ଗରୁଡପୁରାଣମ୍

କ୍ରମେଣ ଵାଯୋଃ ସଂସର୍ଗାତ୍ପିତ୍ତଂ ଯୋନିଷୁ ସଞ୍ଚଯମ୍ । ରକ୍ତସ୍ଯ କୁରୁତେ ତସ୍ଯା ଵାତପିତ୍ତୋକ୍ତଗୁଲ୍ମଜାନ୍ ॥ ୧,୧୬୦.

କ୍ରମେ ବାୟୁ ମିଶିବାରୁ ପିତ୍ତ ଯୋନିରେ ଜମା ହୁଏ, ଏହା ତାଙ୍କୁ ବାୟୁ ଓ ପିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ଗଠି ଦେଇଥାଏ।

ଗର୍ଭାଶଯେ ଚ ସୁତରାଂ ଶୂଲାଂଶ୍ଚୈଵାସୃଗାଶ୍ରଯେ । ଯୋନିସ୍ତ୍ରାଵଶ୍ଚ ଦୌର୍ଗନ୍ଧ୍ଯଂ ଭୂଯଃ ସ୍ଯନ୍ଦନଵେଦନେ ॥ ୧,୧୬୦.

ଗର୍ଭାଶୟ ଓ ରକ୍ତନଳୀରେ ତୀବ୍ର ପିଡ଼ା, ଯୋନିରୁ ସ୍ରାବ, ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ଓ ଅଧିକ ଜଳନ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ।

କଦାପି ଗର୍ଭଵଦ୍ଗୁଲ୍ମଃ ସର୍ଵେ ତେ ରତିସମ୍ଭଵାଃ । ପାକଞ୍ଚିରେଣ ଭଜତେ ନୈଧତେ ଵିଦ୍ରଧିଃ ପୁନଃ ॥ ୧,୧୬୦.

କେବେ କେବେ ଗଠି ଗର୍ଭ ପରି ଦେଖାଯାଏ; ଏସବୁ ସଂଗମ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ, ଏବଂ ପକ୍ୱ ହେବା ସହିତ ଏହା ଫୋଡ଼ରେ ପରିଣତ ହୁଏ।

ପଚ୍ଯତେ ଶୀଘ୍ରମତ୍ଯର୍ଥଂ ଦୁଷ୍ଟରକ୍ତାଶ୍ରଯସ୍ତୁ ସଃ । ଅତଃ ଶୀଘ୍ରଂ ଵିଦାହିତ୍ଵାଦ୍ଵଦ୍ରଧିଃ ସୋଽଭୀଧୀଯତେ ॥ ୧,୧୬୦.

ଏହା ଅତି ଶୀଘ୍ର ପକ୍ୱ ହୁଏ, କାରଣ ଏହା ଦୁଷ୍ଟ ରକ୍ତରେ ଭିତ୍ତି କରିଥାଏ; ଏହିପରି ଶୀଘ୍ର ଜଳନ ଓ ନାଶ କରିଥିବାରୁ ଏହାକୁ ଫୋଡ଼ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଗୁଲ୍ମାନ୍ତାରଶ୍ରଯେ ବସ୍ତିଦାହଶ୍ଚ ପ୍ଲୀହଵେଦନା । ଅଗ୍ନିଵର୍ଣବଲଭ୍ରଂଶୋ ଵେଗାନାଂ ଵା ପ୍ରଵର୍ତନମ୍ ॥ ୧,୧୬୦.

ଗଠି ଭିତରେ ଥିଲେ ମୁତ୍ରାଶୟରେ ଜଳନ, ପ୍ଳୀହାରେ ବେଦନା, ଅଗ୍ନିଶକ୍ତି ଓ ଶକ୍ତି ହ୍ରାସ କିମ୍ବା ପ୍ରବଳ ଚାହିଦା ହୁଏ।

ଅତୋ ଵିପର୍ଯଯେ ବାହ୍ଯକୋଷ୍ଠାଙ୍ଗେଷୁ ଚ ନାତିରୁକ୍ । ଵୈଵର୍ଣ୍ଯମଥ ଵା କାସୋ ବହିରୁନ୍ନତତାଧିକମ୍ ॥ ୧,୧୬୦.

ଯଦି ଗଠି ବାହ୍ୟ ପେଟର ଅଂଶରେ ଥାଏ, ତେବେ ବେଶି ବେଦନା ନଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଚର୍ମର ରଙ୍ଗ ବଦଳାଯାଏ, କାଶ ହୁଏ କିମ୍ବା ବାହାରୁ ଅଧିକ ଫୁଲିଯାଏ।

ସାଟୋପମତ୍ଯୁଗ୍ରରୁଜମାଧ୍ମାନମୁଦରେ ଭୃଶମ୍ । ଊର୍ଧ୍ଵାଧୋ ଵାତରୋଧେନ ତମାନାହଂ ପ୍ରଚକ୍ଷତେ ॥ ୧,୧୬୦.

ପେଟରେ ତଣା ଓ ଅତ୍ୟଧିକ ବେଦନା ସହିତ ଭୟଙ୍କର ଫୁଲିବା ଦେଖାଯାଏ; ଉପର କିମ୍ବା ତଳକୁ ବାୟୁ ଅଟକିଲେ ଏହାକୁ ଆନାହ ଭାବେ କୁହାଯାଏ।

ଧନଶ୍ଚାଷ୍ଠ୍ଯୁପମୋ ଗ୍ରନ୍ଥିଲୋଽଷ୍ଠୀଲାତୁ ସମୁନ୍ନତା । ସମସ୍ତାଲିଙ୍ଗସଂଯୁକ୍ତଃ ପ୍ରତ୍ଯଷ୍ଠୀଲା ତଦାକୃତିଃ ॥ ୧,୧୬୦.

ଏହା ଧନର ଥାଇ ପରି, ଗଠି ଗଠି ହୋଇ କିମ୍ବା ମୁସଳ ପରି ଉଁଚା ହୋଇ ଦେଖାଯାଏ; ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ଥିଲେ ଏହାକୁ ମୁସଳାକାର ଗଠି କୁହାଯାଏ।

ପକ୍ଵଶଯୋଦ୍ଭଵୋଽପ୍ଯେଵଂ ଵାଯୁସ୍ତୀଵ୍ରରୁଜାଶ୍ରଯାତ୍ । ଉଦ୍ଗାରବାହୁଲ୍ଯପୁରୀଷବନ୍ଧତୃପ୍ତ୍ଯକ୍ଷମତ୍ଵାନ୍ତ୍ରଵିକୂଜନାନି ॥ ୧,୧୬୦.

ପକ୍ୱାଶୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ତୀବ୍ର ବେଦନା ହୁଏ, ବାରମ୍ବାର ଡକା, ମଳବନ୍ଧ, ଶୀଘ୍ର ତୃପ୍ତି, ଖାଦ୍ୟ ପଚାଇପାରିବା ନଥିବା, ଓ ଆନ୍ତ୍ରର ଗୁଡ଼ୁଗୁଡ଼ ଶବ୍ଦ ହୁଏ।

ଆଚୋପମାଧ୍ମାନମପକ୍ତିଶକ୍ତିଃ ଆସନ୍ନଗୁଲ୍ମସ୍ଯ ଭଵେଚ୍ଚ ଚିହ୍ନମ୍ ॥ ୧,୧୬୦.

ଧନର ଥାଇ ପରି ଫୁଲିବା, ଅପଚୟ ଶକ୍ତି ହ୍ରାସ—ଏହିଗୁଡ଼ିକ ଆସନ୍ନ ଗଠିର ଲକ୍ଷଣ।

ଶ୍ରୀଗରୁଡମହାପୁରାଣମ୍ ୧୬୧ ଧନ୍ଵନ୍ତରିରୁଵାଚ । ଉଦରାଣାଂ ନିଦାନଞ୍ଚ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ସୁଶ୍ରୁତ ତଚ୍ଛୃଣୁ । ରୋଗାଃ ସର୍ଵେଽପି ମନ୍ଦାଗ୍ନୌ ସୁତରାମୁଦରାଣି ତୁ ॥ ୧,୧୬୧.

ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ କହିଲେ: ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ପେଟ ରୋଗର କାରଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି; ଶୁଶ୍ରୁତ, ଏହା ଶୁଣ। ସମସ୍ତ ରୋଗ ମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ନି ଦୁର୍ବଳ ହେଲେ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ପେଟ ରୋଗ ତ ଏହାଠାରୁ ଅଧିକ।

ଅନୀର୍ଣାମଯାଶ୍ଚାପ୍ଯନ୍ଯେ ଜାଯନ୍ତେ ମଲସଂଚଯାତ୍ । ଊର୍ଧ୍ଵାଧୋ ଵାଯଵୋ ରୁଦ୍ଧ୍ଵା ଵ୍ଯାକୁଲାଵିପ୍ରଵାହିଣୀ? ॥ ୧,୧୬୧.

ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ରୋଗମାନେ ମଧ୍ୟ ମଳ ଜମା ହେବାରୁ ହୁଏ; ଯେତେବେଳେ ଉପର ଓ ତଳ ଦିଗର ବାୟୁ ଅଟକିଯାଏ, ସେମାନେ ଅସ୍ଥିର ଓ ଅସାଧାରଣ ଭାବରେ ଚଳିଥାଏ।

ପ୍ରାଣାନପାନାନ୍ସଂଦୂଷ୍ଯ କୁର୍ଯୁସ୍ତାନ୍ମାଂସସନ୍ଧିଗାନ୍ । ଆଧ୍ମାପ୍ଯ କୁକ୍ଷିମୁଦରମଷ୍ଟଧା ତେ ଚ ଭେଦତଃ ॥ ୧,୧୬୧.

ପ୍ରାଣ ଓ ଅପାନ ବାୟୁ ଦୁଷିତ ହେଲେ, ଏହା ଶରୀରର ମାଂସପେଶୀ ଯୋଡ଼କୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ; ଏହି ଦୁଷ୍ଟତା ଫଳରେ ଗଭା ଓ ପେଟ ଫୁଲିଯାଏ, ଏହା ଆଠ ପ୍ରକାର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ରୂପରେ ଦେଖାଯାଏ।

ପୃଥଗ୍ଦୋଷୈଃ ସମସ୍ତୌଶ୍ଚ ପ୍ଲୀହଵଙ୍କ୍ଷକ୍ଷତୋଦକୈଃ । ତେନାର୍ତାଃ ଶୁଷ୍କତାଲ୍ଵୋଷ୍ଠାଃ ସର୍ଵପାଦକରୋଦରାଃ ॥ ୧,୧୬୧.

ଏହି ରୋଗଗୁଡ଼ିକ ଅଲଗା ଅଲଗା ବା ମିଶ୍ର ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା, ପ୍ଳୀହା, କଟି ବା ଘାଉର ଜଳ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ; ଏହି ଦୁଃଖରେ ଭୋଗୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ଜିଭ ଓ ଠୋଠ ଶୁଖିଯାଏ, ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ ଓ ପେଟ ଫୁଲିଯାଏ।

ନଷ୍ଟଚେଷ୍ଟବଲାହାରାଃ କୃତପ୍ରଧ୍ମାତ୍କୁକ୍ଷଯଃ । ପୁରୁଷାଃ ସ୍ଯୁଃ ପ୍ରେତରୂପା ଭାଵିନସ୍ତସ୍ଯ ଲକ୍ଷଣମ୍ ॥ ୧,୧୬୧.

ଯେଉଁମାନେ ଚଳାଚଳ, ଶକ୍ତି ଓ ଖାଦ୍ୟ ଇଚ୍ଛା ହରାଇଦେଇଛନ୍ତି, ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ପେଟ ଫୁଲିଯାଇଛି, ସେମାନେ ଭୂତ ଭଳି ଦେଖାଯାନ୍ତି—ଏହି ହେଉଛି ତାଙ୍କର ଚିହ୍ନ।

କ୍ଷୁନ୍ନାଶୋଽରୁଚିଵତ୍ସର୍ଵଂ ସଵିଦାହଞ୍ଚ ପଚ୍ଯତେ । ଜୀର୍ଣାନ୍ନଂ ଯୋ ନ ଜାନାତି ସୋଽପଥ୍ଯଂ ସେଵତେନରଃ ॥ ୧,୧୬୧.

ଭୋକ ହରାଇଯିବା, ସମସ୍ତ ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରତି ଅସନ୍ତୋଷ ଓ ଜଳନା ହୁଏ; ଯିଏ ପଚିଥିବା ଓ ଅପଚିଥିବା ଖାଦ୍ୟ ଚିହ୍ନିପାରେ ନାହିଁ, ସେ ଅପଥ୍ୟ ଖାଇଥାଏ।

କ୍ଷୀଯତେ ବଲମଙ୍ଗସ୍ଯ ଶ୍ଵସିତ୍ଯଲ୍ପୋଽଵିଚେଷ୍ଟିତଃ । ଵିଷଯାଵୃତ୍ତିବୁଦ୍ଧିଶ୍ଚ ଶୋକଶୋଷାଦଯୋଽପିଚ ॥ ୧,୧୬୧.

ଶରୀରର ଶକ୍ତି କମିଯାଏ, ଶ୍ୱାସ ହଳୁକା ହୁଏ, ଅଳ୍ପ କାମ କରିପାରେ; ମନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗରୁ ଦୂରୁଯାଏ, ଦୁଃଖ ଓ ଶୋଷଣ ଆସିଯାଏ।

ରୁଗ୍ବସ୍ତିସନ୍ଧୌ ସତତଂ ଲଘ୍ଵଲ୍ପଭୋଜନୈରପି । ଜରାଜୀର୍ଣୋ ବଲଭ୍ରଂଶୋ ଭଵେଜ୍ଜଠରରୋଗିଣଃ ॥ ୧,୧୬୧.

ମୁତ୍ରାଶୟ ଓ ଯୋଡ଼ରେ ସବୁବେଳେ ବେଦନା ରହେ, ହଳୁକା ଓ କମ୍ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇଲେ ମଧ୍ୟ; ପେଟର ରୋଗରେ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ଅପଚୟ ଦ୍ୱାରା ଶକ୍ତି ହ୍ରାସ ହୁଏ।

ସ୍ଵତନ୍ତ୍ରତନ୍ଦ୍ରାଲସତା ମଲସର୍ଗୋଽଲ୍ପଵହ୍ନିତା । ଦାହଃ ଶ୍ଵଯଥୁରାଧ୍ମାନମନ୍ତ୍ରେ ସଲିଲସମ୍ଭଵେ ॥ ୧,୧୬୧.

ନିଜେ ନିଜେ ଅଳସ୍ୟ, ଅଳସତା ଓ ଘୁମ ଆସେ, ମଳ ତ୍ୟାଗ କମ୍ ହୁଏ ଓ ଅଗ୍ନି ଦୁର୍ବଳ ହୁଏ; ଜଳ ଥିଲେ ଜଳନା, ସ୍ଫୀତି ଓ ଫୁଲିବା ହୁଏ।

ସର୍ଵତ୍ର ତୋଯେ ମରଣଂ ଶୋଚନଂ ତତ୍ର ନିଷ୍ଫଲମ୍ । ଗଵାକ୍ଷଵଚ୍ଛିରାଜାଲୈରୁଦରଂ ଗୁଡ୍ଗୁଡାଯତେ ॥ ୧,୧୬୧.

ସମସ୍ତ ଜଳ ଥିବା ସ୍ଥାନରେ ମୃତ୍ୟୁ ହୁଏ, ଏଠାରେ ଶୋକ କୌଣସି ଫଳ ଦେଉନାହିଁ; ପେଟ ଜାଲି ଦେଖାଯାଏ, ଶିରା ଜାଲି ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, ଏବଂ ଗୁଡୁଗୁଡା ଶବ୍ଦ ହୁଏ।

ନାଭିମନ୍ତ୍ରଶ୍ଚ ଵିଷ୍ଟଭ୍ଯ ଵେଗଂ କୃତ୍ଵା ପ୍ରଣଶ୍ଯତି । ମାରୁତେ ହୃତ୍କଟୀନାଭିପାଯୁଵଙ୍କ୍ଷଣଵେଦନାଃ ॥ ୧,୧୬୧.

ନାଭି ଅଟକିଯାଇ ଚାପ ଦେଇ ନଷ୍ଟ ହୁଏ; ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ହୃଦୟ, କଟି, ନାଭି, ପାୟୁ ଓ ବକ୍ଷସ୍ଥଳରେ ବେଦନା ହୁଏ।

ସଶବ୍ଦୋ ନିଃ ସରେଦ୍ଵାଯୁର୍ଵହତେ ମୂତ୍ରମଲ୍ପକମ୍ । ନାତିମାତ୍ରଂ ଭଵେଲ୍ଲୌଲ୍ଯଂ ନରସ୍ଯ ଵିରସଂ ମୁଖମ୍ ॥ ୧,୧୬୧.

ବାୟୁ ଶବ୍ଦ ସହିତ ବାହାରୁଛି, ଅତି କମ୍ ମୁତ୍ର ନେଇଯାଏ; ଅତିରିକ୍ତ ଆକାଂକ୍ଷା ନାହିଁ, ଲୋକର ମୁଁହ ଫିକା ହୋଇଯାଏ।

ତତ୍ରଵାତୋଦରେ ଶୋଥଃ ପାଣିପାନ୍ମୁଖକୁକ୍ଷିଷୁ । କୁର୍କ୍ଷିପାର୍ଶ୍ଵୋଦରକଟୀପୃଷ୍ଠରୁକ୍ପର୍ଵଭଦନମ୍ ॥ ୧,୧୬୧.

ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ପେଟ ରୋଗରେ, ହାତ, ପା, ମୁଁହ ଓ ପେଟ ଫୁଲିଯାଏ; କଟି, ପାର୍ଶ୍ୱ, ପେଟ, କମର, ପିଠ ଓ ଯୋଡ଼ରେ ବେଦନା ହୁଏ।

ଶୁଷ୍କକାସାଙ୍ଗମର୍ଦାଧୋଗୁରୁତାମଲସଂଗ୍ରହଃ । ଶ୍ଯାମାରୁଣତ୍ଵଗାଦିତ୍ଵଂ ମୁଖେ ଚ ରସଵଦ୍ଧିତା ॥ ୧,୧୬୧.

ଶୁଖିଲା କାଶ, ଶରୀର ଯନ୍ତ୍ରଣା, ତଳ ଭାଗ ଭାରୀ ହେବା ଓ ମଳ ଜମିବା; ଚର୍ମ କଳା ବା ଲାଲ ହୋଇଯାଏ, ମୁଁହରେ ରସ ହ୍ରାସ ହୁଏ।

ସତୋଦଭେଦମୁଦରଂ ନୀଲକୃଷ୍ଣଶିରାତତମ୍ । ଆଧ୍ମାତମୁଦରେ ଶବ୍ଦମଦ୍ଭୁତଂ ଵା କରୋତି ସଃ ॥ ୧,୧୬୧.

ପେଟ ଭିତରେ ବେଦନା ଦ୍ୱାରା ଫାଟିଯାଏ, ନୀଳ କଳା ଶିରା ଛିତିଏଇଯାଏ; ପେଟ ଫୁଲିଲେ ଅଜଣା ଶବ୍ଦ ହୁଏ।

ଵାଯୁଶ୍ଚାତ୍ର ସରୁକ୍ଚ୍ଛବ୍ଦଂ ଵିଧତ୍ତେ ସର୍ଵଥା ଗତିମ୍ । ପିତ୍ତୋଦରେ ଜ୍ଵରୋ ମୂର୍ଛା ଦାହିତ୍ଵଂ କଟୁକାସ୍ଯତା ॥ ୧,୧୬୧.

ଏଠାରେ ବାୟୁ ବେଦନା ଓ ଶବ୍ଦ କରେ, ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଚଳେ; ପିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ପେଟ ରୋଗରେ ଜ୍ୱର, ମୂର୍ଛା, ଜଳନା ଓ ମୁଁହରେ ତିତ୍ତ ଲାଗେ।

ଭ୍ରମୋତିସାରଃ ପୀତତ୍ଵଂ ତ୍ଵଗାଦାଵୁଦରଂ ହରିତ୍ । ପୀତତାମ୍ରଶିରାଦିତ୍ଵଂ ସସ୍ଵେଦଂ ସୋଷ୍ମ ଦହ୍ଯତେ ॥ ୧,୧୬୧.

ମୁଣ୍ଡ ଘୁରିବା, ଦିଗ୍ଭ୍ରମ, ଦିଆରିଆ, ଚର୍ମ ଓ ଅନ୍ୟ ଅଂଶ ହଳଦିଆ ହେବା; ଶିରା ହଳଦିଆ ବା ତାମ୍ର ହୁଏ, ପସିନା ଓ ତାପ ଥାଏ, ଜଳନା ଅନୁଭବ ହୁଏ।

ଧୂମାଯତେ ମୃଦୁସ୍ପର୍ଶଂ କ୍ଷୈପ୍ରପାକଂ ପ୍ରଦୂଯତେ । ଶ୍ଲେଷ୍ମୋଦରେଷୁ ସଦନଂ ସ୍ଵେଦଶ୍ଵଯଥୁଗୌରଵମ୍ ॥ ୧,୧୬୧.

ଧୂଆଁ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, ଛୁଅଇଲେ ମୃଦୁ ଲାଗେ, ଶୀଘ୍ର ଅବସ୍ଥା ଖରାପ ହୁଏ; କଫ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ପେଟ ରୋଗରେ ଭାରିପଣ, ପସିନା ଓ ସ୍ଫୀତି ହୁଏ।

ନିଦ୍ରା କ୍ଲେଶୋଽରୁଚିଃ ଶ୍ଵାସଃ କାଶଃ ଶୁକ୍ଲତ୍ଵଗାଦିତା । ଉଦରଂ ତିମିରଂ ସ୍ନିଗ୍ଧଂ ଶୁକ୍ଲକୃଷ୍ଣଶିରାଵୃତମ୍ ॥ ୧,୧୬୧.

ଘୁମ, ଅସୁବିଧା, ଖାଇବାର ଇଚ୍ଛା ନଥିବା, ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ, କାଶ ଓ ଚର୍ମ ଧଳା ହେବା; ପେଟ ଧୁସର, ତେଲା ଭଳି ଓ ଧଳା-କଳା ଶିରା ଢାକିଯାଇଥାଏ।