ଗରୁଡପୁରାଣମ୍

ନାଭିମନ୍ତ୍ରଶ୍ଚ ଵିଷ୍ଟଭ୍ଯ ଵେଗଂ କୃତ୍ଵା ପ୍ରଣଶ୍ଯତି । ମାରୁତେ ହୃତ୍କଟୀନାଭିପାଯୁଵଙ୍କ୍ଷଣଵେଦନାଃ ॥ ୧,୧୬୧.

ନାଭି ଅଟକିଯାଇ ଚାପ ଦେଇ ନଷ୍ଟ ହୁଏ; ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ହୃଦୟ, କଟି, ନାଭି, ପାୟୁ ଓ ବକ୍ଷସ୍ଥଳରେ ବେଦନା ହୁଏ।

ସଶବ୍ଦୋ ନିଃ ସରେଦ୍ଵାଯୁର୍ଵହତେ ମୂତ୍ରମଲ୍ପକମ୍ । ନାତିମାତ୍ରଂ ଭଵେଲ୍ଲୌଲ୍ଯଂ ନରସ୍ଯ ଵିରସଂ ମୁଖମ୍ ॥ ୧,୧୬୧.

ବାୟୁ ଶବ୍ଦ ସହିତ ବାହାରୁଛି, ଅତି କମ୍ ମୁତ୍ର ନେଇଯାଏ; ଅତିରିକ୍ତ ଆକାଂକ୍ଷା ନାହିଁ, ଲୋକର ମୁଁହ ଫିକା ହୋଇଯାଏ।

ତତ୍ରଵାତୋଦରେ ଶୋଥଃ ପାଣିପାନ୍ମୁଖକୁକ୍ଷିଷୁ । କୁର୍କ୍ଷିପାର୍ଶ୍ଵୋଦରକଟୀପୃଷ୍ଠରୁକ୍ପର୍ଵଭଦନମ୍ ॥ ୧,୧୬୧.

ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ପେଟ ରୋଗରେ, ହାତ, ପା, ମୁଁହ ଓ ପେଟ ଫୁଲିଯାଏ; କଟି, ପାର୍ଶ୍ୱ, ପେଟ, କମର, ପିଠ ଓ ଯୋଡ଼ରେ ବେଦନା ହୁଏ।

ଶୁଷ୍କକାସାଙ୍ଗମର୍ଦାଧୋଗୁରୁତାମଲସଂଗ୍ରହଃ । ଶ୍ଯାମାରୁଣତ୍ଵଗାଦିତ୍ଵଂ ମୁଖେ ଚ ରସଵଦ୍ଧିତା ॥ ୧,୧୬୧.

ଶୁଖିଲା କାଶ, ଶରୀର ଯନ୍ତ୍ରଣା, ତଳ ଭାଗ ଭାରୀ ହେବା ଓ ମଳ ଜମିବା; ଚର୍ମ କଳା ବା ଲାଲ ହୋଇଯାଏ, ମୁଁହରେ ରସ ହ୍ରାସ ହୁଏ।

ସତୋଦଭେଦମୁଦରଂ ନୀଲକୃଷ୍ଣଶିରାତତମ୍ । ଆଧ୍ମାତମୁଦରେ ଶବ୍ଦମଦ୍ଭୁତଂ ଵା କରୋତି ସଃ ॥ ୧,୧୬୧.

ପେଟ ଭିତରେ ବେଦନା ଦ୍ୱାରା ଫାଟିଯାଏ, ନୀଳ କଳା ଶିରା ଛିତିଏଇଯାଏ; ପେଟ ଫୁଲିଲେ ଅଜଣା ଶବ୍ଦ ହୁଏ।

ଵାଯୁଶ୍ଚାତ୍ର ସରୁକ୍ଚ୍ଛବ୍ଦଂ ଵିଧତ୍ତେ ସର୍ଵଥା ଗତିମ୍ । ପିତ୍ତୋଦରେ ଜ୍ଵରୋ ମୂର୍ଛା ଦାହିତ୍ଵଂ କଟୁକାସ୍ଯତା ॥ ୧,୧୬୧.

ଏଠାରେ ବାୟୁ ବେଦନା ଓ ଶବ୍ଦ କରେ, ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଚଳେ; ପିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ପେଟ ରୋଗରେ ଜ୍ୱର, ମୂର୍ଛା, ଜଳନା ଓ ମୁଁହରେ ତିତ୍ତ ଲାଗେ।

ଭ୍ରମୋତିସାରଃ ପୀତତ୍ଵଂ ତ୍ଵଗାଦାଵୁଦରଂ ହରିତ୍ । ପୀତତାମ୍ରଶିରାଦିତ୍ଵଂ ସସ୍ଵେଦଂ ସୋଷ୍ମ ଦହ୍ଯତେ ॥ ୧,୧୬୧.

ମୁଣ୍ଡ ଘୁରିବା, ଦିଗ୍ଭ୍ରମ, ଦିଆରିଆ, ଚର୍ମ ଓ ଅନ୍ୟ ଅଂଶ ହଳଦିଆ ହେବା; ଶିରା ହଳଦିଆ ବା ତାମ୍ର ହୁଏ, ପସିନା ଓ ତାପ ଥାଏ, ଜଳନା ଅନୁଭବ ହୁଏ।

ଧୂମାଯତେ ମୃଦୁସ୍ପର୍ଶଂ କ୍ଷୈପ୍ରପାକଂ ପ୍ରଦୂଯତେ । ଶ୍ଲେଷ୍ମୋଦରେଷୁ ସଦନଂ ସ୍ଵେଦଶ୍ଵଯଥୁଗୌରଵମ୍ ॥ ୧,୧୬୧.

ଧୂଆଁ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, ଛୁଅଇଲେ ମୃଦୁ ଲାଗେ, ଶୀଘ୍ର ଅବସ୍ଥା ଖରାପ ହୁଏ; କଫ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ପେଟ ରୋଗରେ ଭାରିପଣ, ପସିନା ଓ ସ୍ଫୀତି ହୁଏ।

ନିଦ୍ରା କ୍ଲେଶୋଽରୁଚିଃ ଶ୍ଵାସଃ କାଶଃ ଶୁକ୍ଲତ୍ଵଗାଦିତା । ଉଦରଂ ତିମିରଂ ସ୍ନିଗ୍ଧଂ ଶୁକ୍ଲକୃଷ୍ଣଶିରାଵୃତମ୍ ॥ ୧,୧୬୧.

ଘୁମ, ଅସୁବିଧା, ଖାଇବାର ଇଚ୍ଛା ନଥିବା, ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ, କାଶ ଓ ଚର୍ମ ଧଳା ହେବା; ପେଟ ଧୁସର, ତେଲା ଭଳି ଓ ଧଳା-କଳା ଶିରା ଢାକିଯାଇଥାଏ।

ନୀରାତିଵୃଦ୍ଧୌ କଠିନଂ ଶୀତସ୍ପର୍ଶଂ ଗୁରୁ ସ୍ଥିରମ୍ । ତ୍ରିଦୋଷକୋପନେ ତୈସ୍ତୈସ୍ତ୍ରିଦୋଷଜୀନୈତର୍ମଲୈଃ ॥ ୧,୧୬୧.

ଯେତେବେଳେ ଏହି ଦ୍ରବ୍ୟର ଅତିରିକ୍ତ ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଏହା ଗଢ଼, ଛୁଆଁକୁ ଠଣ୍ଡା, ଭାରୀ ଏବଂ ଦୃଢ଼ ହୋଇଯାଏ। ଏହା ତିନି ପ୍ରକାର ଦୋଷକୁ ବଢ଼ାଏ ଏବଂ ସେଇ ତିନି ଦୋଷର ଅଶୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଦୂଷିତ ହୁଏ।

ସର୍ଵଦୂଷଣଦୁଷ୍ଟାଶ୍ଚ ସରକ୍ତାଃ ସଞ୍ଚିତା ମଲାଃ । କୋଷ୍ଠଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ଵିକୁର୍ଵାଣାଃ ଶୋଷମୂର୍ଛାଭ୍ରମାନ୍ଵିତମ୍ ॥ ୧,୧୬୧.

ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଦୁଷଣ ଦ୍ୱାରା ଦୂଷିତ ଏବଂ ରକ୍ତ ସହିତ ମିଶିଥିବା ମଳ ଜମିଯାଏ। ଏହା ପେଟକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ ରୂପାନ୍ତରିତ ହୋଇ ଶରୀର ଶୁଷ୍କତା, ମୁଢ଼ିଯିବା ଏବଂ ଘୂର୍ଣ୍ଣି ଦେଇଥାଏ।

କୁର୍ଯୁସ୍ତ୍ରିଲିଙ୍ଗମୁଦରଂ ଶୀଘ୍ରପାକଂ ସୁଦାରୁଣମ୍ । ଵର୍ଧତେ ତଚ୍ଚ ସୁତରାଂ ଶୀତଵାତପ୍ରଦର୍ଶନେ ॥ ୧,୧୬୧.

ଏହି ମଳ ତିନି ପ୍ରକାର ଉଦର ରୋଗ ସୃଷ୍ଟି କରେ, ଯାହା ଖୁବ ଶୀଘ୍ର ଦୁଷ୍ଟ ହୁଏ ଏବଂ ବହୁତ ଭୟଙ୍କର। ଏହା ଠଣ୍ଡା ଓ ପବନର ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ବେଶି ବଢ଼ିଯାଏ।

ଅତ୍ଯଶନାଚ୍ଚ ସଂକ୍ଷୋଭାଦ୍ଯାନପାନାଦିଚେଷ୍ଠିତୈଃ । ଅଵିହିତୈଶ୍ଚ ପାନାଦ୍ଯୈର୍ଵମନଵ୍ଯାଧିକର୍ଷଣୈଃ ॥ ୧,୧୬୧.

ଅତି ଖାଇବା, ଚିଞ୍ଚଳତା, ଅଯୋଗ୍ୟ ଖାଦ୍ୟ ପାନୀୟ ଗ୍ରହଣ, ଅନୁଚିତ ପାନୀୟ ଏବଂ ବମି କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ରୋଗର ଦୁଃଖ ଦ୍ୱାରା—

ଵାମପାର୍ଶ୍ଵାସ୍ଥିତଃ ପ୍ଲୀହା ତ୍ଯୁତସ୍ଥାନୋ ଵିଵର୍ଧତେ । ଶୋଣିତାଦ୍ଵା ରସାଦିଭ୍ଯୋ ଵିଵୃଦ୍ଧୋ ଜନଯେଦ୍ଵ୍ଯଥାମ୍ ॥ ୧,୧୬୧.

ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଥିବା ପ୍ଳୀହା ତାହାର ସ୍ଥାନରୁ ବଢ଼ିଯାଏ। ଏହା ରକ୍ତ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ରସ ଦ୍ୱାରା ବଢ଼ିଲେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇଥାଏ।

ସୋଽଷ୍ଠୀଲା ଚାତିକଠିନଃ ପ୍ରୋନ୍ନତଃ କୂର୍ମପୃଷ୍ଠଵତ୍? । କ୍ରମେଣ ଵର୍ଧମାନଶ୍ଚ କୁକ୍ଷୌ ଵ୍ଯାତତିମାହରେତ୍ ॥ ୧,୧୬୧.

ଏହା ପାଥର ପରି କଠିନ, ଅତି ଦୃଢ଼ ଏବଂ କୁମିର ପିଠି ପରି ଉଠିଯାଏ। ଏହା ଦୀରେ-ଦୀରେ ବଢ଼ି ଉଦରରେ ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ।

ଶ୍ଵାସକାସପିପାସାସ୍ଯଵୈରସ୍ଯାଧ୍ମାନକଜ୍ଵରୈଃ । ପାଣ୍ଡୁତ୍ଵମୂର୍ଛାଛର୍ଦିତ୍ଵଗ୍ଦାହମୋହୈଶ୍ଚ ସଂଯୁତଃ ॥ ୧,୧୬୧.

ଏହା ସ୍ୱାସକଷ୍ଟ, କାଶ, ପିପାସା, ମୁହଁରେ ଖରାପ ସ୍ୱାଦ, ଫୁଲିଯିବା, ଜ୍ୱର, ହଳଦିଆ ରଙ୍ଗ, ମୁଢ଼ିଯିବା, ବାନ୍ତି, ଦହନ ଏବଂ ଭ୍ରମ ସହିତ ଥାଏ।

ଅରୁଣାଭଂ ଵିଚିତ୍ରାଭଂ ନୀଲହାରିଦ୍ରରାଜିତମ୍ । ଉଦାଵର୍ତେନ ଚାନାହମୋହତୃଡ୍ଦ୍ଗହନଜ୍ଵରୈଃ ॥ ୧,୧୬୧.

ଏହା ଲାଲ ଅଥବା ବିବିଧ ରଙ୍ଗର ଦେଖାଯାଏ, ନୀଳ ଓ ହଳଦିଆ ରଙ୍ଗରେ ରଞ୍ଜିତ। ଏହା ସହିତ ପବନ ଉପରକୁ ଚଳିବା, ମନ୍ଦାଗ୍ରାହିତା, ମୁଢ଼ିଯିବା, ତୀବ୍ର ପିପାସା ଓ ଦୀର୍ଘ ଜ୍ୱର ଥାଏ।

ଗୌରଵାରୁଚିକାଠିନ୍ଯୈର୍ଵିଘାତଭ୍ରମସଂକ୍ରମାତ୍ । ପ୍ଲୀହଵଦ୍ଦକ୍ଷିଣାତ୍ପାର୍ଶ୍ଵାତ୍କୁର୍ଯାଦ୍ଯକୃଦପି ଚ୍ଯୁତମ୍ ॥ ୧,୧୬୧.

ଭାରିପଣ, ରୁଚି ହ୍ରାସ, କଠିନତା, ବାଧା ଏବଂ ଘୂର୍ଣ୍ଣି ଦ୍ୱାରା ପ୍ଳୀହା ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱରୁ ଡାହାଣ ପାର୍ଶ୍ୱକୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ହୋଇପାରେ।

ପକ୍ଵେ ଭୂତେ ଯକୃତି ଚ ସଦା ବଦ୍ଧମଲୋ ଗୁଦେ । ଦୁର୍ନାମଭିରୁଦାଵର୍ତୈରନ୍ଯୈର୍ଵା ପୀଡିତୋ ଭଵେତ୍ ॥ ୧,୧୬୧.

ଯେତେବେଳେ ଯକୃତ ଦୁଷ୍ଟ ହୁଏ ଏବଂ ଗୁଦରେ ସର୍ବଦା ମଳ ରହିଯାଏ, ତେବେ ଅସୁବିଧାଜନକ ଲକ୍ଷଣ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୁଃଖଦାୟକ ଉପରି ଚଳିବା ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ।

ଵର୍ଚଃ ପିତ୍ତକଫାନ୍ବଦ୍ଧାନ୍କରୋତି କୁପିତୋଽନିଲଃ । ଅପାନୋ ଜଠରେ ତେନ ସଂରୁଦ୍ଧୋ ଜ୍ଵରରୁକ୍କରଃ ॥ ୧,୧୬୧.

ଯେତେବେଳେ ଜଠରର ଅପାନ ବାୟୁ ବିକୃତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଏହା ମଳ, ପିତ୍ତ ଓ କଫକୁ ବନ୍ଧି ଦେଇ ଜ୍ୱର ଓ ବେଦନା ସୃଷ୍ଟି କରେ।

କାଶଶ୍ଵାସୋରୁସଦ୍ଗନଂ ଶିରୋରୁଙ୍ନାଭିପାର୍ଶ୍ଵରୁକ୍ । ମଲାସଂଗୋଽରୁଚିଶ୍ଛର୍ଦିରୁଦରେ ମଲମାରୁତଃ ॥ ୧,୧୬୧.

କାଶ, ସ୍ୱାସକଷ୍ଟ, ଛାତିରେ ବେଦନା, ମୁଣ୍ଡ ବେଦନା, ନାଭି ଓ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ବେଦନା, ମଳବନ୍ଧ, ରୁଚି ହ୍ରାସ, ବାନ୍ତି—ଏହା ସବୁ ଉଦରର ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ।

ସ୍ଥିରନୀଲାରୁଣଶିରାଜାଲୈରୁଦରମାଵୃତମ୍ । ନାଭେରୁପରି ଚ ପ୍ରାଯୋ ଗୋପୁଚ୍ଛାକୃତି ଜାଯତେ ॥ ୧,୧୬୧.

ଉଦର ଦୃଢ଼, ନୀଳ ଓ ଲାଲ ଶିରା ଦ୍ୱାରା ଢାକିଯାଏ। ନାଭି ଉପରେ ପ୍ରାୟଃ ଗାଈର ପୁଛ ପରି ଆକୃତି ଦେଖାଯାଏ।

ଅସ୍ଥ୍ଯାଦିଶଲ୍ଯୈ ରନ୍ଯୈଶ୍ଚ ଵିଦ୍ଧେ ଚୈଵୋଦରେ ତଥା । ପଚ୍ଯତେ ଯକୃତାଦିଶ୍ଚ ତଚ୍ଛିଦ୍ରୈଶ୍ଚ ସରନ୍ବହିଃ ॥ ୧,୧୬୧.

ଯେତେବେଳେ ଉଦର ଅସ୍ଥି ଅଥବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ବାହ୍ୟ ବସ୍ତୁ ଦ୍ୱାରା ଛିଦ୍ର ହୁଏ, ଯକୃତ ଓ ଅନ୍ୟ ଅଙ୍ଗ ଅନ୍ତରେ ପଚିଯିବା ଆରମ୍ଭ କରେ ଏବଂ ସେଇ ଛିଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ରସ ବାହାରିଯାଏ।

ଆମ ଏଵ ଗୁଦାହେତି ତତୋଽଲ୍ପାଲ୍ପଃ ଶକୃଦ୍ରସଃ । ସ ସ୍ଯାଦ୍ଵିକୃତଗନ୍ଧୋଽପି ପିଚ୍ଛିଲଃ ପୀତଲୋହିତଃ ॥ ୧,୧୬୧.

ଯଦି ଗୁଦରେ ଆମ କିମ୍ବା ଜଳନ ରହିଥାଏ, ତେବେ ମଳ ଅତି କମ୍, ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ଭର୍ପୂର, ଲସ୍ୟା, ହଳଦିଆ ଓ ରକ୍ତମିଶ୍ରିତ ହୋଇଯାଏ।

ଶେଷଶ୍ଚାପୂର୍ଯ ଜଠରଂ ଘୋରମାରଭତେ ତତଃ । ଵର୍ଧତେ ତଦଧୋ ନାଭେରାଶୁ ଚୈତି ଜଲାତ୍ମତାମ୍ ॥ ୧,୧୬୧.

ଅବଶିଷ୍ଟ ଦ୍ରବ୍ୟ ଉଦରକୁ ପୂରି ଭୟଙ୍କର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇଥାଏ। ଏହା ନାଭି ତଳେ ବଢ଼ି ଶୀଘ୍ର ଜଳିୟ ରୂପ ନେଇଯାଏ।

ଉଦ୍ରିକ୍ତେ ଦୋଷରୂପେ ଚ ଵ୍ଯାପ୍ତେ ଚ ଶ୍ଵାସତୃଟ୍ଭ୍ରମୈଃ । ଛିଦ୍ରୋଦରମିଦଂ ପ୍ରାହୁଃ ପରିସ୍ତ୍ରାଵୀତି ଚାପରେ ॥ ୧,୧୬୧.

ଯେତେବେଳେ ଦୋଷ ବହୁତ ବଢ଼ିଯାଏ ଏବଂ ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ, ପିପାସା, ଘୂର୍ଣ୍ଣି ସହିତ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶରୀରକୁ ଆବୃତ କରେ, ଏହାକୁ 'ଛିଦ୍ର ଉଦର' ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଅନ୍ୟେ ଏହାକୁ 'ପ୍ରସ୍ରବଣ' ବୋଲି କହନ୍ତି।

ପ୍ରଵୃତ୍ତସ୍ନେହପାନାଦେଃ ସହସାପଥ୍ଯସେଵିନଃ । ଅତ୍ଯମ୍ବୁପାନାନ୍ମନ୍ଦାଗ୍ନେଃ କ୍ଷୀଣସ୍ଯାତିକୃଶସ୍ଯ ଚ ॥ ୧,୧୬୧.

ଯେଉଁମାନେ ତେଲ ଭିତରିବା ପରେ ହଠାତ୍ ଅପଥ୍ୟ ଖାଇଥାନ୍ତି, ଅତିକ୍ରମରେ ପାଣି ପିଉଥାନ୍ତି, ମନ୍ଦ ଅଗ୍ନି ଅଛି, କିମ୍ବା ଶରୀର ଦୁର୍ବଳ ଏବଂ ଅତି ସୁକ୍ଷ୍ମ ଅଛି—

ରୁଦ୍ଧଃ ସ୍ଵମାର୍ଗାଦନିଲଃ କଫଶ୍ଚ ଜଲମୂର୍ଛିତଃ । ଵର୍ଧତେ ତୁ ତଦେଵାମ୍ବୁ ତନ୍ମାତ୍ରାଦ୍ଵିନ୍ଦୁରାଶିତଃ ॥ ୧,୧୬୧.

ଯେତେବେଳେ ବାତ ତାହାର ନିଜ ପଥରେ ଚଳିବାରେ ବାଧା ପାଏ, ଏବଂ କଫ ପାଣି ଦ୍ୱାରା ଗାଢ଼ ହୋଇଯାଏ, ସେହି ପାଣି ବଢ଼ିଯାଏ ଏବଂ ତାହାର ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଏକ ବିନ୍ଦୁ ତିଆରି ହୋଇ ଜମା ହୁଏ।

ତତ୍କୋପାଦୁଦରଂ ତୃଷ୍ଣାଗୁଦସ୍ନୁତିରୁଜାନ୍ଵିତମ୍ । କାଶଶ୍ଵାସାରୁଚିଯୁତଂ ନାନାଵର୍ଣାଶିରାତତମ୍ ॥ ୧,୧୬୧.

ଏହି ବିକୃତି ଦ୍ୱାରା ଗଭିର ଫୁଲା, ତିଆରି ହୁଏ, ତାହା ସହିତ ତିରିକା, ନାକରୁ ରସ ବହିବା, ବେଦନା, କାଶି, ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ, ଖାଦ୍ୟରୁ ଅରୁଚି ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗର ଶିରା ଛିଟିଯାଏ।