ଗରୁଡପୁରାଣମ୍

ଉପେକ୍ଷାଯାଞ୍ଚ ସର୍ଵେଷାଂ ସ୍ଵସ୍ଥାନାଂ ପରିଚାଲିତାଃ । ପାକା ଦ୍ରଵା ଦ୍ରଵୀକୁର୍ଯୁଃ ସନ୍ଧିସ୍ରୋତୋମୁଖାନ୍ଯପି ॥ ୧,୧୬୧.

ଯଦି ସମସ୍ତ ସ୍ୱସ୍ଥ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଅବହେଳା କରାଯାଏ ଏବଂ ବିକୃତ ହୋଇଯାଏ, ତେବେ ଚେହେରା ଓ ଅଚେହେରା ରସ ଏମିତି ଗଳିଯାଏ ଯେ, ଯୋଡ଼ ଓ ନାଳୀର ମୁହଁକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭାବିତ କରେ।

ସ୍ଵେଦେ ଚୈଵ ତୁ ସଂରୁଦ୍ଧେ ମୂର୍ଛିତାଶ୍ଚାନ୍ତରସ୍ଥିତାଃ । ତଦେଵୋଦରମାପୂର୍ଯ କୁର୍ଯାଦୁଦରାମଯମ୍ ॥ ୧,୧୬୧.

ଯେତେବେଳେ ପସିନା ରୋକାଯାଏ ଏବଂ ଭିତରର ରସ ଗାଢ଼ ହୋଇଯାଏ, ସେହି ରସ ପେଟକୁ ପୂରି ଦେଇ ଉଦର ରୋଗ ହେବାର କାରଣ ହୁଏ।

ଗୁରୂଦରଂ ସ୍ଥିତଂ ଵୃତ୍ତମାହତଞ୍ଚ ନ ଶବ୍ଦକୃତ୍ । ହୀନବଲଂ ତଥା ଘୋରଂ ନାଡ୍ଯାଂ ସ୍ପୃଷ୍ଟଞ୍ଚ ସପତି ॥ ୧,୧୬୧.

ଭାରୀ ପେଟ ଦୀର୍ଘସ୍ଥାୟୀ, ଗୋଲାକାର ଏବଂ ଆଘାତ ପ୍ରାପ୍ତ, ଏହା କୌଣସି ଶବ୍ଦ କରେନାହିଁ; ଶକ୍ତିହୀନ, ଭୟଙ୍କର ଏବଂ ନାଳୀରେ ଛୁଆଁଲେ ଧଡ଼କି ହୁଏ।

ଶିରାନ୍ତର୍ଧାନମୁଦରେ ସର୍ଵଲକ୍ଷଣମୁଚ୍ଯତେ । ଵାତପିତ୍ତକଫପ୍ଲୀହସନ୍ନିପାତୋଦକୋଦରମ୍ ॥ ୧,୧୬୧.

ପେଟରେ ଶିରା ଅଦୃଶ୍ୟ ହେବା ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଉଦର ରୋଗର ଚିହ୍ନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ—ବାତ, ପିତ୍ତ, କଫ, ପ୍ଳୀହା, ସମସ୍ତ ଦୋଷ ଏବଂ ପାଣି ଭରା ପେଟ।

ପକ୍ଷାଚ୍ଚ ଜାତସଲିଲଂ ଵିଷ୍ଟମ୍ଭୋପଦ୍ରଵାନ୍ଵିତମ୍ । ଜନ୍ମନୈଵୋଦରଂ ସର୍ଵଂ ପ୍ରାଯଃ କୃଚ୍ଛ୍ରତମଂ ମତମ୍ ॥ ୧,୧୬୧.

ମାତାପିତାଙ୍କ ପ୍ରଭାବରୁ ଜନ୍ମରୁ ଯଦି ପେଟରେ ପାଣି ଥାଏ ଏବଂ ଅବରୋଧ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଜନ୍ମଜାତ ଉଦର ରୋଗକୁ ବହୁତ କଷ୍ଟଦାୟକ ବୋଲି ମନାଯାଏ।

ଶ୍ରୀଗରୁଡମହାପୁରାଣମ୍ ୧୬୨ ଧନ୍ଵନ୍ତରିରୁଵାଚ । ପାଣ୍ଡୁଶୋଥନିଦାନଞ୍ଚ ଶୃଣୁ ସୁଶ୍ରତ ଵଚ୍ମି ତେ । ପିତ୍ତପ୍ରଧାନାଃ କୁପିତା ଯଥୋକ୍ତୈଃ କୋପନୈର୍ମଲାଃ ॥ ୧,୧୬୨.

ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ କହିଲେ: ଏବେ ପାଣ୍ଡୁ ଓ ଫୁଲା ହେବାର କାରଣ ଶୁଣ, ମୁଁ ତୋତେ କହୁଛି। ପିତ୍ତ ପ୍ରଧାନ ଦୋଷଗୁଡ଼ିକ ପୂର୍ବରୁ କୁହାଯାଇଥିବା କାରଣରେ ଯେତେବେଳେ ବିକୃତ ହୁଏ—

ନତ୍ରାନିଲେନ ବଲିନା କ୍ଷିପ୍ତାକ୍ଷିପ୍ତଂ ଯଦି ସ୍ଥିତମ୍ । ଧମନୀର୍ଦଶମୀଃ ପ୍ରାପ୍ଯ ଵ୍ଯାପ୍ନୁଵନ୍ସକଲାଂ ତନୁମ୍ ॥ ୧,୧୬୨.

ଏଠାରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାତ ଦ୍ୱାରା ଚାଲିଯିବାକୁ ଦିଆଯାଏନାହିଁ ଏବଂ ଯଦି ସେଠି ରହିଯାଏ, ଦଶଟି ନାଳୀକୁ ପହଞ୍ଚି ସମଗ୍ର ଶରୀରକୁ ବ୍ୟାପିଯାଏ।

ତ୍ଵଗସୃକ୍ଛ୍ଲେଷ୍ମମାଂସାନି ପ୍ରଦୂଷ୍ଯନ୍ରସମାଶ୍ରିତମ୍ । ତ୍ଵଙ୍ମାଂସଯୋସ୍ତୁ କୁରୁତେ ତ୍ଵଚି ଵର୍ଣାନ୍ ପୃଥଗ୍ଵିଧାନ୍ ॥ ୧,୧୬୨.

ତ୍ୱକ୍, ରକ୍ତ, କଫ ଓ ମାଂସକୁ ଦୂଷିତ କରି, ରସରେ ବସିଥାଏ, ତାହା ତ୍ୱକ୍ ଓ ମାଂସରେ ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗ ଦେଖାଏ।

ସ୍ଵଯଂ ହରିଦ୍ରା ହାରିଦ୍ରଂ ପାଣ୍ଡୁତ୍ଵଂ ତେଷୁ ଚାଧିକମ୍ । ଯାତୋଽଯଂ ପ୍ରହତେଦୁଗ୍ରଃ ସ ରୋଗସ୍ତେନ ଗୌରଵମ୍ ॥ ୧,୧୬୨.

ସେଠି ନିଜେ ହଳଦୀ ପରି ହଳଦିଆ ହୁଏ, ଏବଂ ସେଠି ଅତିରିକ୍ତ ହଳଦିଆ ଦେଖାଯାଏ; ଯେତେବେଳେ ଏହି ଭୟଙ୍କର ରୋଗ ଆକ୍ରମଣ କରେ, ତେବେ ଶରୀର ଭାରୀ ହୁଏ।

ଧାତୂନାଂ ସ୍ପର୍ଶଶୈଥିଲ୍ଯମାମଜଶ୍ଚ ଗୁଣକ୍ଷଯଃ । ତତୋଽଲ୍ପରକ୍ତମେଦୋଽସ୍ଥିନିଃ ସାରଃ ସ୍ଯାଚ୍ଛ୍ଲଥେନ୍ଦ୍ରିଯଃ ॥ ୧,୧୬୨.

ଧାତୁମାନେ ଛୁଆଁରେ ଢିଲା ହୋଇଯାନ୍ତି, ଅପକ୍ୱ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଗୁଣ ହ୍ରାସ ହୁଏ, ଏହିପରି ରକ୍ତ, ଚର୍ବି ଓ ହାଡ଼ି ଅତି କମ୍ ରହିଯାଏ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଶକ୍ତି ଅତି ଦୁର୍ବଳ ହୁଏ।

ଶୀର୍ଯମାଣୈରିଵାଙ୍ଗୈସ୍ତୁ ଦ୍ରଵତା ହୃଦଯେନ ଚ । ଶୂଲୋକ୍ଷିକୂଟଵଦନେ ସ୍ତୈମିତ୍ଯଂ ତତ୍ର ଲାଲଯା ॥ ୧,୧୬୨.

ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ଭାଙ୍ଗିଯାଉଥିବା ପରି ଲାଗେ, ହୃଦୟ ଗଳିଯାଏ, ମୁଁହ ଶୁଷ୍କ ଓ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ହୁଏ, ଲାଲା ସହିତ ଅସ୍ଥିରତା ଦେଖାଯାଏ।

ହୀନତୃଟ୍ଶିଶିରଦ୍ଵେଷୀ ଶୀର୍ଣଲୋଭୋ ହତାନଲଃ । ମନ୍ଦଶକ୍ତିର୍ଜ୍ଵରୀ ଶ୍ଵାସୀ କର୍ଣଶୂଲୀ ତଥା ଭ୍ରମୀ ॥ ୧,୧୬୨.

ଅତି କମ୍ ତିରିକା, ଶୀତକୁ ଅପସନ୍ଦ, ଇଚ୍ଛା ହୀନ, ଅଗ୍ନି ଦୁର୍ବଳ, ଶକ୍ତି ଅତି କମ୍, ଜ୍ୱର, ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ, କାନରେ ବେଦନା ଏବଂ ମୁଣ୍ଡ ଘୁରାଣି।

ସ ପଞ୍ଚଧା ପୃଥଗ୍ଦୋଷୈଃ ସମସ୍ତୈର୍ମୃତ୍ତିକାଦନାତ୍ । ପ୍ରାଗ୍ରୂପମସ୍ଯ ହୃଦଯସ୍ପନ୍ଦନଂ ରୂକ୍ଷତା ତ୍ଵଚି ॥ ୧,୧୬୨.

ଏହି ରୋଗ ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର, ଅଲଗା ଦୋଷ କିମ୍ବା ସମସ୍ତ ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା, ଏବଂ ମାଟି ଖାଇବାରୁ ହୁଏ; ଏହାର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଲକ୍ଷଣ ହେଉଛି ହୃଦୟ ଧଡ଼କି ଏବଂ ତ୍ୱକ୍ ଶୁଷ୍କତା।

ଅରୁଚିଃ ପୀତମୂତ୍ରତ୍ଵଂ ସ୍ଵେଦାଭାଵୋଽଲ୍ପମୃତ୍ରତା । ମେଦଃ ସମାନିଲାତ୍ତତ୍ର ଗାଢରୁକ୍କ୍ଲେଦଗାତ୍ରତା ॥ ୧,୧୬୨.

ଅରୁଚି, ପିତ୍ତଳ ପିଶାବ, ପସିନା ନଥିବା, କମ୍ ପିଶାବ; ଯେତେବେଳେ ଚର୍ବି ବାତ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ, ଶରୀର ଅତି ଶୁଷ୍କ, କଠିନ ଓ ଅଳ୍ପ ଭିଜା ହୁଏ।

କୃଷ୍ଣେକ୍ଷଣଂ କୃଷ୍ଣଶିରାନଖଵିଣ୍ମୂତ୍ରନେତ୍ରତା । ଶୋଥୋ ନାସାସ୍ଯଵୈରସ୍ଯଂ ଵିଟ୍ଶୋଷଃ ପାର୍ଶ୍ଵମୂର୍ଛନା ॥ ୧,୧୬୨.

ଚକ୍ଷୁ, ଶିରା, ନଖ, ପିଶାବ ଓ ଚକ୍ଷୁ କଳା ହୁଏ; ଫୁଲା, ଗନ୍ଧ ଓ ରୁଚିରେ ଅସନ୍ତୋଷ, ମଳ ଶୁଷ୍କ, ପାଶ୍ୱରେ ମୂର୍ଛା ହୁଏ।

ପିତ୍ତେ ହରିତପିତ୍ତାଭଃ ଶିରାଦିଷୁ ଜ୍ଵରସ୍ତମଃ । ତୃଟ୍ଶୋଷମୂର୍ଛାଦୌର୍ଗନ୍ଧ୍ଯଂ ଶୀତେଚ୍ଛା କଟୁଵକ୍ରତା ॥ ୧,୧୬୨.

ପିତ୍ତ ଅଧିକ ହେଲେ, ମୁଣ୍ଡ ଓ ଅନ୍ୟ ଅଂଶରେ ଜ୍ୱର ହରିତାଳୁ ରଙ୍ଗରେ ଦେଖାଯାଏ; ତିବ୍ର ତ୍ରୁଷ୍ଣା, ଶୁଷ୍କତା, ମୁର୍ଛା, ଦୁର୍ଗନ୍ଧ, ଠଣ୍ଡା ଆହାର ପାଇଁ ଇଚ୍ଛା, ତିତ୍ତ ଓ ବାଙ୍କା ସ୍ୱାଦ ଅନୁଭବ ହୁଏ।

ଵିଡ୍ଭେଦଶ୍ଚାମ୍ଲକୋ ଦାହଃ କଫାଚ୍ଚ ହୃଦଯାର୍ଦ୍ରତା । ତନ୍ଦ୍ରା ଲଵଣଵକ୍ରତ୍ଵଂ ରୋମହର୍ଷଃ ସ୍ଵରକ୍ଷଯଃ ॥ ୧,୧୬୨.

ପାଖାନି ହେବା, ଖଟା ସ୍ୱାଦ, ଦହନ ଅନୁଭୂତି ଓ କଫ ଦ୍ୱାରା ହୃଦୟରେ ଆର୍ଦ୍ରତା ହୁଏ; ଅଳସ୍ୟ, ଲୁଣ ଓ ବାଙ୍କା ସ୍ୱାଦ, ଚମରା ଦଣ୍ଡା, ଓ ସ୍ୱର ହ୍ରାସ ଦେଖାଯାଏ।

କାଶଶ୍ଛର୍ଦିଶ୍ଚ ନିଚଯାନ୍ନଷ୍ଟଲିଙ୍ଗୋଽତିଦୁଃ ସହଃ । ଉତ୍କୃଷ୍ଟେନିଲପିତ୍ତାଭ୍ଯା କଟୁର୍ଵା ମଧୁରଃ କଫଃ ॥ ୧,୧୬୨.

କାଶ ଓ ବାନ୍ତି ହୁଏ, କେତେକ ଦେହରେ ଲକ୍ଷଣ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହରାଇଯାଏ ଓ ଖୁବ କଷ୍ଟଦାୟକ ହୁଏ; ପିତ୍ତ ଓ ବାୟୁ ବେଶି ବଢିଲେ, କଫ ତିତ୍ତ କିମ୍ବା ମିଠା ହୁଏ।

ଦୂଷଯିତ୍ଵା ଵସାଦୀଂଶ୍ଚ ରୌକ୍ଷ୍ଯାଦ୍ରକ୍ତଵିମୋକ୍ଷଣମ୍ । ସ୍ରୋତସାଂ ସଂକ୍ଷଯଂ କୁର୍ଯାଦନୁରୁଧ୍ଯ ଚ ପୂର୍ଵଵତ୍ ॥ ୧,୧୬୨.

ଯେତେବେଳେ ଚର୍ବି ଓ ଏହା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ତନ୍ତୁ ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ଶୁଷ୍କତା ଦ୍ୱାରା ରକ୍ତ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ; ଏହା ନଳୀଗୁଡ଼ିକୁ ଶୁଷ୍କ କରେ, ଏବଂ ପୂର୍ବରୁ ଥିବା ଲକ୍ଷଣ ଚାଲି ଚାଲି ରହିଥାଏ।

ପାଣ୍ଡୁରୋଗେକ୍ଷଯେଜାତେ ନାଭିପାଦାସ୍ଯମେହନମ୍ । ପୁରୀଷଂ କୃମିଵନ୍ମୁଞ୍ଚେଦ୍ଭିନ୍ନଂ ସାସ୍ତ୍ରଂ କଫାନ୍ଵିତମ୍ ॥ ୧,୧୬୨.

ପାଣ୍ଡୁ ଓ କ୍ଷୟ ରୋଗରେ ନାଭି, ପାଦ, ମୁଁହ, ଓ ପେଶାବ ରାସ୍ତା ପ୍ରଭାବିତ ହୁଏ; ପାଖାନି କୀଟ ଭଳି, ଭାଙ୍ଗା ଓ କଫ ମିଶିଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ବାହାରେ ଆସେ।

ଯଃ ପିତ୍ତରୋଗୀ ସେଵେତ ପିତ୍ତଲଂ ତସ୍ଯ କାମଲମ୍ । କୋଷ୍ଠଶା ଖୋଦ୍ଗତଂ ପିତ୍ତଂ ଦଗ୍ଧ୍ଵାସୃଙ୍ମାଂସମାହରେତ୍ ॥ ୧,୧୬୨.

ଯଦି ପିତ୍ତ ରୋଗୀ ପିତ୍ତ ବଢ଼ାଉଥିବା ଜିନିଷ ଖାଏ, ତାହାଲେ ସେ କାମଳାରେ ପଡ଼େ; ପିତ୍ତ ଗତି କରି ଆନ୍ତ୍ରରେ ପହଞ୍ଚି, ରକ୍ତ ଓ ମାଂସକୁ ଜଳାଇ ତାଣି ନେଇଯାଏ।

ହାରିଦ୍ରମୂତ୍ରନେତ୍ରତ୍ଵଂ ମୁଖଂ ରକ୍ତଂ ଶକୃତ୍ତଥା । ଦାହୀ ଵିପାକତୃଷ୍ଣାଵାନ୍ ଭେକାଭୋ ଦୁର୍ବଲେନ୍ଦ୍ରିଯଃ ॥ ୧,୧୬୨.

ମୁତ୍ର ଓ ଚକ୍ଷୁ ହଳଦିଆ ହୁଏ, ମୁଁହ ଓ ପାଖାନି ଲାଲ ହୁଏ; ଦେହରେ ଦହନ, ଅସ୍ଥିର ଜୀର୍ଣ୍ଣ, ତିବ୍ର ତ୍ରୁଷ୍ଣା, ବାଙ୍କା ଦେହ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦୁର୍ବଳ ହୁଏ।

ଭଵେତ୍ପିତ୍ତାନୁଗଃ ଶୋଥଃ ପାଣ୍ଡୁରୋଗାଵୃତସ୍ଯ ଚ । ଉପେକ୍ଷଯା ଚ ଶୋଥାଦ୍ଯାଃ ସକୃଚ୍ଛ୍ରାଃ କୁମ୍ଭକାମଲାଃ ॥ ୧,୧୬୨.

ପିତ୍ତ ସହିତ ଫୁଲା ହେବା ପାଣ୍ଡୁ ରୋଗୀଙ୍କରେ ଦେଖାଯାଏ; ଅବହେଳା କଲେ ଏହି ଫୁଲା ଓ ଏହା ସଦୃଶ ଅବସ୍ଥା ହୁଏ, ଯାହା ଚିକିତ୍ସାରେ ଅତି କଷ୍ଟଦାୟକ, ଯେପରିକି ଜଳଯନ୍ତ୍ର ଓ ଭୟଙ୍କର କାମଳା।

ହରିତଶ୍ଯାମପିତ୍ତତ୍ଵେ ପାଣ୍ଡୁରୋଗୋ ଯଦା ଭଵେତ୍ । ଵାତପିତ୍ତେ ଭ୍ରମସ୍ତୃଷ୍ଣା ସ୍ତ୍ରୀଷୁ ହର୍ଷୋ ମୃଦୁଜ୍ଵରଃ ॥ ୧,୧୬୨.

ପାଣ୍ଡୁ ରୋଗ ସହିତ ଯଦି ପିତ୍ତ ହରିତ କିମ୍ବା କଳା ରଙ୍ଗରେ ରହିଥାଏ, ବା ବାୟୁ ଓ ପିତ୍ତ ଦୁଇଏ ଥିଲେ, ମୁଣ୍ଡ ଘୁରିବା, ତିବ୍ର ତ୍ରୁଷ୍ଣା, ଜନାନୀମାନେ ମଧୁର ଅନୁଭୂତି, ଓ ହଳକା ଜ୍ୱର ଦେଖାଯାଏ।

ତନ୍ଦ୍ରା ଵା ଚାନଲଭ୍ରଂଶସ୍ତଂ ଵଦନ୍ତି ହଲୀମକମ୍ । ଆଲସ୍ଯଞ୍ଚାତିଭଵତି ତେଷାଂ ପୂର୍ଵମୁପଦ୍ରଵଃ ॥ ୧,୧୬୨.

ଅଳସ୍ୟ କିମ୍ବା ଜଠରାଗ୍ନି ହ୍ରାସ ହେଲେ, ଏହାକୁ ହଲୀମକ କୁହାଯାଏ; ଏମାନଙ୍କରେ ଅତ୍ୟଧିକ ଆଳସ୍ୟ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଉପଦ୍ରବ ହୁଏ।

ଶୋଥଃ ପ୍ରଧାନଃ କଥିତଃ ସ ଏଵାତୋ ନିଗଦ୍ଯତେ । ପିତ୍ତରକ୍ତକଫାନ୍ଵାଯୁର୍ଦୁଷ୍ଟୋ ଦୁଷ୍ଟାନ୍ବହିଃ ଶିରାଃ ॥ ୧,୧୬୨.

ଫୁଲାକୁ ପ୍ରଧାନ ରୋଗ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି, ଏହାକୁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଉଛି: ପିତ୍ତ, ରକ୍ତ, କଫ ଓ ବାୟୁ ଦୁଷ୍ଟ ହେଲେ, ସେମାନେ ଦୁଷ୍ଟ ଦ୍ରବ୍ୟକୁ ବାହ୍ୟ ଶିରାରେ ନେଇଯାନ୍ତି।

ନୀତ୍ଵା ରୁଦ୍ଧଗତିସ୍ତୈର୍ହି କୁର୍ଯାତ୍ତ୍ଵଙ୍ମାଂସସଂଶ୍ରଯମ୍ । ଉତ୍ସେଧଂ ସଂହତଂ ଶୋଥଂ ତମାହୁର୍ନିଚଯାଦତଃ ॥ ୧,୧୬୨.

ସେମାନେ ଏହାକୁ ନେଇ ଯାଇ, ପଥ ବନ୍ଦ କରିଦିଅନ୍ତି, ଏବଂ ଚର୍ମ ଓ ମାଂସରେ ଫୁଲା ବସିଯାଏ; ଏହି ଉଚ୍ଚ, ଦଢ଼ ଫୁଲାକୁ କେତେକେ ସଞ୍ଚୟ ବୋଲି କହନ୍ତି।

ସର୍ଵହେତୁଵିଶଷୈସ୍ତୁ ରୂପଭେଦାନ୍ନଵାତ୍ମକମ୍ । ଦୋଷୈଃ ପୃଥଗ୍ଵିଧୈଃ ସର୍ଵୈରଭିଘାତାଦ୍ଵିଷାଦପି ॥ ୧,୧୬୨.

ସମସ୍ତ କାରଣ, ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଓ ସ୍ୱଭାବ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା, ତଥା ଚୋଟ କିମ୍ବା ବିଷ ଦ୍ୱାରା ଏପରି ଫୁଲା ହୁଏ।

ତଦେଵ ନୀଯମାନନ୍ତୁ ସର୍ଵାଙ୍ଗେ କାମଜମ୍ଭଵେତ୍ । ପୃଥୂନ୍ନତାଗ୍ରଗ୍ରଥିତୈର୍ଵିଶେଷୈଶ୍ଚ ତ୍ରିଧା ଵିଦୁଃ ॥ ୧,୧୬୨.

ଏହି ଫୁଲା ସମଗ୍ର ଦେହରେ ଚାଲିଗଲେ, କାମଳା ଭାବେ ପ୍ରକାଶ ପାଏ; ପ୍ରସ୍ତ ଓ ଉଚ୍ଚ ଗଠିତ ଲକ୍ଷଣ ସହିତ, ଏହାକୁ ତିନି ପ୍ରକାର ବୋଲି ଜଣାଯାଏ।