ଗରୁଡପୁରାଣମ୍

ଶ୍ରୀଗରୁଡମହାପୁରାଣମ୍ ୧୬୧ ଧନ୍ଵନ୍ତରିରୁଵାଚ । ଉଦରାଣାଂ ନିଦାନଞ୍ଚ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ସୁଶ୍ରୁତ ତଚ୍ଛୃଣୁ । ରୋଗାଃ ସର୍ଵେଽପି ମନ୍ଦାଗ୍ନୌ ସୁତରାମୁଦରାଣି ତୁ ॥ ୧,୧୬୧.

ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ କହିଲେ: ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ପେଟ ରୋଗର କାରଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି; ଶୁଶ୍ରୁତ, ଏହା ଶୁଣ। ସମସ୍ତ ରୋଗ ମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ନି ଦୁର୍ବଳ ହେଲେ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ପେଟ ରୋଗ ତ ଏହାଠାରୁ ଅଧିକ।

ଅନୀର୍ଣାମଯାଶ୍ଚାପ୍ଯନ୍ଯେ ଜାଯନ୍ତେ ମଲସଂଚଯାତ୍ । ଊର୍ଧ୍ଵାଧୋ ଵାଯଵୋ ରୁଦ୍ଧ୍ଵା ଵ୍ଯାକୁଲାଵିପ୍ରଵାହିଣୀ? ॥ ୧,୧୬୧.

ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ରୋଗମାନେ ମଧ୍ୟ ମଳ ଜମା ହେବାରୁ ହୁଏ; ଯେତେବେଳେ ଉପର ଓ ତଳ ଦିଗର ବାୟୁ ଅଟକିଯାଏ, ସେମାନେ ଅସ୍ଥିର ଓ ଅସାଧାରଣ ଭାବରେ ଚଳିଥାଏ।

ପ୍ରାଣାନପାନାନ୍ସଂଦୂଷ୍ଯ କୁର୍ଯୁସ୍ତାନ୍ମାଂସସନ୍ଧିଗାନ୍ । ଆଧ୍ମାପ୍ଯ କୁକ୍ଷିମୁଦରମଷ୍ଟଧା ତେ ଚ ଭେଦତଃ ॥ ୧,୧୬୧.

ପ୍ରାଣ ଓ ଅପାନ ବାୟୁ ଦୁଷିତ ହେଲେ, ଏହା ଶରୀରର ମାଂସପେଶୀ ଯୋଡ଼କୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ; ଏହି ଦୁଷ୍ଟତା ଫଳରେ ଗଭା ଓ ପେଟ ଫୁଲିଯାଏ, ଏହା ଆଠ ପ୍ରକାର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ରୂପରେ ଦେଖାଯାଏ।

ପୃଥଗ୍ଦୋଷୈଃ ସମସ୍ତୌଶ୍ଚ ପ୍ଲୀହଵଙ୍କ୍ଷକ୍ଷତୋଦକୈଃ । ତେନାର୍ତାଃ ଶୁଷ୍କତାଲ୍ଵୋଷ୍ଠାଃ ସର୍ଵପାଦକରୋଦରାଃ ॥ ୧,୧୬୧.

ଏହି ରୋଗଗୁଡ଼ିକ ଅଲଗା ଅଲଗା ବା ମିଶ୍ର ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା, ପ୍ଳୀହା, କଟି ବା ଘାଉର ଜଳ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ; ଏହି ଦୁଃଖରେ ଭୋଗୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ଜିଭ ଓ ଠୋଠ ଶୁଖିଯାଏ, ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ ଓ ପେଟ ଫୁଲିଯାଏ।

ନଷ୍ଟଚେଷ୍ଟବଲାହାରାଃ କୃତପ୍ରଧ୍ମାତ୍କୁକ୍ଷଯଃ । ପୁରୁଷାଃ ସ୍ଯୁଃ ପ୍ରେତରୂପା ଭାଵିନସ୍ତସ୍ଯ ଲକ୍ଷଣମ୍ ॥ ୧,୧୬୧.

ଯେଉଁମାନେ ଚଳାଚଳ, ଶକ୍ତି ଓ ଖାଦ୍ୟ ଇଚ୍ଛା ହରାଇଦେଇଛନ୍ତି, ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ପେଟ ଫୁଲିଯାଇଛି, ସେମାନେ ଭୂତ ଭଳି ଦେଖାଯାନ୍ତି—ଏହି ହେଉଛି ତାଙ୍କର ଚିହ୍ନ।

କ୍ଷୁନ୍ନାଶୋଽରୁଚିଵତ୍ସର୍ଵଂ ସଵିଦାହଞ୍ଚ ପଚ୍ଯତେ । ଜୀର୍ଣାନ୍ନଂ ଯୋ ନ ଜାନାତି ସୋଽପଥ୍ଯଂ ସେଵତେନରଃ ॥ ୧,୧୬୧.

ଭୋକ ହରାଇଯିବା, ସମସ୍ତ ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରତି ଅସନ୍ତୋଷ ଓ ଜଳନା ହୁଏ; ଯିଏ ପଚିଥିବା ଓ ଅପଚିଥିବା ଖାଦ୍ୟ ଚିହ୍ନିପାରେ ନାହିଁ, ସେ ଅପଥ୍ୟ ଖାଇଥାଏ।

କ୍ଷୀଯତେ ବଲମଙ୍ଗସ୍ଯ ଶ୍ଵସିତ୍ଯଲ୍ପୋଽଵିଚେଷ୍ଟିତଃ । ଵିଷଯାଵୃତ୍ତିବୁଦ୍ଧିଶ୍ଚ ଶୋକଶୋଷାଦଯୋଽପିଚ ॥ ୧,୧୬୧.

ଶରୀରର ଶକ୍ତି କମିଯାଏ, ଶ୍ୱାସ ହଳୁକା ହୁଏ, ଅଳ୍ପ କାମ କରିପାରେ; ମନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗରୁ ଦୂରୁଯାଏ, ଦୁଃଖ ଓ ଶୋଷଣ ଆସିଯାଏ।

ରୁଗ୍ବସ୍ତିସନ୍ଧୌ ସତତଂ ଲଘ୍ଵଲ୍ପଭୋଜନୈରପି । ଜରାଜୀର୍ଣୋ ବଲଭ୍ରଂଶୋ ଭଵେଜ୍ଜଠରରୋଗିଣଃ ॥ ୧,୧୬୧.

ମୁତ୍ରାଶୟ ଓ ଯୋଡ଼ରେ ସବୁବେଳେ ବେଦନା ରହେ, ହଳୁକା ଓ କମ୍ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇଲେ ମଧ୍ୟ; ପେଟର ରୋଗରେ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ଅପଚୟ ଦ୍ୱାରା ଶକ୍ତି ହ୍ରାସ ହୁଏ।

ସ୍ଵତନ୍ତ୍ରତନ୍ଦ୍ରାଲସତା ମଲସର୍ଗୋଽଲ୍ପଵହ୍ନିତା । ଦାହଃ ଶ୍ଵଯଥୁରାଧ୍ମାନମନ୍ତ୍ରେ ସଲିଲସମ୍ଭଵେ ॥ ୧,୧୬୧.

ନିଜେ ନିଜେ ଅଳସ୍ୟ, ଅଳସତା ଓ ଘୁମ ଆସେ, ମଳ ତ୍ୟାଗ କମ୍ ହୁଏ ଓ ଅଗ୍ନି ଦୁର୍ବଳ ହୁଏ; ଜଳ ଥିଲେ ଜଳନା, ସ୍ଫୀତି ଓ ଫୁଲିବା ହୁଏ।

ସର୍ଵତ୍ର ତୋଯେ ମରଣଂ ଶୋଚନଂ ତତ୍ର ନିଷ୍ଫଲମ୍ । ଗଵାକ୍ଷଵଚ୍ଛିରାଜାଲୈରୁଦରଂ ଗୁଡ୍ଗୁଡାଯତେ ॥ ୧,୧୬୧.

ସମସ୍ତ ଜଳ ଥିବା ସ୍ଥାନରେ ମୃତ୍ୟୁ ହୁଏ, ଏଠାରେ ଶୋକ କୌଣସି ଫଳ ଦେଉନାହିଁ; ପେଟ ଜାଲି ଦେଖାଯାଏ, ଶିରା ଜାଲି ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, ଏବଂ ଗୁଡୁଗୁଡା ଶବ୍ଦ ହୁଏ।

ନାଭିମନ୍ତ୍ରଶ୍ଚ ଵିଷ୍ଟଭ୍ଯ ଵେଗଂ କୃତ୍ଵା ପ୍ରଣଶ୍ଯତି । ମାରୁତେ ହୃତ୍କଟୀନାଭିପାଯୁଵଙ୍କ୍ଷଣଵେଦନାଃ ॥ ୧,୧୬୧.

ନାଭି ଅଟକିଯାଇ ଚାପ ଦେଇ ନଷ୍ଟ ହୁଏ; ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ହୃଦୟ, କଟି, ନାଭି, ପାୟୁ ଓ ବକ୍ଷସ୍ଥଳରେ ବେଦନା ହୁଏ।

ସଶବ୍ଦୋ ନିଃ ସରେଦ୍ଵାଯୁର୍ଵହତେ ମୂତ୍ରମଲ୍ପକମ୍ । ନାତିମାତ୍ରଂ ଭଵେଲ୍ଲୌଲ୍ଯଂ ନରସ୍ଯ ଵିରସଂ ମୁଖମ୍ ॥ ୧,୧୬୧.

ବାୟୁ ଶବ୍ଦ ସହିତ ବାହାରୁଛି, ଅତି କମ୍ ମୁତ୍ର ନେଇଯାଏ; ଅତିରିକ୍ତ ଆକାଂକ୍ଷା ନାହିଁ, ଲୋକର ମୁଁହ ଫିକା ହୋଇଯାଏ।

ତତ୍ରଵାତୋଦରେ ଶୋଥଃ ପାଣିପାନ୍ମୁଖକୁକ୍ଷିଷୁ । କୁର୍କ୍ଷିପାର୍ଶ୍ଵୋଦରକଟୀପୃଷ୍ଠରୁକ୍ପର୍ଵଭଦନମ୍ ॥ ୧,୧୬୧.

ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ପେଟ ରୋଗରେ, ହାତ, ପା, ମୁଁହ ଓ ପେଟ ଫୁଲିଯାଏ; କଟି, ପାର୍ଶ୍ୱ, ପେଟ, କମର, ପିଠ ଓ ଯୋଡ଼ରେ ବେଦନା ହୁଏ।

ଶୁଷ୍କକାସାଙ୍ଗମର୍ଦାଧୋଗୁରୁତାମଲସଂଗ୍ରହଃ । ଶ୍ଯାମାରୁଣତ୍ଵଗାଦିତ୍ଵଂ ମୁଖେ ଚ ରସଵଦ୍ଧିତା ॥ ୧,୧୬୧.

ଶୁଖିଲା କାଶ, ଶରୀର ଯନ୍ତ୍ରଣା, ତଳ ଭାଗ ଭାରୀ ହେବା ଓ ମଳ ଜମିବା; ଚର୍ମ କଳା ବା ଲାଲ ହୋଇଯାଏ, ମୁଁହରେ ରସ ହ୍ରାସ ହୁଏ।

ସତୋଦଭେଦମୁଦରଂ ନୀଲକୃଷ୍ଣଶିରାତତମ୍ । ଆଧ୍ମାତମୁଦରେ ଶବ୍ଦମଦ୍ଭୁତଂ ଵା କରୋତି ସଃ ॥ ୧,୧୬୧.

ପେଟ ଭିତରେ ବେଦନା ଦ୍ୱାରା ଫାଟିଯାଏ, ନୀଳ କଳା ଶିରା ଛିତିଏଇଯାଏ; ପେଟ ଫୁଲିଲେ ଅଜଣା ଶବ୍ଦ ହୁଏ।

ଵାଯୁଶ୍ଚାତ୍ର ସରୁକ୍ଚ୍ଛବ୍ଦଂ ଵିଧତ୍ତେ ସର୍ଵଥା ଗତିମ୍ । ପିତ୍ତୋଦରେ ଜ୍ଵରୋ ମୂର୍ଛା ଦାହିତ୍ଵଂ କଟୁକାସ୍ଯତା ॥ ୧,୧୬୧.

ଏଠାରେ ବାୟୁ ବେଦନା ଓ ଶବ୍ଦ କରେ, ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଚଳେ; ପିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ପେଟ ରୋଗରେ ଜ୍ୱର, ମୂର୍ଛା, ଜଳନା ଓ ମୁଁହରେ ତିତ୍ତ ଲାଗେ।

ଭ୍ରମୋତିସାରଃ ପୀତତ୍ଵଂ ତ୍ଵଗାଦାଵୁଦରଂ ହରିତ୍ । ପୀତତାମ୍ରଶିରାଦିତ୍ଵଂ ସସ୍ଵେଦଂ ସୋଷ୍ମ ଦହ୍ଯତେ ॥ ୧,୧୬୧.

ମୁଣ୍ଡ ଘୁରିବା, ଦିଗ୍ଭ୍ରମ, ଦିଆରିଆ, ଚର୍ମ ଓ ଅନ୍ୟ ଅଂଶ ହଳଦିଆ ହେବା; ଶିରା ହଳଦିଆ ବା ତାମ୍ର ହୁଏ, ପସିନା ଓ ତାପ ଥାଏ, ଜଳନା ଅନୁଭବ ହୁଏ।

ଧୂମାଯତେ ମୃଦୁସ୍ପର୍ଶଂ କ୍ଷୈପ୍ରପାକଂ ପ୍ରଦୂଯତେ । ଶ୍ଲେଷ୍ମୋଦରେଷୁ ସଦନଂ ସ୍ଵେଦଶ୍ଵଯଥୁଗୌରଵମ୍ ॥ ୧,୧୬୧.

ଧୂଆଁ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, ଛୁଅଇଲେ ମୃଦୁ ଲାଗେ, ଶୀଘ୍ର ଅବସ୍ଥା ଖରାପ ହୁଏ; କଫ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ପେଟ ରୋଗରେ ଭାରିପଣ, ପସିନା ଓ ସ୍ଫୀତି ହୁଏ।

ନିଦ୍ରା କ୍ଲେଶୋଽରୁଚିଃ ଶ୍ଵାସଃ କାଶଃ ଶୁକ୍ଲତ୍ଵଗାଦିତା । ଉଦରଂ ତିମିରଂ ସ୍ନିଗ୍ଧଂ ଶୁକ୍ଲକୃଷ୍ଣଶିରାଵୃତମ୍ ॥ ୧,୧୬୧.

ଘୁମ, ଅସୁବିଧା, ଖାଇବାର ଇଚ୍ଛା ନଥିବା, ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ, କାଶ ଓ ଚର୍ମ ଧଳା ହେବା; ପେଟ ଧୁସର, ତେଲା ଭଳି ଓ ଧଳା-କଳା ଶିରା ଢାକିଯାଇଥାଏ।

ନୀରାତିଵୃଦ୍ଧୌ କଠିନଂ ଶୀତସ୍ପର୍ଶଂ ଗୁରୁ ସ୍ଥିରମ୍ । ତ୍ରିଦୋଷକୋପନେ ତୈସ୍ତୈସ୍ତ୍ରିଦୋଷଜୀନୈତର୍ମଲୈଃ ॥ ୧,୧୬୧.

ଯେତେବେଳେ ଏହି ଦ୍ରବ୍ୟର ଅତିରିକ୍ତ ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଏହା ଗଢ଼, ଛୁଆଁକୁ ଠଣ୍ଡା, ଭାରୀ ଏବଂ ଦୃଢ଼ ହୋଇଯାଏ। ଏହା ତିନି ପ୍ରକାର ଦୋଷକୁ ବଢ଼ାଏ ଏବଂ ସେଇ ତିନି ଦୋଷର ଅଶୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଦୂଷିତ ହୁଏ।

ସର୍ଵଦୂଷଣଦୁଷ୍ଟାଶ୍ଚ ସରକ୍ତାଃ ସଞ୍ଚିତା ମଲାଃ । କୋଷ୍ଠଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ଵିକୁର୍ଵାଣାଃ ଶୋଷମୂର୍ଛାଭ୍ରମାନ୍ଵିତମ୍ ॥ ୧,୧୬୧.

ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଦୁଷଣ ଦ୍ୱାରା ଦୂଷିତ ଏବଂ ରକ୍ତ ସହିତ ମିଶିଥିବା ମଳ ଜମିଯାଏ। ଏହା ପେଟକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ ରୂପାନ୍ତରିତ ହୋଇ ଶରୀର ଶୁଷ୍କତା, ମୁଢ଼ିଯିବା ଏବଂ ଘୂର୍ଣ୍ଣି ଦେଇଥାଏ।

କୁର୍ଯୁସ୍ତ୍ରିଲିଙ୍ଗମୁଦରଂ ଶୀଘ୍ରପାକଂ ସୁଦାରୁଣମ୍ । ଵର୍ଧତେ ତଚ୍ଚ ସୁତରାଂ ଶୀତଵାତପ୍ରଦର୍ଶନେ ॥ ୧,୧୬୧.

ଏହି ମଳ ତିନି ପ୍ରକାର ଉଦର ରୋଗ ସୃଷ୍ଟି କରେ, ଯାହା ଖୁବ ଶୀଘ୍ର ଦୁଷ୍ଟ ହୁଏ ଏବଂ ବହୁତ ଭୟଙ୍କର। ଏହା ଠଣ୍ଡା ଓ ପବନର ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ବେଶି ବଢ଼ିଯାଏ।

ଅତ୍ଯଶନାଚ୍ଚ ସଂକ୍ଷୋଭାଦ୍ଯାନପାନାଦିଚେଷ୍ଠିତୈଃ । ଅଵିହିତୈଶ୍ଚ ପାନାଦ୍ଯୈର୍ଵମନଵ୍ଯାଧିକର୍ଷଣୈଃ ॥ ୧,୧୬୧.

ଅତି ଖାଇବା, ଚିଞ୍ଚଳତା, ଅଯୋଗ୍ୟ ଖାଦ୍ୟ ପାନୀୟ ଗ୍ରହଣ, ଅନୁଚିତ ପାନୀୟ ଏବଂ ବମି କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ରୋଗର ଦୁଃଖ ଦ୍ୱାରା—

ଵାମପାର୍ଶ୍ଵାସ୍ଥିତଃ ପ୍ଲୀହା ତ୍ଯୁତସ୍ଥାନୋ ଵିଵର୍ଧତେ । ଶୋଣିତାଦ୍ଵା ରସାଦିଭ୍ଯୋ ଵିଵୃଦ୍ଧୋ ଜନଯେଦ୍ଵ୍ଯଥାମ୍ ॥ ୧,୧୬୧.

ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଥିବା ପ୍ଳୀହା ତାହାର ସ୍ଥାନରୁ ବଢ଼ିଯାଏ। ଏହା ରକ୍ତ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ରସ ଦ୍ୱାରା ବଢ଼ିଲେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇଥାଏ।

ସୋଽଷ୍ଠୀଲା ଚାତିକଠିନଃ ପ୍ରୋନ୍ନତଃ କୂର୍ମପୃଷ୍ଠଵତ୍? । କ୍ରମେଣ ଵର୍ଧମାନଶ୍ଚ କୁକ୍ଷୌ ଵ୍ଯାତତିମାହରେତ୍ ॥ ୧,୧୬୧.

ଏହା ପାଥର ପରି କଠିନ, ଅତି ଦୃଢ଼ ଏବଂ କୁମିର ପିଠି ପରି ଉଠିଯାଏ। ଏହା ଦୀରେ-ଦୀରେ ବଢ଼ି ଉଦରରେ ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ।

ଶ୍ଵାସକାସପିପାସାସ୍ଯଵୈରସ୍ଯାଧ୍ମାନକଜ୍ଵରୈଃ । ପାଣ୍ଡୁତ୍ଵମୂର୍ଛାଛର୍ଦିତ୍ଵଗ୍ଦାହମୋହୈଶ୍ଚ ସଂଯୁତଃ ॥ ୧,୧୬୧.

ଏହା ସ୍ୱାସକଷ୍ଟ, କାଶ, ପିପାସା, ମୁହଁରେ ଖରାପ ସ୍ୱାଦ, ଫୁଲିଯିବା, ଜ୍ୱର, ହଳଦିଆ ରଙ୍ଗ, ମୁଢ଼ିଯିବା, ବାନ୍ତି, ଦହନ ଏବଂ ଭ୍ରମ ସହିତ ଥାଏ।

ଅରୁଣାଭଂ ଵିଚିତ୍ରାଭଂ ନୀଲହାରିଦ୍ରରାଜିତମ୍ । ଉଦାଵର୍ତେନ ଚାନାହମୋହତୃଡ୍ଦ୍ଗହନଜ୍ଵରୈଃ ॥ ୧,୧୬୧.

ଏହା ଲାଲ ଅଥବା ବିବିଧ ରଙ୍ଗର ଦେଖାଯାଏ, ନୀଳ ଓ ହଳଦିଆ ରଙ୍ଗରେ ରଞ୍ଜିତ। ଏହା ସହିତ ପବନ ଉପରକୁ ଚଳିବା, ମନ୍ଦାଗ୍ରାହିତା, ମୁଢ଼ିଯିବା, ତୀବ୍ର ପିପାସା ଓ ଦୀର୍ଘ ଜ୍ୱର ଥାଏ।

ଗୌରଵାରୁଚିକାଠିନ୍ଯୈର୍ଵିଘାତଭ୍ରମସଂକ୍ରମାତ୍ । ପ୍ଲୀହଵଦ୍ଦକ୍ଷିଣାତ୍ପାର୍ଶ୍ଵାତ୍କୁର୍ଯାଦ୍ଯକୃଦପି ଚ୍ଯୁତମ୍ ॥ ୧,୧୬୧.

ଭାରିପଣ, ରୁଚି ହ୍ରାସ, କଠିନତା, ବାଧା ଏବଂ ଘୂର୍ଣ୍ଣି ଦ୍ୱାରା ପ୍ଳୀହା ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱରୁ ଡାହାଣ ପାର୍ଶ୍ୱକୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ହୋଇପାରେ।

ପକ୍ଵେ ଭୂତେ ଯକୃତି ଚ ସଦା ବଦ୍ଧମଲୋ ଗୁଦେ । ଦୁର୍ନାମଭିରୁଦାଵର୍ତୈରନ୍ଯୈର୍ଵା ପୀଡିତୋ ଭଵେତ୍ ॥ ୧,୧୬୧.

ଯେତେବେଳେ ଯକୃତ ଦୁଷ୍ଟ ହୁଏ ଏବଂ ଗୁଦରେ ସର୍ବଦା ମଳ ରହିଯାଏ, ତେବେ ଅସୁବିଧାଜନକ ଲକ୍ଷଣ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୁଃଖଦାୟକ ଉପରି ଚଳିବା ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ।