ଗରୁଡପୁରାଣମ୍

ସର୍ଵଦୂଷଣଦୁଷ୍ଟାଶ୍ଚ ସରକ୍ତାଃ ସଞ୍ଚିତା ମଲାଃ । କୋଷ୍ଠଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ଵିକୁର୍ଵାଣାଃ ଶୋଷମୂର୍ଛାଭ୍ରମାନ୍ଵିତମ୍ ॥ ୧,୧୬୧.

ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଦୁଷଣ ଦ୍ୱାରା ଦୂଷିତ ଏବଂ ରକ୍ତ ସହିତ ମିଶିଥିବା ମଳ ଜମିଯାଏ। ଏହା ପେଟକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ ରୂପାନ୍ତରିତ ହୋଇ ଶରୀର ଶୁଷ୍କତା, ମୁଢ଼ିଯିବା ଏବଂ ଘୂର୍ଣ୍ଣି ଦେଇଥାଏ।

କୁର୍ଯୁସ୍ତ୍ରିଲିଙ୍ଗମୁଦରଂ ଶୀଘ୍ରପାକଂ ସୁଦାରୁଣମ୍ । ଵର୍ଧତେ ତଚ୍ଚ ସୁତରାଂ ଶୀତଵାତପ୍ରଦର୍ଶନେ ॥ ୧,୧୬୧.

ଏହି ମଳ ତିନି ପ୍ରକାର ଉଦର ରୋଗ ସୃଷ୍ଟି କରେ, ଯାହା ଖୁବ ଶୀଘ୍ର ଦୁଷ୍ଟ ହୁଏ ଏବଂ ବହୁତ ଭୟଙ୍କର। ଏହା ଠଣ୍ଡା ଓ ପବନର ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ବେଶି ବଢ଼ିଯାଏ।

ଅତ୍ଯଶନାଚ୍ଚ ସଂକ୍ଷୋଭାଦ୍ଯାନପାନାଦିଚେଷ୍ଠିତୈଃ । ଅଵିହିତୈଶ୍ଚ ପାନାଦ୍ଯୈର୍ଵମନଵ୍ଯାଧିକର୍ଷଣୈଃ ॥ ୧,୧୬୧.

ଅତି ଖାଇବା, ଚିଞ୍ଚଳତା, ଅଯୋଗ୍ୟ ଖାଦ୍ୟ ପାନୀୟ ଗ୍ରହଣ, ଅନୁଚିତ ପାନୀୟ ଏବଂ ବମି କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ରୋଗର ଦୁଃଖ ଦ୍ୱାରା—

ଵାମପାର୍ଶ୍ଵାସ୍ଥିତଃ ପ୍ଲୀହା ତ୍ଯୁତସ୍ଥାନୋ ଵିଵର୍ଧତେ । ଶୋଣିତାଦ୍ଵା ରସାଦିଭ୍ଯୋ ଵିଵୃଦ୍ଧୋ ଜନଯେଦ୍ଵ୍ଯଥାମ୍ ॥ ୧,୧୬୧.

ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଥିବା ପ୍ଳୀହା ତାହାର ସ୍ଥାନରୁ ବଢ଼ିଯାଏ। ଏହା ରକ୍ତ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ରସ ଦ୍ୱାରା ବଢ଼ିଲେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇଥାଏ।

ସୋଽଷ୍ଠୀଲା ଚାତିକଠିନଃ ପ୍ରୋନ୍ନତଃ କୂର୍ମପୃଷ୍ଠଵତ୍? । କ୍ରମେଣ ଵର୍ଧମାନଶ୍ଚ କୁକ୍ଷୌ ଵ୍ଯାତତିମାହରେତ୍ ॥ ୧,୧୬୧.

ଏହା ପାଥର ପରି କଠିନ, ଅତି ଦୃଢ଼ ଏବଂ କୁମିର ପିଠି ପରି ଉଠିଯାଏ। ଏହା ଦୀରେ-ଦୀରେ ବଢ଼ି ଉଦରରେ ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ।

ଶ୍ଵାସକାସପିପାସାସ୍ଯଵୈରସ୍ଯାଧ୍ମାନକଜ୍ଵରୈଃ । ପାଣ୍ଡୁତ୍ଵମୂର୍ଛାଛର୍ଦିତ୍ଵଗ୍ଦାହମୋହୈଶ୍ଚ ସଂଯୁତଃ ॥ ୧,୧୬୧.

ଏହା ସ୍ୱାସକଷ୍ଟ, କାଶ, ପିପାସା, ମୁହଁରେ ଖରାପ ସ୍ୱାଦ, ଫୁଲିଯିବା, ଜ୍ୱର, ହଳଦିଆ ରଙ୍ଗ, ମୁଢ଼ିଯିବା, ବାନ୍ତି, ଦହନ ଏବଂ ଭ୍ରମ ସହିତ ଥାଏ।

ଅରୁଣାଭଂ ଵିଚିତ୍ରାଭଂ ନୀଲହାରିଦ୍ରରାଜିତମ୍ । ଉଦାଵର୍ତେନ ଚାନାହମୋହତୃଡ୍ଦ୍ଗହନଜ୍ଵରୈଃ ॥ ୧,୧୬୧.

ଏହା ଲାଲ ଅଥବା ବିବିଧ ରଙ୍ଗର ଦେଖାଯାଏ, ନୀଳ ଓ ହଳଦିଆ ରଙ୍ଗରେ ରଞ୍ଜିତ। ଏହା ସହିତ ପବନ ଉପରକୁ ଚଳିବା, ମନ୍ଦାଗ୍ରାହିତା, ମୁଢ଼ିଯିବା, ତୀବ୍ର ପିପାସା ଓ ଦୀର୍ଘ ଜ୍ୱର ଥାଏ।

ଗୌରଵାରୁଚିକାଠିନ୍ଯୈର୍ଵିଘାତଭ୍ରମସଂକ୍ରମାତ୍ । ପ୍ଲୀହଵଦ୍ଦକ୍ଷିଣାତ୍ପାର୍ଶ୍ଵାତ୍କୁର୍ଯାଦ୍ଯକୃଦପି ଚ୍ଯୁତମ୍ ॥ ୧,୧୬୧.

ଭାରିପଣ, ରୁଚି ହ୍ରାସ, କଠିନତା, ବାଧା ଏବଂ ଘୂର୍ଣ୍ଣି ଦ୍ୱାରା ପ୍ଳୀହା ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱରୁ ଡାହାଣ ପାର୍ଶ୍ୱକୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ହୋଇପାରେ।

ପକ୍ଵେ ଭୂତେ ଯକୃତି ଚ ସଦା ବଦ୍ଧମଲୋ ଗୁଦେ । ଦୁର୍ନାମଭିରୁଦାଵର୍ତୈରନ୍ଯୈର୍ଵା ପୀଡିତୋ ଭଵେତ୍ ॥ ୧,୧୬୧.

ଯେତେବେଳେ ଯକୃତ ଦୁଷ୍ଟ ହୁଏ ଏବଂ ଗୁଦରେ ସର୍ବଦା ମଳ ରହିଯାଏ, ତେବେ ଅସୁବିଧାଜନକ ଲକ୍ଷଣ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୁଃଖଦାୟକ ଉପରି ଚଳିବା ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ।

ଵର୍ଚଃ ପିତ୍ତକଫାନ୍ବଦ୍ଧାନ୍କରୋତି କୁପିତୋଽନିଲଃ । ଅପାନୋ ଜଠରେ ତେନ ସଂରୁଦ୍ଧୋ ଜ୍ଵରରୁକ୍କରଃ ॥ ୧,୧୬୧.

ଯେତେବେଳେ ଜଠରର ଅପାନ ବାୟୁ ବିକୃତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଏହା ମଳ, ପିତ୍ତ ଓ କଫକୁ ବନ୍ଧି ଦେଇ ଜ୍ୱର ଓ ବେଦନା ସୃଷ୍ଟି କରେ।

କାଶଶ୍ଵାସୋରୁସଦ୍ଗନଂ ଶିରୋରୁଙ୍ନାଭିପାର୍ଶ୍ଵରୁକ୍ । ମଲାସଂଗୋଽରୁଚିଶ୍ଛର୍ଦିରୁଦରେ ମଲମାରୁତଃ ॥ ୧,୧୬୧.

କାଶ, ସ୍ୱାସକଷ୍ଟ, ଛାତିରେ ବେଦନା, ମୁଣ୍ଡ ବେଦନା, ନାଭି ଓ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ବେଦନା, ମଳବନ୍ଧ, ରୁଚି ହ୍ରାସ, ବାନ୍ତି—ଏହା ସବୁ ଉଦରର ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ।

ସ୍ଥିରନୀଲାରୁଣଶିରାଜାଲୈରୁଦରମାଵୃତମ୍ । ନାଭେରୁପରି ଚ ପ୍ରାଯୋ ଗୋପୁଚ୍ଛାକୃତି ଜାଯତେ ॥ ୧,୧୬୧.

ଉଦର ଦୃଢ଼, ନୀଳ ଓ ଲାଲ ଶିରା ଦ୍ୱାରା ଢାକିଯାଏ। ନାଭି ଉପରେ ପ୍ରାୟଃ ଗାଈର ପୁଛ ପରି ଆକୃତି ଦେଖାଯାଏ।

ଅସ୍ଥ୍ଯାଦିଶଲ୍ଯୈ ରନ୍ଯୈଶ୍ଚ ଵିଦ୍ଧେ ଚୈଵୋଦରେ ତଥା । ପଚ୍ଯତେ ଯକୃତାଦିଶ୍ଚ ତଚ୍ଛିଦ୍ରୈଶ୍ଚ ସରନ୍ବହିଃ ॥ ୧,୧୬୧.

ଯେତେବେଳେ ଉଦର ଅସ୍ଥି ଅଥବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ବାହ୍ୟ ବସ୍ତୁ ଦ୍ୱାରା ଛିଦ୍ର ହୁଏ, ଯକୃତ ଓ ଅନ୍ୟ ଅଙ୍ଗ ଅନ୍ତରେ ପଚିଯିବା ଆରମ୍ଭ କରେ ଏବଂ ସେଇ ଛିଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ରସ ବାହାରିଯାଏ।

ଆମ ଏଵ ଗୁଦାହେତି ତତୋଽଲ୍ପାଲ୍ପଃ ଶକୃଦ୍ରସଃ । ସ ସ୍ଯାଦ୍ଵିକୃତଗନ୍ଧୋଽପି ପିଚ୍ଛିଲଃ ପୀତଲୋହିତଃ ॥ ୧,୧୬୧.

ଯଦି ଗୁଦରେ ଆମ କିମ୍ବା ଜଳନ ରହିଥାଏ, ତେବେ ମଳ ଅତି କମ୍, ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ଭର୍ପୂର, ଲସ୍ୟା, ହଳଦିଆ ଓ ରକ୍ତମିଶ୍ରିତ ହୋଇଯାଏ।

ଶେଷଶ୍ଚାପୂର୍ଯ ଜଠରଂ ଘୋରମାରଭତେ ତତଃ । ଵର୍ଧତେ ତଦଧୋ ନାଭେରାଶୁ ଚୈତି ଜଲାତ୍ମତାମ୍ ॥ ୧,୧୬୧.

ଅବଶିଷ୍ଟ ଦ୍ରବ୍ୟ ଉଦରକୁ ପୂରି ଭୟଙ୍କର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇଥାଏ। ଏହା ନାଭି ତଳେ ବଢ଼ି ଶୀଘ୍ର ଜଳିୟ ରୂପ ନେଇଯାଏ।

ଉଦ୍ରିକ୍ତେ ଦୋଷରୂପେ ଚ ଵ୍ଯାପ୍ତେ ଚ ଶ୍ଵାସତୃଟ୍ଭ୍ରମୈଃ । ଛିଦ୍ରୋଦରମିଦଂ ପ୍ରାହୁଃ ପରିସ୍ତ୍ରାଵୀତି ଚାପରେ ॥ ୧,୧୬୧.

ଯେତେବେଳେ ଦୋଷ ବହୁତ ବଢ଼ିଯାଏ ଏବଂ ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ, ପିପାସା, ଘୂର୍ଣ୍ଣି ସହିତ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶରୀରକୁ ଆବୃତ କରେ, ଏହାକୁ 'ଛିଦ୍ର ଉଦର' ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଅନ୍ୟେ ଏହାକୁ 'ପ୍ରସ୍ରବଣ' ବୋଲି କହନ୍ତି।

ପ୍ରଵୃତ୍ତସ୍ନେହପାନାଦେଃ ସହସାପଥ୍ଯସେଵିନଃ । ଅତ୍ଯମ୍ବୁପାନାନ୍ମନ୍ଦାଗ୍ନେଃ କ୍ଷୀଣସ୍ଯାତିକୃଶସ୍ଯ ଚ ॥ ୧,୧୬୧.

ଯେଉଁମାନେ ତେଲ ଭିତରିବା ପରେ ହଠାତ୍ ଅପଥ୍ୟ ଖାଇଥାନ୍ତି, ଅତିକ୍ରମରେ ପାଣି ପିଉଥାନ୍ତି, ମନ୍ଦ ଅଗ୍ନି ଅଛି, କିମ୍ବା ଶରୀର ଦୁର୍ବଳ ଏବଂ ଅତି ସୁକ୍ଷ୍ମ ଅଛି—

ରୁଦ୍ଧଃ ସ୍ଵମାର୍ଗାଦନିଲଃ କଫଶ୍ଚ ଜଲମୂର୍ଛିତଃ । ଵର୍ଧତେ ତୁ ତଦେଵାମ୍ବୁ ତନ୍ମାତ୍ରାଦ୍ଵିନ୍ଦୁରାଶିତଃ ॥ ୧,୧୬୧.

ଯେତେବେଳେ ବାତ ତାହାର ନିଜ ପଥରେ ଚଳିବାରେ ବାଧା ପାଏ, ଏବଂ କଫ ପାଣି ଦ୍ୱାରା ଗାଢ଼ ହୋଇଯାଏ, ସେହି ପାଣି ବଢ଼ିଯାଏ ଏବଂ ତାହାର ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଏକ ବିନ୍ଦୁ ତିଆରି ହୋଇ ଜମା ହୁଏ।

ତତ୍କୋପାଦୁଦରଂ ତୃଷ୍ଣାଗୁଦସ୍ନୁତିରୁଜାନ୍ଵିତମ୍ । କାଶଶ୍ଵାସାରୁଚିଯୁତଂ ନାନାଵର୍ଣାଶିରାତତମ୍ ॥ ୧,୧୬୧.

ଏହି ବିକୃତି ଦ୍ୱାରା ଗଭିର ଫୁଲା, ତିଆରି ହୁଏ, ତାହା ସହିତ ତିରିକା, ନାକରୁ ରସ ବହିବା, ବେଦନା, କାଶି, ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ, ଖାଦ୍ୟରୁ ଅରୁଚି ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗର ଶିରା ଛିଟିଯାଏ।

ତୋଯପୂର୍ଣାନ୍ମୃଦୁସ୍ପର୍ଶାତ୍ସଦୃଶକ୍ଷୋଭଵେପଥୁ । ବକୋଦରଂ ସ୍ଥିରଂସ୍ନିଗ୍ଧଂ ନାଡୀମାଵୃତ୍ଯ ଜାଯତେ ॥ ୧,୧୬୧.

ଯେତେବେଳେ ପେଟ ପାଣିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଏ, ଛୁଆଁରେ ମୃଦୁ ଲାଗେ, ଅସ୍ଥିରତା ଓ କମ୍ପନ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଏକ ଦୀର୍ଘସ୍ଥାୟୀ ଓ ତେଲା-ତେଲା 'ବକୋଦର' ହୁଏ, ଯାହା ନାଳୀକୁ ବନ୍ଦ କରିଦିଏ।

ଉପେକ୍ଷାଯାଞ୍ଚ ସର୍ଵେଷାଂ ସ୍ଵସ୍ଥାନାଂ ପରିଚାଲିତାଃ । ପାକା ଦ୍ରଵା ଦ୍ରଵୀକୁର୍ଯୁଃ ସନ୍ଧିସ୍ରୋତୋମୁଖାନ୍ଯପି ॥ ୧,୧୬୧.

ଯଦି ସମସ୍ତ ସ୍ୱସ୍ଥ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଅବହେଳା କରାଯାଏ ଏବଂ ବିକୃତ ହୋଇଯାଏ, ତେବେ ଚେହେରା ଓ ଅଚେହେରା ରସ ଏମିତି ଗଳିଯାଏ ଯେ, ଯୋଡ଼ ଓ ନାଳୀର ମୁହଁକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭାବିତ କରେ।

ସ୍ଵେଦେ ଚୈଵ ତୁ ସଂରୁଦ୍ଧେ ମୂର୍ଛିତାଶ୍ଚାନ୍ତରସ୍ଥିତାଃ । ତଦେଵୋଦରମାପୂର୍ଯ କୁର୍ଯାଦୁଦରାମଯମ୍ ॥ ୧,୧୬୧.

ଯେତେବେଳେ ପସିନା ରୋକାଯାଏ ଏବଂ ଭିତରର ରସ ଗାଢ଼ ହୋଇଯାଏ, ସେହି ରସ ପେଟକୁ ପୂରି ଦେଇ ଉଦର ରୋଗ ହେବାର କାରଣ ହୁଏ।

ଗୁରୂଦରଂ ସ୍ଥିତଂ ଵୃତ୍ତମାହତଞ୍ଚ ନ ଶବ୍ଦକୃତ୍ । ହୀନବଲଂ ତଥା ଘୋରଂ ନାଡ୍ଯାଂ ସ୍ପୃଷ୍ଟଞ୍ଚ ସପତି ॥ ୧,୧୬୧.

ଭାରୀ ପେଟ ଦୀର୍ଘସ୍ଥାୟୀ, ଗୋଲାକାର ଏବଂ ଆଘାତ ପ୍ରାପ୍ତ, ଏହା କୌଣସି ଶବ୍ଦ କରେନାହିଁ; ଶକ୍ତିହୀନ, ଭୟଙ୍କର ଏବଂ ନାଳୀରେ ଛୁଆଁଲେ ଧଡ଼କି ହୁଏ।

ଶିରାନ୍ତର୍ଧାନମୁଦରେ ସର୍ଵଲକ୍ଷଣମୁଚ୍ଯତେ । ଵାତପିତ୍ତକଫପ୍ଲୀହସନ୍ନିପାତୋଦକୋଦରମ୍ ॥ ୧,୧୬୧.

ପେଟରେ ଶିରା ଅଦୃଶ୍ୟ ହେବା ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଉଦର ରୋଗର ଚିହ୍ନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ—ବାତ, ପିତ୍ତ, କଫ, ପ୍ଳୀହା, ସମସ୍ତ ଦୋଷ ଏବଂ ପାଣି ଭରା ପେଟ।

ପକ୍ଷାଚ୍ଚ ଜାତସଲିଲଂ ଵିଷ୍ଟମ୍ଭୋପଦ୍ରଵାନ୍ଵିତମ୍ । ଜନ୍ମନୈଵୋଦରଂ ସର୍ଵଂ ପ୍ରାଯଃ କୃଚ୍ଛ୍ରତମଂ ମତମ୍ ॥ ୧,୧୬୧.

ମାତାପିତାଙ୍କ ପ୍ରଭାବରୁ ଜନ୍ମରୁ ଯଦି ପେଟରେ ପାଣି ଥାଏ ଏବଂ ଅବରୋଧ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଜନ୍ମଜାତ ଉଦର ରୋଗକୁ ବହୁତ କଷ୍ଟଦାୟକ ବୋଲି ମନାଯାଏ।

ଶ୍ରୀଗରୁଡମହାପୁରାଣମ୍ ୧୬୨ ଧନ୍ଵନ୍ତରିରୁଵାଚ । ପାଣ୍ଡୁଶୋଥନିଦାନଞ୍ଚ ଶୃଣୁ ସୁଶ୍ରତ ଵଚ୍ମି ତେ । ପିତ୍ତପ୍ରଧାନାଃ କୁପିତା ଯଥୋକ୍ତୈଃ କୋପନୈର୍ମଲାଃ ॥ ୧,୧୬୨.

ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ କହିଲେ: ଏବେ ପାଣ୍ଡୁ ଓ ଫୁଲା ହେବାର କାରଣ ଶୁଣ, ମୁଁ ତୋତେ କହୁଛି। ପିତ୍ତ ପ୍ରଧାନ ଦୋଷଗୁଡ଼ିକ ପୂର୍ବରୁ କୁହାଯାଇଥିବା କାରଣରେ ଯେତେବେଳେ ବିକୃତ ହୁଏ—

ନତ୍ରାନିଲେନ ବଲିନା କ୍ଷିପ୍ତାକ୍ଷିପ୍ତଂ ଯଦି ସ୍ଥିତମ୍ । ଧମନୀର୍ଦଶମୀଃ ପ୍ରାପ୍ଯ ଵ୍ଯାପ୍ନୁଵନ୍ସକଲାଂ ତନୁମ୍ ॥ ୧,୧୬୨.

ଏଠାରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାତ ଦ୍ୱାରା ଚାଲିଯିବାକୁ ଦିଆଯାଏନାହିଁ ଏବଂ ଯଦି ସେଠି ରହିଯାଏ, ଦଶଟି ନାଳୀକୁ ପହଞ୍ଚି ସମଗ୍ର ଶରୀରକୁ ବ୍ୟାପିଯାଏ।

ତ୍ଵଗସୃକ୍ଛ୍ଲେଷ୍ମମାଂସାନି ପ୍ରଦୂଷ୍ଯନ୍ରସମାଶ୍ରିତମ୍ । ତ୍ଵଙ୍ମାଂସଯୋସ୍ତୁ କୁରୁତେ ତ୍ଵଚି ଵର୍ଣାନ୍ ପୃଥଗ୍ଵିଧାନ୍ ॥ ୧,୧୬୨.

ତ୍ୱକ୍, ରକ୍ତ, କଫ ଓ ମାଂସକୁ ଦୂଷିତ କରି, ରସରେ ବସିଥାଏ, ତାହା ତ୍ୱକ୍ ଓ ମାଂସରେ ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗ ଦେଖାଏ।

ସ୍ଵଯଂ ହରିଦ୍ରା ହାରିଦ୍ରଂ ପାଣ୍ଡୁତ୍ଵଂ ତେଷୁ ଚାଧିକମ୍ । ଯାତୋଽଯଂ ପ୍ରହତେଦୁଗ୍ରଃ ସ ରୋଗସ୍ତେନ ଗୌରଵମ୍ ॥ ୧,୧୬୨.

ସେଠି ନିଜେ ହଳଦୀ ପରି ହଳଦିଆ ହୁଏ, ଏବଂ ସେଠି ଅତିରିକ୍ତ ହଳଦିଆ ଦେଖାଯାଏ; ଯେତେବେଳେ ଏହି ଭୟଙ୍କର ରୋଗ ଆକ୍ରମଣ କରେ, ତେବେ ଶରୀର ଭାରୀ ହୁଏ।