଅନୁଭୂତି, ଓ ହଳକା ଜ୍ୱର ଦେଖାଯାଏ।

ତନ୍ଦ୍ରା ଵା ଚାନଲଭ୍ରଂଶସ୍ତଂ ଵଦନ୍ତି ହଲୀମକମ୍ । ଆଲସ୍ଯଞ୍ଚାତିଭଵତି ତେଷାଂ ପୂର୍ଵମୁପଦ୍ରଵଃ ॥ ୧,୧୬୨.

ଅଳସ୍ୟ କିମ୍ବା ଜଠରାଗ୍ନି ହ୍ରାସ ହେଲେ, ଏହାକୁ ହଲୀମକ କୁହାଯାଏ; ଏମାନଙ୍କରେ ଅତ୍ୟଧିକ ଆଳସ୍ୟ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଉପଦ୍ରବ ହୁଏ।

ଶୋଥଃ ପ୍ରଧାନଃ କଥିତଃ ସ ଏଵାତୋ ନିଗଦ୍ଯତେ । ପିତ୍ତରକ୍ତକଫାନ୍ଵାଯୁର୍ଦୁଷ୍ଟୋ ଦୁଷ୍ଟାନ୍ବହିଃ ଶିରାଃ ॥ ୧,୧୬୨.

ଫୁଲାକୁ ପ୍ରଧାନ ରୋଗ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି, ଏହାକୁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଉଛି: ପିତ୍ତ, ରକ୍ତ, କଫ ଓ ବାୟୁ ଦୁଷ୍ଟ ହେଲେ, ସେମାନେ ଦୁଷ୍ଟ ଦ୍ରବ୍ୟକୁ ବାହ୍ୟ ଶିରାରେ ନେଇଯାନ୍ତି।

ନୀତ୍ଵା ରୁଦ୍ଧଗତିସ୍ତୈର୍ହି କୁର୍ଯାତ୍ତ୍ଵଙ୍ମାଂସସଂଶ୍ରଯମ୍ । ଉତ୍ସେଧଂ ସଂହତଂ ଶୋଥଂ ତମାହୁର୍ନିଚଯାଦତଃ ॥ ୧,୧୬୨.

ସେମାନେ ଏହାକୁ ନେଇ ଯାଇ, ପଥ ବନ୍ଦ କରିଦିଅନ୍ତି, ଏବଂ ଚର୍ମ ଓ ମାଂସରେ ଫୁଲା ବସିଯାଏ; ଏହି ଉଚ୍ଚ, ଦଢ଼ ଫୁଲାକୁ କେତେକେ ସଞ୍ଚୟ ବୋଲି କହନ୍ତି।

ସର୍ଵହେତୁଵିଶଷୈସ୍ତୁ ରୂପଭେଦାନ୍ନଵାତ୍ମକମ୍ । ଦୋଷୈଃ ପୃଥଗ୍ଵିଧୈଃ ସର୍ଵୈରଭିଘାତାଦ୍ଵିଷାଦପି ॥ ୧,୧୬୨.

ସମସ୍ତ କାରଣ, ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଓ ସ୍ୱଭାବ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା, ତଥା ଚୋଟ କିମ୍ବା ବିଷ ଦ୍ୱାରା ଏପରି ଫୁଲା ହୁଏ।

ତଦେଵ ନୀଯମାନନ୍ତୁ ସର୍ଵାଙ୍ଗେ କାମଜମ୍ଭଵେତ୍ । ପୃଥୂନ୍ନତାଗ୍ରଗ୍ରଥିତୈର୍ଵିଶେଷୈଶ୍ଚ ତ୍ରିଧା ଵିଦୁଃ ॥ ୧,୧୬୨.

ଏହି ଫୁଲା ସମଗ୍ର ଦେହରେ ଚାଲିଗଲେ, କାମଳା ଭାବେ ପ୍ରକାଶ ପାଏ; ପ୍ରସ୍ତ ଓ ଉଚ୍ଚ ଗଠିତ ଲକ୍ଷଣ ସହିତ, ଏହାକୁ ତିନି ପ୍ରକାର ବୋଲି ଜଣାଯାଏ।

ସାମାନ୍ଯହେତୁଃ ଶୋଥାନାଂ ଦୋଷଜାତୋ ଵିଶେଷତଃ । ଵ୍ଯାଧିଃ କର୍ମୋପଵାସାଦିକ୍ଷୀଣସ୍ଯ ଭଵତି ଦ୍ରୁତମ୍ ॥ ୧,୧୬୨.

ଫୁଲାର ସାଧାରଣ କାରଣ ହେଉଛି ଦୋଷର ବିକୃତି; ବିଶେଷ ଭାବେ, ଉପବାସ ଓ ଏହା ସଦୃଶ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଥିବା ଲୋକଙ୍କରେ ରୋଗ ଦ୍ରୁତ ହୁଏ।

ଅତିମାତ୍ରଂ ଯଦାସେଵେଦ୍ଗୁରୁମତ୍ଯନ୍ତଶୀତଲମ୍ । ଲଵଣକ୍ଷାରତୀକ୍ଷ୍ଣାମ୍ଲଶାକାମ୍ବୁସ୍ଵପ୍ନଜାଗରମ୍ ॥ ୧,୧୬୨.

ଯେତେବେଳେ ଅତ୍ୟଧିକ ଭାରୀ କିମ୍ବା ବେଶି ଠଣ୍ଡା ଖାଦ୍ୟ, କିମ୍ବା ଲୁଣ, ଖାର, ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ଖଟା ଶାକ, ପାଣି, କିମ୍ବା ଅସମୟରେ ଶୋଇବା ଓ ଜାଗିବା ହୁଏ,

ରୋଧୋ ଵେଗସ୍ଯ ଵଲ୍ଲୂରମଜୀର୍ଣଶ୍ରମମୈଥୁନମ୍ । ପଚ୍ଯତେ ମାର୍ଗଗମନଂ ଯାନେନ କ୍ଷୋଭିଣାପି ଵା ॥ ୧,୧୬୨.

ପ୍ରାକୃତିକ ଚାହିଦା ଦମନ, କଠିନ ମାଂସ ଖାଇବା, ଅଜୀର୍ଣ୍ଣ, କ୍ଳାନ୍ତି, ମିଥୁନ, ଯାତ୍ରା କିମ୍ବା ଯାନ ଦ୍ୱାରା ଅସ୍ଥିରତା—ଏସବୁ କାରଣ ହୁଏ।

ଶ୍ଵାସକାସାତିସାରାର୍ଶୋଜଠରପ୍ରଦରଜ୍ଵରାଃ । ଵିଷ୍ଟମ୍ଭାଲସ୍ଯକଚ୍ଛର୍ଦିହିକ୍କାପାଣ୍ଡୁଵିସର୍ପକମ୍ ॥ ୧,୧୬୨.

ଶ୍ୱାସ କଷ୍ଟ, କାଶ, ଅତିସାର, ଅର୍ଶ, ଜଠର ରୋଗ, ଜ୍ୱର, ଫୁଲିବା, ଆଳସ୍ୟ, ବାନ୍ତି, ହିକ୍କା, ପାଣ୍ଡୁ ଓ ଚର୍ମରେ ପ୍ରସାରିତ ରୋଗ ଦେଖାଯାଏ।

ଊର୍ଧ୍ଵଶୋଥମଧୋ ବସ୍ତୌ ମଧ୍ଯେ କୁର୍ଵନ୍ତି ମଧ୍ଯଗାଃ । ସର୍ଵାଙ୍ଗଗଃ ସର୍ଵଗତଃ ପ୍ରତ୍ଯପ୍ରତ୍ଯଗେତି ତଦାଶ୍ରଯଃ ॥ ୧,୧୬୨.

ମୁତ୍ରାଶୟର ଉପରେ, ତଳେ କିମ୍ବା ମଧ୍ୟରେ ଫୁଲା ହେଲେ ଏବଂ ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଥିଲେ, ସେଠାରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶରୀରକୁ ଆକ୍ରାନ୍ତ କଲେ 'ସର୍ବାଙ୍ଗଗ', ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଂଶକୁ ଆକ୍ରାନ୍ତ କଲେ 'ସର୍ବଗତ', ଏବଂ କେବଳ ଏକ ଅଂଶରେ ଥିଲେ 'ପ୍ରତ୍ୟପ୍ରତ୍ୟଗ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ତତ୍ପୂର୍ଵରୂପଂ କ୍ଷଵଥୁଃ ଶିରାଯାମଙ୍ଗଗୌରଵମ୍ । ଵାତାଚ୍ଛୋଥଶ୍ଚଲୋ ରୂକ୍ଷଃ ଖରରୋମାରୁଣୋଽସିତଃ ॥ ୧,୧୬୨.

ଏହାର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଲକ୍ଷଣ ହେଉଛି ଛିଙ୍ଗୁରି, ମୁଣ୍ଡ ଓ ଅଂଗରେ ଭାର, ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ଚଞ୍ଚଳ ଏବଂ ଶୁଷ୍କ ଫୁଲା, ଚର୍ମ ରୁଖା, ଲାଲ କିମ୍ବା କଳା ରଙ୍ଗର।

ଶଙ୍ଖବସ୍ତ୍ଯନ୍ତ୍ରଶୋଫର୍ତିମେଦୋଭେଦାଃ ପ୍ରସୁପ୍ତିତା । ଵାତୋତ୍ତାନଃ କ୍ଲମଃ ଶୀଘ୍ରମୁନ୍ନମେତ୍ପୀଡିତାଂ ତନୁମ୍ ॥ ୧,୧୬୨.

ମୁତ୍ରାଶୟ, ସନ୍ଧି ଓ ଚର୍ବିରେ ଫୁଲା, ଅଙ୍ଗସ୍ଥିରତା, ବାୟୁ ଉପରକୁ ଚଳା, କ୍ଲାନ୍ତି, ଏବଂ ଦ୍ରୁତ ଭାବରେ ଅସୁବିଧା ଦେଇ ଶରୀରକୁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇଥାଏ।

ସିଗ୍ଧସ୍ତୁ ମର୍ଦନୈଃ ଶାମ୍ଯେଦ୍ରାତ୍ରାଵଲ୍ପୋ ଦିଵା ମହାନ୍ । ତ୍ଵକ୍ସର୍ଷପଵିଲିପ୍ତେ ଚ ତସ୍ମିଂଶ୍ଚିମିଚିମାଯତେ ॥ ୧,୧୬୨.

ଯଦି ଫୁଲା ତେଲିଆ ହୁଏ, ମାଲିଶ କଲେ ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ରାତିରେ ଛୋଟ ଓ ଦିନେ ବଡ଼ ହୁଏ; ଚର୍ମକୁ ସୋରିଷ ତେଲ ଲଗାଇଲେ ଚୁଇଁଚୁଇଁ ହୁଏ।

ପୀତରକ୍ତାସିଂତାଭାସଃ ପିତ୍ତଜାତଶ୍ଚ ଶୋଷକୃତ୍ । ଶୀଘ୍ରଂ ନାସୌ ଵା ପ୍ରଶମେନ୍ମଧ୍ଯେ ପ୍ରାଗ୍ଦହତେ ତନୁମ୍ ॥ ୧,୧୬୨.

ପିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ଫୁଲା ହଳଦିଆ-ଲାଲ ଦେଖାଯାଏ, ଶୁଷ୍କତା ଦେଉଛି, ଶୀଘ୍ର କିମ୍ବା କେବେ ଶାନ୍ତ ହୁଏନାହିଁ, ଏବଂ ଶରୀରକୁ ଭିତରୁ ପୋଡ଼େ।

ସତୃଟ୍ଦାହଜ୍ଵରସ୍ଵେଦୋ ଭ୍ରମକ୍ଲୋଦମଦଭ୍ରମାଃ । ସାଭିଲାଷୀ ଶକୃଦ୍ଭେଦୋ ଗନ୍ଧଃ ସ୍ପର୍ଶସହୋ ମୃଦୁଃ ॥ ୧,୧୬୨.

ତିବ୍ର ତିରିଷ୍ଣା, ପୋଡ଼ା, ଜ୍ୱର, ଘମ, ଘୂର୍ଣ୍ଣା, ଭିଜା, ମୂର୍ଛା, ଆକାଂକ୍ଷା, ଦ୍ରୁତ ପାଖାନ୍ତି, ଗନ୍ଧ, ସ୍ପର୍ଶରେ ସମ୍ବେଦନଶୀଳତା ଓ ମୃଦୁତା ଦେଖାଯାଏ।

କଣ୍ଡୂମାନ୍ପାଣ୍ଡୁରୋମା ତ୍ଵକ୍କଠିନଃ ଶୀତଲୋ ଗୁରୁଃ । ସ୍ନିଗ୍ଧଃଶ୍ଲକ୍ଷ୍ଣଃ ସ୍ଥିରଃ ଶୂଲୋ ନିଦ୍ରାଚ୍ଛର୍ଦ୍ଯଗ୍ନିମାନ୍ଦ୍ଯକୃତ୍ ॥ ୧,୧୬୨.

ଖଜୁଲି, ଫିକା ରୋମ, କଠିନ ଓ ଢଣ୍ଡା ଚର୍ମ, ଭାର, ତେଲିଆ, ମୃଦୁ, ଦୃଢ଼, ବେଦନା, ଘୁମ, ବାନ୍ତି ଓ ଅଗ୍ନିମାନ୍ଦ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ।

ଆଘାତେନ ଚ ଶସ୍ତ୍ରାଦିଚ୍ଛେଦଭେଦକ୍ଷତାଦିଭିଃ । ହିମାନିଲୈର୍ଦଧ୍ଯନିଲୈର୍ଭଲ୍ଲାତକପିକଚ୍ଛଜୈଃ ॥ ୧,୧୬୨.

ଆଘାତ, ଛୁରି ଆଦିରେ କଟା, ଚେରା, ଘାଉ, ଶୀତଳ ବାୟୁ, ଖଟା ବାୟୁ, ଭଲ୍ଲାତକ ଓ କପିକଚ୍ଚୁ ଗଛର ପ୍ରଭାବରୁ ମଧ୍ୟ ଫୁଲା ହୁଏ।

ରସୈଃ ଶୁଷ୍କୈଶ୍ଚ ସଂସ୍ପର୍ଶାଚ୍ଛ୍ଵଯଥୁଃ ସ୍ଯାଦ୍ଵିସର୍ପଵାନ୍ । ଭୃଶୋଷ୍ମା ଲୋହିତାଭାସଃ ପ୍ରାଯଶଃ ପିତ୍ତଲକ୍ଷଣଃ ॥ ୧,୧୬୨.

ତୀକ୍ଷ୍ଣ କିମ୍ବା ଶୁଷ୍କ ପଦାର୍ଥ ସଂସ୍ପର୍ଶରୁ ଫୁଲା ହୁଏ, ଏହା ସହ ବିସର୍ପ, ତିବ୍ର ତାପ, ଲାଲ ରଙ୍ଗ ଓ ପିତ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ସାଧାରଣତଃ ଦେଖାଯାଏ।

ଵିଷଜଃ ସଵିଷପ୍ରାଣିପରିସର୍ପଣମୂତ୍ରଣାତ୍ । ଦଂଷ୍ଟ୍ରାଦନ୍ତନଖାଘାତାଦଵିଷପ୍ରାଣିନାମପି ॥ ୧,୧୬୨.

ବିଷ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ଫୁଲା ବିଷାକ୍ତ ପ୍ରାଣୀର କାମୁଡ଼ା, ଚିରା, ନଖର ଘାଉ କିମ୍ବା ସଂସ୍ପର୍ଶ ଦ୍ୱାରା, ଏବଂ ଅବିଷାକ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ହୋଇପାରେ।

ଵିଣ୍ମୂତ୍ରଶୁକ୍ରୋପହତମଲଵଦ୍ଵସ୍ତୁସଂଙ୍କରାତ୍ । ଵିଷଵୃକ୍ଷାନିଲସ୍ପର୍ଶାଦ୍ଗରଯୋଗାଵଚୂର୍ଣନାତ୍ ॥ ୧,୧୬୨.

ମଳ, ମୁତ୍ର, ଶୁକ୍ର କିମ୍ବା ଅଶୁଦ୍ଧ ପଦାର୍ଥ ଦ୍ୱାରା ଦୂଷିତ ହେବା, ବିଷ ଗଛ କିମ୍ବା ବାୟୁ ସଂସ୍ପର୍ଶ, କିମ୍ବା ବିଷ ମିଶ୍ରିତ ଗୁଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଫୁଲା ହୁଏ।

ମୃଦୁଶ୍ଚଲୋଽଵଲମ୍ବୀ ଚ ଶୀଘ୍ରୋ ଦାହରୁଜାକରଃ । ନଵୋଽନୁପଦ୍ରଵଃ ଶୋଥଃ ସାଧ୍ଯୋଽସାଧ୍ଯଃ ପୁରେରିତଃ ॥ ୧,୧୬୨.

ଏପରି ଫୁଲା ମୃଦୁ, ଚଞ୍ଚଳ, ଲଟକିଥିବା, ଶୀଘ୍ର ପୋଡ଼ା ଓ ବେଦନା ଦେଉଥିବା, ନୂତନ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଅସୁବିଧା ନଥିବା, ଏବଂ ପ୍ରଥାନୁସାରେ ସାଧ୍ୟ କିମ୍ବା ଅସାଧ୍ୟ ମନାଯାଏ।

ଶ୍ରୀଗରୁଡମହାପୁରାଣମ୍ ୧୬୩ ଧନ୍ଵନ୍ତୀରରୁଵାଚ । ଵିସର୍ପାଦିନିଦାନନ୍ତେ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ସୁଶ୍ରୁତ ତଚ୍ଛୃଣୁ । ସ୍ଯାଦ୍ଵିସର୍ପୋ ଵିଘାତାତ୍ତୁ ଦୋଷୈର୍ଦୁଷ୍ଟୈଶ୍ଚ ଶୋଥଵତ୍ ॥ ୧,୧୬୩.

ଧନ୍ୱନ୍ତରି କହିଲେ: ଏବେ ମୁଁ ବିସର୍ପ ଓ ଏହା ସଦୃଶ ରୋଗର କାରଣ କହିବି, ଶୁଶ୍ରୁତ, ତୁମେ ଶୁଣ। ବିସର୍ପ ଆଘାତ ଓ ଦୁଷ୍ଟ ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା, ଶୋଥ ଭଳି ହୁଏ।

ଅଧିଷ୍ଠାନଞ୍ଚ ତଂ ପ୍ରାହୁର୍ବାହ୍ଯଂ ତତ୍ର ଭଯାଚ୍ଛ୍ରମାତ୍ । ଯଥାତ୍ତରଞ୍ଚ ଦୁଃ ସାଧ୍ଯସ୍ତତ୍ର ଦୋଷୋ ଯଥାଯଥମ୍ ॥ ୧,୧୬୩.

ଏହାର ଅବସ୍ଥାନ ବାହାରେ ଥାଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏଠାରେ ଭୟ କିମ୍ବା କ୍ଲାନ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏହା ଅଧିକ ଭୟଙ୍କର ହୁଏ; କେଉଁ ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା ହେଉଛି ତାହା ଅନୁସାରେ ଚିକିତ୍ସା ଦୁର୍ଲଭ ହୁଏ।

ପ୍ରକୋପନୈଃ ପ୍ରକୁପିତା ଵିଶେଷେଣ ଵିଦାହିଭିଃ । ଦେହେ ଶୀଘ୍ରଂ ଵିଶନ୍ତୀହ ତେଽନ୍ତରେ ହି ସ୍ଥିତା ବହିଃ ॥ ୧,୧୬୩.

ବିଶେଷ ଉତ୍ତେଜକ ଦ୍ୱାରା ଦୋଷଗୁଡ଼ିକ ତିବ୍ର ହେଲେ, ଏହା ଶରୀରକୁ ଶୀଘ୍ର ପ୍ରବେଶ କରେ, କେବଳ ଭିତରେ ରହିବା କିମ୍ବା ବାହାରେ ପ୍ରକାଶ ପାଏ।

ତୃଷ୍ଣାଭିଯୋଗାଦ୍ଵେଗାନାଂ ଵିଷମାଚ୍ଚ ପ୍ରଵର୍ତନାତ୍ । ଆଶୁ ଚାଗ୍ନିବଲଭ୍ରଂଶାଦତୋ ବାହ୍ଯଂ ଵିସର୍ପଯେତ୍ ॥ ୧,୧୬୩.

ଅତିରିକ୍ତ ତିରିଷ୍ଣା, ପ୍ରବୃତ୍ତିର ଅସ୍ଥିରତା, ଅନିୟମିତ କାର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ଅଚାନକ ଅଗ୍ନିଶକ୍ତି ହ୍ରାସ ଦ୍ୱାରା ଏହି ରୋଗ ବାହାରକୁ ଛଡ଼ାଏ।